تورعايدىڭ توپجارعانى

سول كەزدە ەسىمسەيىت قارت ەسىك جاق­تا وتىرعان جاقسىلىق اعاعا قا­راپ, ء«اي, جاقسىلىق, جۇرت سەنى جىر­شى دەپ ايتادى, بۇگىنگى تويدا, سول ونە­رىڭدى كورسەتشى, كانە, شىر­قاپ جىبەر», دەپ مانادان بەرى اق تەر, كوك تەر بولىپ, قوناقتارعا سۋ قۇيىپ, ەت تۋراپ, قىزمەت ىستەپ جۇر­گەن ىنىسىنە قولقا سالدى. ول كىسى بولسا, ء«يا, ءيا, ەسەكە ءبىر ءسوزىڭ عوي», دەپ مول­داسوقىنىپ, مىعىم وتىرىپ الدى دا, ءبىر ۇزاق جىر­دى دومبىراسىز قوڭىر داۋى­سىمەن باستاپ كەتتى. جازدىڭ تى­مىق ءتۇنى. كيىز ءۇيدىڭ تۇندىگىنەن جۇل­دىزدار جى­مىڭدايدى. ىرگەدەن سامال جەل ساۋ­­لايدى. مانادان بەرگى كۇ­بىر-كۇبىر اڭگىمە ساپ تىيىلعان. قۇ­لاق­قا ۇرعان تاناداي تىنىشتىق ور­ناعان. جاقاڭنىڭ اۋەزدى داۋىسى وتىر­عانداردى بىردەن تولقىنداي ءۇيى­رىپ اكەتتى. داستاننىڭ ماقامى دا وزگەشە. ءبارى دە ايرانداي ۇيىپ قال­عان. ءبىرازدان كەيىن جىر دا اياقتا­لىپ, جينالعاندار وعان قۇمارى قانبا­عان­داي, ءالى دە ايتا تۇسسە دەگەندەي بول­دى. سونى سەزدى مە, شايقىستان اقسا­قال جۇمساق داۋىسىمەن اقىرىن ءسوز باس­تا­دى: «بۇل اتاقتى نۇرحاننىڭ «قار­عا» داستانى عوي. پاي, پاي نە دە­گەن جىر, نە دەگەن تەڭەۋ؟ ءسوز دەگەن سار­قىراپ اعىپ جاتقان بۇلاق سەكىلدى. جاقسىلىق ءىنىم جارادىڭ, جىرعا شول­دەپ ءجۇر ەدىك, كوڭىلىمىزدى كوتە­رىپ, قۇ­لاق قۇرىشىمىزدى قاندىردىڭ» دەپ, ءدان ريزا بولىپ, ىنىسىنە ءىلتيپا­تىن جەتكىزدى. نۇرحان اقىننىڭ ەسىمىن بالا كۇنىمدە العاش وسىلاي ەستى­دىم. سودان بەرى دە دوپتاي دوڭگەلەپ ءبىراز جىل ءوتتى. وسىنداعى ءسوز بولعان اتالارىمنىڭ ءبارى بۇل كۇندە جوق. نۇرحاننىڭ جىرىن توگىلتىپ ايتقان جاقسىلىق اعا دا و دۇنيەلىك بولعا­لى قاشان. بىراق مەنىڭ ەسىمدە سول كۇنگى توي, سونداعى عاجاپ كورىنىس, كەشە بولعان سەكىلدى كوكىرەگىمدە ءالى سايراپ تۇر.

