كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
ەكولوگتەر ەلىمىزدە بولاشاقتا سۋ تاپشىلىعى بولاتىنىن دابىل قاعىپ ەسكەرتىپ ءجۇر. بولجام بويىنشا, 2050 جىلعا قاراي قازاقستان سۋ رەسۋرستارى قورلارىنىڭ شامامەن 50%-ىن جوعالتادى. مۇنى ەل عالىمدارى ماسەلە قىلىپ كوتەرىپ, شەشىم ىزدەپ جاتىر. مىسالى, مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى سۋ تاپشىلىعى مەن قۇرعاقشىلىقتان قۇتقاراتىن يننوۆاتسيالىق تىڭ تەحنولوگيا ويلاپ تاپقان. ونىڭ ىشىندە جاڭبىردى قاجەتتى مولشەردە جاۋعىزىپ, كليماتتى رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيا دا بار. بۇل ءادىس يران, پاكىستان سىندى مەملەكەتتەردىڭ شولەيتتى ايماعىندا ءجيى قولدانىلىپ, جاقسى ناتيجە بەرگەن. وسى تەحنولوگيادان كەيىن جاۋىن-شاشىن كۇتكەندەگىدەن الدەقايدا ارتقان. جوبا جەتەكشىسى التاي اينابەكوۆ وزىق تەحنولوگيانى شىمكەنتتە سىناقتان وتكىزدى.
– اتموسفەراعا تەرىس زاريادتى يونداردى جىبەرىپ, اشىق اسپانعا بۋداق بۇلتتاردى جيناۋعا بولادى. ناتيجەسىندە, جاڭبىردى قاجەتتى مولشەردە جاۋعىزىپ, كليماتتى رەتتەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. جوعارى كوتەرىلەتىن تولقىن جاساۋ ارقىلى انتيتسيكلوندى بۇزا الامىز. سوسىن سول جەرگە تسيكلون جاساپ, قىسىمدى تۇسىرەمىز. سوندا وزىنەن-ءوزى ىلعال تارتىلا باستايدى. نەگىزى كليماتتى جاي وزگەرتۋ كەرەك. سوندا اپاتتىق جاعداي كوپ بولمايدى. ءبىز بۇل ءادىس ارقىلى جاڭبىردى كەرەك جەرگە جاۋدىرىپ وتىرامىز, – دەيدى التاي اينابەكوۆ.
بۇگىندە وتاندىق عالىمدار قۋاڭشىلىققا قارسى نەبىر زاماناۋي قوندىرعىلار مەن زەرتتەۋلەر جاساپ, سىناقتان وتكىزىپ ءجۇر. تەحنيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى ناعيما جاقىپبەكوۆا گرۋزيا جانە ارمەنيا زەرتتەۋشىلەرىمەن بىرگە سۋ كوزدەرىن تسەوليت قوسپاسىمەن قايتا وڭدەۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. «سۋدى تازالاعان كەزدە ءبىز ارنايى مەتالداردى قوسامىز. سوندا سۋ ىشۋگە جارامدى بولادى. ال تۇزدى سۋلاردى تۇششى سۋعا اينالدىراتىن دا ادىستەرىمىز بار», دەيدى عالىم.
تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا جانە حيميالىق تەحنولوگيالار كافەدراسىنىڭ زەرتتەۋشى عالىمى, PhD يۆان رادەليۋك «سۋ ءىزىن» ازايتۋدى پايدالانىپ, بىرىڭعاي ساپاعا دەيىن تازارتىپ, ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ اعىندى سۋلارىن قايتا پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرىن ەسەپتەپ ءجۇر. جاس عالىم ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ قورشاعان ورتاعا قاۋىپ-قاتەرىن باعالاۋعا باعىتتالعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. زەرتتەۋگە تۇششى سۋ تاپشىلىعى ماسەلەلەرى مەن سۋ رەسۋرستارىنىڭ اتموسفەرالىق اۋا ساپاسىنىڭ جاي-كۇيى نەگىز بولعان. بۇل مودەلدەۋ ءداستۇرلى فاكتورلاردان باسقا قولدانىستاعى جانە ۇسىنىلاتىن تاريفتەر, ينفراقۇرىلىم جاعدايى, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شىعىندارى مەن ودان وزگە دە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن شەشە الادى.
ال ارحەولوگ-عالىمدار قازاقستاننىڭ اريدتىك ايماقتارىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ادىستەرىن زەرتتەۋدى باستادى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ ارحەولوگيا, ەتنولوگيا جانە مۋزەيتانۋ كافەدراسى «قازاقستاننىڭ ءاريدتى ايماقتارىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءداستۇرلى ادىستەرى: ەتنولوگيالىق جانە گەوارحەولوگيالىق تاسىلدەر» اتتى اۋقىمدى زەرتتەۋدىڭ عىلىمي جوباسىن جۇزەگە اسىردى. جوبانىڭ وزەكتىلىگى – ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ەلىمىزدىڭ اريدتىك ايماقتارىنداعى سۋدىڭ ءرولى. نەگىزىنەن ەلىمىزدە سۋدى الۋ جانە ساقتاۋ ادىستەرى ءالى كۇنگە دەيىن جۇيەلى تۇردە, تولىقتاي زەرتتەلمەگەن. قۇدىقتاردى, درەناجدىق قۇرىلعىلاردى, سۋدى پايدالانۋ ارقىلى سۋ بەرۋدىڭ ءداستۇرلى ادىستەرىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ەتنولوگيا جانە ارحەولوگيا عىلىمى ءۇشىن ماڭىزدى. بۇل جوبانىڭ عىلىمي جەتەكشىسى – ارحەولوگيا, ەتنولوگيا جانە مۋزەيتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى تاتتىگۇل قارتاەۆا. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋى بويىنشا ءۇش جىل ىشىندە عىلىمي-زەرتتەۋ, دالالىق, كەڭسە جانە زەرتحانالىق جۇمىستار جۇرگىزىلدى. كونە جانە بەلسەندى سۋ قويمالارى مەن سۋ ساقتاۋ تۋرالى بارلىق اقپارات تالدانىپ, جەرگىلىكتى قۇجاتتار مەن سۇحباتتاردى تالداۋ ارقىلى ەتنولوگيالىق دەرەكتەر جيناقتالعان. گيدرولوگيالىق, ەكولوگيالىق جانە ارحەولوگيالىق كونتەكستەر زەرتتەلىپ, زەرتحانالىق تالداۋ ءۇشىن ۇلگىلەر الىنعان.
