حالىقتىڭ ساياسي مادەنيەتى ارتادى
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي رەفورمالار باعدارلاماسى اياسىندا كەيىنگى ەكى جىلدا اۋىل اكىمدەرىن حالىقتىڭ ءوزى تىكەلەي سايلايتىن بولدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن 1 668 اۋىل, اۋىلدىق وكرۋگ, اۋداندىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرى سايلاندى.
اكىمدەردى سايلاۋ – داۋىس بەرۋ جۇيەسى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ ەۆوليۋتسيالىق ءتاسىلى. 2021 جىلى اۋىلدار مەن اۋىلدىق وكرۋگتەر اكىمدەرىنىڭ العاشقى سايلاۋى, ال 2023 جىلى اۋدان اكىمدەرىنىڭ العاشقى سايلاۋى ءوتتى. بۇل ەلدەگى دايەكتى جانە ماڭىزدى رەفورمالاردىڭ ساباقتاستىعىن كورسەتەدى.
اۋدان اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ, كەنتتەر مەن اۋىلداردىڭ اكىمدەرى دەڭگەيىندە اپروباتسيادان ءوتتى. ماسەلەن, ەكى جىل ىشىندە اۋىلداردىڭ, كەنتتەردىڭ, اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ, اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ 1 668 اكىمى سايلاندى. ونىڭ 75 پايىزىن ساياسي پارتيالار ۇسىنسا, قالعان 25 پايىزى – ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋشىلار. سونداي-اق سايلانعان اكىمدەردىڭ 57,4 پايىزى بۇرىن بۇل قىزمەتتە جۇمىس ىستەمەگەن. بۇل اۋىل اكىمدەرىنىڭ كورپۋسى ايتارلىقتاي جاڭاردى دەگەندى بىلدىرەدى.
اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار اكىمدەرىن سايلاۋ ازاماتتار ءۇشىن ءوز ەلدى مەكەندەرىنىڭ دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن اشادى. ولار مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ جاڭا ۇزاقمەرزىمدى قاعيداتتارىن قالىپتاستىرادى, مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ سيپاتىن ساپالى وزگەرتەدى.
بەيبىت جينالىستار تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداۋ, سايلاۋ جانە ساياسي پارتيالار تۋرالى زاڭنامانى ليبەراليزاتسيالاۋ, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەسەبىنەن ساياسي مودەلدى تۇبەگەيلى جاڭارتۋ, اكىمدەردىڭ تىكەلەي سايلانۋىن ەنگىزۋ – مۇنىڭ بارلىعى ەل تۇرعىندارىنىڭ ساياسي مادەنيەتى مەن ساۋاتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
سايلاۋ – ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى
وتكەن سايلاۋ – پرەزيدەنت بەلگىلەگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرۋعا, ۋاقىت تالاپتارىنا سايكەس مەملەكەتتىك اپپارات جۇمىسىنداعى تاسىلدەردى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ءۇردىستىڭ زاڭدى جالعاسى. وسى تۇرعىدا بۇل سايلاۋ اكىمدەر كورپۋسىنىڭ بەلگىلى ءبىر جاڭارۋىنا, مەملەكەتتىك قىزمەتكە جاڭا تۇلعالاردىڭ كەلۋىنە ىقپال ەتپەك. مۇنىڭ ءبارى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا وڭ سەرپىن بەرەدى, ەلدەگى پروگرەسسيۆتى وزگەرىستەر فاكتورلارىنىڭ بىرىنە اينالادى.
اۋدان اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ەلەۋلى ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەرگە اكەلەدى. ول ۇزاقمەرزىمدى كەلەشەكتە مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ سيپاتىن انىقتايتىن ساپالى جاڭا ورتانىڭ نەگىزىن قالايدى.
ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
كەشەگى سايلاۋ – ەلىمىزدەگى سايلاۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى, اۋقىمدى وڭىرلىك سايلاۋ ناۋقاندارىن ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋدىڭ جاڭا تاجىريبەسىن جيناقتاۋ ءۇشىن نەگىز بولادى. جالپى, تىكەلەي سايلاۋ ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋداعى بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا, حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن جانە اكىمنىڭ حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋىن كۇشەيتۋگە, اكىمنىڭ حالىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن پروبلەمالارىنا دەن قويۋ جەدەلدىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اكىمدەردى سايلاۋدى ەنگىزۋ بىرتىندەپ مەريتوكراتيا قاعيداتىنىڭ ۇستەمدىگىنە اكەلەدى. ياعني بيلىككە الەۋمەتتىك شىعۋ تەگى مەن ماتەريالدىق بايلىعىنا قاراماستان قابىلەتتى باسقارۋشىلار كەلەدى. سايلاۋ ارقىلى ازاماتتار وزدەرىنىڭ قالاۋلارىن, مۇددەلەرى مەن قاجەتتىلىكتەرىن بىلدىرەدى, بۇل ايماقتى ءتيىمدى باسقارۋعا ىقپال ەتەدى.