قارت تورعايدىڭ تامىرى تەرەڭ تاريحىن سول ولكەدە تۋعان تەكتى تۇلعا­لار جاساعانى بەلگىلى. ۋاق جۇمابايدان باستالعان تورعاي اقىندىق مەكتەبى – سەيداحمەت, ابىقاي, ەسەنجول, قۇبا­شا, كۇدەرى سەكىلدى ازۋىن ايعا بىلەگەن جىر جۇيرىكتەرىمەن جالعاسىن تاۋىپ, وتكەن عاسىردا ونى نۇرجان, احمەتقان, فايزوللا, الماعامبەت, ومار, ءسات, قۇتجان اقىندار ودان ءارى بيىككە كوتەردى. وسى مەكتەپتىڭ كورنەكتى وكىلىنىڭ ءبىرى – قازاقستان­نىڭ حالىق اقىنى, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى نۇرحان احمەتبەكوۆ. ارقالى اقىن ون جاسىندا اكەدەن, ون ەكى جاسىندا شەشەدەن ايىرىلىپ, جەتىمدىكتىڭ قامىتىن موينىنا ەرتە كيدى. اۋىل مولداسىنان ساباق الىپ, حات تانىدى. بالا كۇنىنەن ءان سالىپ, كۇي شەرتتى. تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ, قيسسا-داستان ايتاتىن جىرشى اتاندى. ون ءۇش جاسىندا اقىندىعىمەن اتى شىقتى. نۇرحانعا اقىندىق اناسى ابىشتەن دارىعان دەيدى. ول كىسى قارا سوزگە شەبەر, ايتىستا ەشكىمنەن جەڭىلىپ كور­مەگەن ازۋلى اقىن بولعان. كەزىندە تورعايعا باسىقارانىڭ قاناپياسى الىستان ات ارىتىپ كەلىپ, ءابىش قىز­بەن ايتىسىپتى. ەگەر وسى ايتىستا ونى جەڭسەم, سوعان ۇيلەنەمىن دەگەن ءۇمىتى بولىپتى. بىراق ءسوز سايىسىندا اتاقتى اقىن ءابىش قىزدان جەڭىلگەنىن مويىنداپ, كەشىرىم سۇراپتى.

نۇرحان احمەتبەكوۆ قازاقتىڭ جاز­با پوەزياسىن كلاسسيكالىق شى­عىس ۇلگىسىمەن جازىلعان شۇرايلى شىعارمالارىمەن جاڭاشا بايىتقان اقىن. ونىڭ داستاندارىنداعى, ولەڭ-تولعاۋلارىنداعى ايشىقتى ورنەگى مەن قورعاسىنداي قۇيىلىپ تۇسكەن كوركەمدىگىنە تاڭعالاسىز. «مىڭ ءبىر ءتۇن» ەرتەگىسىنىڭ جەلىسىمەن ورگەن «قا­مارلى زامان», «البان جۇپار حانىم», سونداي-اق تاريحي وقيعالاردى بايانداعان «ەسىم سەرى», «قارعا» جانە 1916 جىلعى تورعايداعى ۇلت-ازات­­تىق كوتەرىلىسىنىڭ باس ساردارىنىڭ ەر­لىك جولىن تولعاعان «امانگەلدى» اتتى سۇيەكتى تۋىندىلارىنداعى وقيعا­نىڭ تارتىمدىلىعى, ءسوز سازدىلى­عى, شەبەرلىگى, شىنايىلىعى وقىرمان­دى ءجىپسىز بايلاپ تاستايدى. اتال­عان شىعارمالاردى جۇرتشىلىق ءالى كۇنگە دەيىن جىر قىلىپ ايتادى. قى­لىشىنان قان تامعان كەڭەستىك كە­زەڭنىڭ قاھارىنان قورىقپاي, وتىزىنشى جىلدارداعى الاپات اشتىق­تىڭ شىندىعىن «كۇلاندام» داستانى ار­قىلى كوركەم باياندادى. بۇل تۋىن­دى العاش جازىلعاندا ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستا­فين سەكىلدى ادەبيەت الىپتارى وقىپ, جوعارى باعالاعان. بىراق سول كەز­دەگى جاعدايعا بايلانىستى اتالعان تۋىندى ەلۋ جىلدان اسا قولجازبا كۇيىندە جاتىپ, 1987 جىلى عالىم ساپابەك ءاسىپتىڭ ۇسىنۋىمەن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جارىق كوردى. ال كەنەسارى مەن ناۋرىزبايدىڭ كوتەرىلىسىن قولداپ جازعان «جاساۋىل قىرعىنى» داستانىنىڭ ءجونى مۇل­دە بولەك. ۇلت تاۋەلسىزدىگى جولىندا قۇر­­بان بولعان قوس اسىل ەردىڭ ەر­لى­گىن جىرلاعانى ءۇشىن ءبىراز قۋعىن كورەدى. سودان قۇتىلۋ ءۇشىن داستاندى سول كەزدەگى يدەولوگياعا يكەمدەپ, قاي­تا­دان جازدى. بۇگىندە اقىننىڭ باسپا بەتىن كورگەن تۋىندىلارى عىلىمي اينالىمعا ەنگەن. ول تۋرالى بىرقاتار ادەبي, عىلىمي ەڭبەك جازىلدى. بەل­گىلى قالامگەر, عالىم ساپابەك ءاسىپ ن.احمەتبەكوۆ شىعارماشىلىعىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.

سونداي-اق نۇرحان اتامىز بالا كۇنىنەن ايتىسقا ءتۇسىپ, جەر تار­پى­عان تۇلپارداي تالاي اقىندى شاڭ قاپ­تىرعان. وتكەن عاسىردىڭ 40-50-جىلدارى رەسپۋبليكالىق ايتىستاردا يسا بايزاقوۆ, مولداحمەت تىربيەۆ, ءسات ەسەنباەۆ سەكىلدى حالىق اقىندارى­­­مەن ساحنادا ءسوز قاعىستىرىپ, «تور­عاي­دىڭ توپجارعانى» اتاندى. 1958 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ ونكۇندىگىنە قاتى­سىپ, سونداعى ۇلكەن تەاتر ساحنا­سىن­دا ماسكەۋلىكتەرگە جىردان شاشۋ شاشتى. ونىڭ سىرتىندا تالانتتى تۇلعا تۋعان ءوڭىرىنىڭ ونەرىن دامى­تۋعا دا زور ۇلەس قوستى. 1936-1946 جىلدارى تورعايدا كولحوز-سوۆحوز تەاترىن ۇيىمداستىرىپ, سونىڭ العاشقى دي­رەك­تورى بولدى. ەلدەگى ونەرلى جان­داردى توپتاستىرىپ, حالىققا «قو­زى كورپەش – بايان سۇلۋ», «ەڭلىك – كە­بەك», «اقان سەرى – اقتوقتى», «مازا­سىز مەيمان», «جالبىر» تاعى باسقا كۇردەلى قويىلىمداردى ساحنالاپ, سونىڭ نەگىزگى رولدەرىن ءوزى وينادى.

اقىننىڭ ۇرپاقتارى دا اتا داڭ­قىنا ساي بولعانىن ايتا كەتەيىك. تۇڭ­عىشى تۇڭعىشباي ەكىنشى دۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىسقا كەتىپ, سودان العان جا­راقاتىنان ەلگە كەلىپ, قايتىس بولادى. اسكەري ۇشقىش بولعان. ەكىنشى ۇلى – مالىكزادا دا اكە جولىن قۋىپ, ونەرگە جاقىن بولىپ ءوستى. جاسىنان اقىندىعىمەن, دومبىراشىلىعى­مەن, انشىلىگىمەن كوزگە ءتۇستى. ءبىر وكىنىش­تىسى, جاسىنداي جارقىراعان ابزال ازا­مات ومىردەن ەرتە وزدى. ءبىز وسى ماقا­لانى جازۋ بارىسىندا اقىن­نىڭ نەمە­رەسى, استاناداعى ەۋرازيا گۋمانيتار­لىق ينستيتۋتى جوعارى كوللەدجىنىڭ پەداگوگيكا ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى عاي­نەش مالىكزادا­قى­زى احمەتبەكوۆا­مەن جولىعىپ, اتاسى مەن اكەسى تۋرالى ايتقان ەستەلىكتەرىنە قانىقتىق.