تۇرعىندار ءوز اۋدانىنىڭ اكىمدەرىن سايلاۋعا تىكەلەي قاتىسۋعا مۇمكىندىك الدى. ازاماتتار ءوز داۋىستارىن بەرە وتىرىپ, اكىمگە اۋداننىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋگە قۇقىق بەرەتىندەرىن ءتۇسىنۋى كەرەك. سايلانعان اكىم ءوز سايلاۋشىلارىنىڭ سەنىمىن اقتاۋعا ءتيىس.
10 ايەل ۇمىتكەر تىركەلدى
سايلاۋعا بارلىعى 164 ۇمىتكەر تىركەلدى. ونىڭ 42 پايىزى نەمەسە 69 ۇمىتكەر ساياسي پارتيالاردان, 57,92 پايىزى نەمەسە 95 ۇمىتكەر ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ ارقىلى سايلاۋعا ءتۇستى. ۇمىتكەرلەردىڭ ۇشتەن ەكىسىنە جۋىعى ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ قۇقىعىن پايدالانعانىن ەسكەرسەك, بۇل ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندىلىگىن كورسەتەدى جانە ءارتۇرلى يدەيا مەن كوزقاراستى كەڭىنەن تالقىلاۋعا ىقپال ەتەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇعان دەيىن اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار, اۋىلدىق وكرۋگتەر, كەنتتەر مەن اۋىلدار اكىمدەرىنىڭ سايلاۋىندا ءوزىن-ءوزى ۇسىنعاندار نەبارى 25 پايىزدى قۇراعان ەدى. سونىمەن قاتار ول كەزدەگى سايلاۋ بارىسىندا بارلىق تىركەلگەن 7 ساياسي پارتيا دا بەلسەندى بولدى. ولار: «اق جول» قدپ, «Amanat», «اۋىل» حدپپ, «بايتاق», جسدپ, قكپ جانە «Respublica».
تىركەلگەن ۇمىتكەرلەردىڭ ورتاشا جاسى 46,4 جاستى قۇرايدى. ۇمىتكەرلەردىڭ 68,27 پايىزى 35 پەن 55 جاس ارالىعىندا. ەڭ ۇلكەنى – ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ بەينەۋ اۋدانىنداعى 61 جاستاعى ۇمىتكەر, ەڭ جاسى تۇركىستان وبلىسىنىڭ ماقتاارال اۋدانىندا تىركەلدى. ۇمىتكەر 29 جاستا.
بارلىعى 10 ايەل كانديدات تىركەلدى. ونىڭ ىشىندە ۇمىتكەر ايەلدەر اباي جانە جەتىسۋ وبلىستارىندا, سونداي-اق اقمولا, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارىندا وزدەرىنىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن كورسەتتى. اكىم لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەردىڭ ەڭ كوپ سانى اباي جانە قاراعاندى وبلىستارىندا تىركەلگەن. نەگىزىنەن ايەل كانديداتتار مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەيدى, ال ولاردىڭ جاسى 39-دان 59 جاسقا دەيىن. ايتا كەتۋ كەرەك, ايەلدەر دە اكىم لاۋازىمىندا وتە جاقسى جۇمىس ىستەيدى. مىسالى, اتىراۋ وبلىسىنىڭ قامىسقالا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى – ايەل, ول اكىمدەر رەيتينگىندە ءبىرىنشى ورىنعا يە بولعان.
تىركەلگەن ۇمىتكەرلەردىڭ 20,73%-ى – ەكونوميست, 19,51%-ى – زاڭگەر, 16,46%-ى – وقىتۋشى, 12,2%-ى – ينجەنەر, 11,59%-ى – اۋىلشارۋاشىلىق مامانى جانە 19,51%-ى – باسقا ماماندىق وكىلدەرى. بۇل كورسەتكىشتەر اكىمدەر كورپۋسىنىڭ الداعى جاڭارۋى مەن مەملەكەتتىك قىزمەتكە جاڭا تۇلعالاردىڭ كەلۋىن كورسەتەدى.
سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت-ناسيحاتتى جۇرگىزۋ كەزىندە سايلاۋ ورگاندارى تاراپىنان ۇمىتكەرلەر ءۇشىن باق-قا, سونداي-اق سايلاۋ تۋرالى اقپاراتقا ءتۇرلى كوممۋنيكاتسيا ارنالارى ارقىلى قول جەتكىزۋگە جان-جاقتى جاعداي جاسالدى. سونداي-اق سايلاۋ ورگاندارىنا ءتيىستى ۋاكىلەتتى ورگان جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ءتيىستى قولداۋ كورسەتتى.