 – اكەم 1970 جىلى 41 جاسىن­دا ومىردەن ءوتتى. ول كىسىدەن سەگىز بالا بارمىز. قازىر ءبارىمىز دە ەرجەتىپ, ءبىر-ءبىر ءۇيدىڭ يەسىمىز. مارقۇم اكەم «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» جان ەدى. دومبىرامەن ءان سالىپ, كۇي تارتاتىن. ايتىسقا دا قاتىسقان. تۋعان ەلىندە ءتۇرلى قىزمەتتەردى اتقاردى. مەكتەپ ديرەكتورى, اۋداندىق پار­تيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى, اۋدان­دىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋ­شىسى, سونداي-اق سول كەزدەگى قوستا­ناي وبلىستىق «كوممۋنيزم جولى» گازەتىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى بولدى. اكەم دۇنيەدەن وزعاندا ۇلكەن اعام تويعانبول 10-سىنىپتى ەندى ءبىتىرىپ جاتقان ەدى. وسى اعام كىشكەنتاي كۇنىنەن نۇرحان اتامنىڭ باۋىرىندا ءوسىپ, سول كىسىنىڭ بالاسى اتانعان. سوندىقتان اعام اتام تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتى, ەل ىشىندەگى اڭگىمەلەردى جاقسى بىلەدى. انامنان دا اتام تۋرالى كوپ اڭگىمە ەستىدىم. ما­سەلەن, اتامنىڭ ارۋاقتى ادام ەكە­نىن, ونىڭ ءپىرى بولعانىن, كەيدە دوم­بىراسىنىڭ وزىنەن-ءوزى كۇمبىرلەپ, كۇي وينايتىنىن ايتاتىن. كەيىن سەيىت­باتتال ەسىمدى كىشى ءىنىم ەسەيىپ, اتامنىڭ اسپابىن قولىنا العاننان كەيىن دومبىرانىڭ وزىنەن-ءوزى دا­ۋىس شىعارۋى ساپ تيىلدى. اتامنىڭ ۇرپاقتارى اراسىندا سەيىتباتتال ءىنىم ەكەۋمىز عانا دومبىرا تارتىپ, ءان سالامىز. كىشى ءسىڭلىم رايحان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مۇعالىمى. ول اتام شىعارمالارىن ۇنەمى ناسيحاتتاپ, ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىپ جۇرەدى. قازىر شوبەرەلەرى دە اتامنىڭ جىرلارىن جاتقا ايتادى, – دەدى ول.

عاينەش مالىكزاداقىزىنىڭ ايتۋىنشا, اقىن شىعارمالارىن توتە جازۋمەن جازعان. سول تۋىندىلارىنىڭ ءبىرازىن كەزىندە مالىكزادا اۋدارعان. ول كىسى قايتىس بولعاننان كەيىن كەيبىر شىعارمالارى اۋدارىلماي قالعان. قازىر قولجازبالار قوستاناي وبلىسى جانگەلدين اۋدانىنداعى اقىن مۋزەيىندە تۇر. نۇرحان اتامىزدىڭ الپىس جىلدىعى كوزى تىرىسىندە تۋعان ەلىندە اتالىپ ءوتىلدى. سوندا اۋىر دەرت­تەن ءتىل-اۋزى بايلانعان اقىننىڭ اقىرعى «سوڭعى ءسوز» دەگەن ولەڭىن بالاسى مالىكزادا جينالعان قاۋىمعا وقىپ بەرگەن. بەلگىلى قالامگەر, ەتنوگراف سەيىت كەنجەاحمەت ۇلىنىڭ قۇ­راستىرۋىمەن 2010 جىلى سوڭعى رەت ەكى كىتابى وقىرمانعا جول تارتتى. بۇل جيناققا اقىننىڭ ءومىر جولىنا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر, فوتوسۋرەتتەر ەنگەن. كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە ەرمەك احمەتبەكوۆ دەمەۋشىلىك جاساعان.

«اتامنىڭ مەموريالدى مۋزەيى 1983 جىلى 80 جىلدىعىنا وراي اشىلدى. مۋزەيدىڭ ءبىر جاعى ءۇي. قا­زىر سول قاراشاڭىراقتا سەيىتباتتال ءىنىم تۇرادى. مۋزەيدىڭ بارلىق شا­ر­ۋا­شىلىعىن ءوزىمىز قارايمىز. وسى­دان 7-8 جىل بۇرىن اتامنىڭ ۇر­پاق­تارى جينالىپ, ءوز قارجىمىزعا كۇر­دەلى جوندەۋ جۇرگىزدىك. بيىل تاعى اتام­نىڭ 120 جىلدىق مەرەيتويىنا باي­­لانىستى مۋزەيگە ءىشىنارا وزگە­رىس ەنگىزىپ, جاڭالادىق. وكىنىشكە قا­­راي, جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان ەش­­قانداي كومەك, قارجى بولعان جوق. بۇل مۋزەيدى انام تۇراعال ءوز قولىمەن جا­ساقتاپ, وعان اتامنىڭ بارلىق تۇ­تىنعان زاتتارىن قويدى. قازىر مۋزەي­دە اقىننىڭ ءوزى ۇستاعان دومبىراسى, قول­جازبالارى, جەكە قۇجاتتارى, قا­لام­سابى, حاتتارى ساقتالعان», دەدى اقىن نەمەرەسى.

نۇرحان اقىن تۋرالى ايتقاندا, ونىڭ قۇرداسى, دوسى, شەشەن, ءان­شى, اقىن, دومبىراشى, ايتقىش, شەجىرەشى, قىسقاسى, ءبىر باسىنا سان ءتۇرلى ونەر توعىسقان احمەتقان ابى­قاي ۇلىنا سوقپاي كەتە المايمىز. تورعايدا عۇمىر كەشكەن وسى ەكى تار­لان تۇلعانىڭ ءومىرى مەن ونەرى اڭىزعا تولى. ەل ىشىندە مىناداي ءسوز بار. «احمەتقاندى ءۇش كۇن كورمەسەم ساعىنامىن» دەپتى نۇرحان اقىن. «نەگە؟» دەگەن سۇراققا: «اڭگىمەنى ونداي جەتكىزىپ ايتاتىن ادام قايدا؟» دەيدى ەكەن. «احمەتقان قاسىمدا ءۇش كۇن وتىرسا, قاشىپ قۇتىلا المايمىن» دەيدى ەكەن تاعى دا. «نەگە؟» دەگەن سۇراققا, «احمەتقان اڭگىمە ايت­قاندا ۇيىقتامايدى, تاماق ىشپەيدى, دەمالمايدى, ءبىزدى دە سولاي شارشاتادى», دەپ جاۋاپ بەرىپتى. نۇرحان اتامىز ۇزەڭگىلەس سەرىگىن وسىلاي باعا­لاپتى. احمەتقان دا كوزى تىرىسىندە قيماس دوسى تۋرالى كەيىنگى ۇرپاققا ءبىراز ەستەلىك قالدىرعان.

نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ بيىلعى 120 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا ءبىراز ءىس-شارا اتقارىلدى. ارقالىق قالا­سىندا مەكتەپ وقۋشىلارى ارا­سىن­دا وبلىستىق ايتىس ءوتتى. ودان كە­يىن جاسى ۇلكەن اقىنداردىڭ قاتىسۋى­­مەن ايماقتىق ايتىس ۇيىمداستىرىل­­دى. قوستاناي قالاسىنداعى ل.ن.تول­ستوي اتىنداعى وبلىستىق امبەباپ عى­لى­مي كىتاپحاناسىندا «تورعايدىڭ توپ­­جارعانى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسى ءوتىپ, وعان قاتىسۋشىلار اقىن تۋرالى ەستەلىك ايتىپ, جىر-تول­­عاۋلارىن ورىندادى. وسى تويدىڭ ءتۇيى­نى قاراشانىڭ 10-11 كۇندەرى تور­عاي­دا وتكەن اقىننىڭ 120 جىلدىق مەرەي­تويىنا ارنالعان مازمۇندى ءىس-شا­رامەن قورىتىندىلاندى.

ارداقتى تۇلعانىڭ اقىندىق جولى وزىنەن كەيىن تورعاي توپىراعىندا تۋعان اقىندارعا ۇلگى بولدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرى سىرباي ماۋ­لەنوۆ پەن عافۋ قايىربەكوۆ ونىمەن جاقىن ارالاسىپ, اعالى-ىنىلى­دەي سىيلاستى. ءشامىل مۇحامەدجانوۆ, نازار­بەك بەكتەمىسوۆ, سەرىك تۇرعىن­بەك­ ۇلى, سەرىكباي وسپان, كەڭشىلىك مىرزابەك ۇلى, باقىتكەرەي ىسقاقوۆ سە­كىلدى ايتۋلى اقىندار ونىڭ شىعار­ماشىلىعىنان ءنار الدى. قازاق­ستان­نىڭ حالىق اقىنى قونىسباي ءابىل نۇرحاندى ءپىر تۇتىپ, ۇستاز سانادى. با­لاسىنا اقىننىڭ ەسىمىن بەردى.