سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
«اتاجۇرتقا ورالۋ ءاردايىم كەرەمەت»
كەلىسسوز الدىندا «اقوردا» رەزيدەنتسياسىندا سالتاناتتى تۇردە قارسى الۋ ءراسىمى ءوتتى. قۇرمەت قاراۋىلىنىڭ باستىعى قازاقستان پرەزيدەنتى مەن ماجارستان پرەمەر-مينيسترىنە راپورت بەردى. ەكى ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءانۇراندارى ورىندالعاننان كەيىن قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ۆيكتور وربان شاعىن قۇرامدا كەزدەسۋ وتەتىن زالعا باردى.
تاراپتار ساياسي ديالوگتى نىعايتۋعا, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋگە باسا ءمان بەرە وتىرىپ, قازاق-ماجار قارىم-قاتىناسىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى مەن دامۋ كەلەشەگىن جان-جاقتى تالقىلادى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان مەن ماجارستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقانى ءۇشىن ۆيكتور وربانعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
– قۇرمەتتى پرەمەر-مينيستر مىرزا, ەڭ الدىمەن, قازاق جەرىنە قوش كەلدىڭىز! سەبەبى ءسىز – قىپشاقسىز. بۇل دەرەكتى قازاقتار جاقسى بىلەدى ءارى ءسىزدى سىيلايدى. سوندىقتان اتامەكەنىڭىزگە كەلدىڭىز دەپ ايتساق, ارتىق بولمايتىن شىعار. مەنىڭ شاقىرۋىمدى قابىل الىپ, قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەنىڭىز جانە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ مەرەيتويلىق سامميتىنە قاتىسۋعا نيەت تانىتقانىڭىز ءۇشىن شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. بۇل ساپارىڭىز ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا تىڭ سەرپىن بەرەتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان بۇگىنگى كەلىسسوزدەر ناتيجەلى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ءوز كەزەگىندە ۆيكتور وربان قازاقستانعا شاقىرعانى جانە وزىنە, ماجارستان دەلەگاتسياسىنا كورسەتكەن قوناقجايلىلىعى ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆقا العىس ايتتى. ول ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي ديالوگ پەن ءوزارا ءتيىمدى سەرىكتەستىكتىڭ دەڭگەيىن جوعارى باعالادى.
– اتاجۇرتقا ورالۋ ءاردايىم كەرەمەت. ماجارلار قازاقستانعا كەلگەندە ەرەكشە سەزىمدى باستان كەشەدى. ويتكەنى ەكى حالىقتى عاسىرلار قويناۋىنان باستاۋ الاتىن تاريحي تامىرى بايلانىستىرادى. سوڭعى ون جىلدا ءبىز ىنتىماقتاستىعىمىزدى دامىتۋعا بارىنشا كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمسادىق ءارى جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزدىك. وزىڭىزبەن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋ – مەن ءۇشىن زور مارتەبە. ماجارستان ءاردايىم قازاقستاننىڭ سەنىمدى ستراتەگيالىق سەرىكتەسى بولعان. الداعى ۋاقىتتا دا سولاي بولا بەرەدى. ماجارستان مەن قازاقستاننىڭ بايلانىستارى بۇرىن-سوڭدى جەتپەگەن دەڭگەيگە كوتەرىلدى. سونداي-اق ىقپالداستىعىمىزدىڭ, اسىرەسە ەكونوميكالىق قاتىناستارىمىزدىڭ الەۋەتى زور, – دەدى ۆيكتور وربان.
ىنتىماقتاستىق تەرەڭدەي تۇسكەن كەزەڭ
بۇدان كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى مەن ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ەكى مەملەكەتتىڭ رەسمي دەلەگاتسيالارىنىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەيتىلگەن قۇرامدا كەلىسسوز جۇرگىزدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان مەن ماجارستاننىڭ تاريحي تامىرلاستىعى جانە تىعىز بايلانىستارى بۇگىندە ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە نەگىز بولعانىن اتاپ ءوتتى.
– قازاق پەن ماجار – ەجەلدەن سىيلاستىعى جاراسقان تۋىستاس, دوستاس حالىقتار. ەكى ەلدىڭ ءتىلى, سالت-ءداستۇرى مەن مادەنيەتى ۇقساس. ورتا عاسىرلاردا تورعاي دالاسىنان ەۋروپاعا قونىس اۋدارعان قىپشاق تايپالارىنىڭ ۇرپاقتارى بۇگىندە ماجارستان اۋماعىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ءبىز مۇنى ماقتان تۇتامىز. بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىمىزدىڭ ارقاسىندا قازاق-ماجار ىقپالداستىعى بارلىق سالادا قارقىندى دامۋدا. بۇعان, قۇرمەتتى پرەمەر-مينيستر مىرزا, ءسىز ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلەسىز. ءبىز باۋىرلاستىعىمىزدى, ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناستى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە مۇددەلىمىز. بۇگىنگى كەلىسسوزدەر ەكىجاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى ودان ءارى دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىن, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان مەن ماجارستان اراسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن جاقسى ينستيتۋتسيونالدى نەگىز بار دەپ سانايدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميسسيا مەن ىسكەرلىك كەڭەس ەكى ەلدىڭ ساۋدا قاتىناستارىن دامىتۋدا بەلسەندى ءرول اتقارۋى كەرەك.
– گەوساياسي شيەلەنىستەرگە قاراماستان, بىلتىر تاۋار اينالىمى 20 پايىزدان اسا ءوستى. تاياۋ بولاشاقتا بۇل كورسەتكىشتى 1 ميلليارد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋگە تولىق مۇمكىندىگىمىز بار ەكەنىنە سەنىمدىمىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
تاراپتار ەنەرگەتيكا, كولىك, لوگيستيكا, مەتاللۋرگيا, وڭدەۋ ونەركاسىبى, اۋىل شارۋاشىلىعى, فارماتسەۆتيكا, تاماق ونەركاسىبى جانە تۋريزم سياقتى سالالارداعى بايلانىستاردى دامىتۋعا ءوزارا مۇددەلى ەكەنىن ءبىلدىردى.
سونىمەن قاتار كەلىسسوز بارىسىندا ەكى ەلدىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگاندارىندا جۇمىس ىستەيتىن دوستىق توپتارى ارقىلى پارلامەنتارالىق بايلانىستى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ايتىلدى. سونداي-اق بۇۇ, ەقىۇ, تمۇ جانە ءتۇرلى حالىقارالىق پلاتفورما اياسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ كەلەشەگى قاراستىرىلدى.
بۇدان بولەك, مەملەكەت باسشىسى ەكى ەلدىڭ گۋمانيتارلىق بايلانىستارىن نىعايتۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى. بۇگىن استانا كوشەلەرىنىڭ بىرىنە ماجار ۇلتىنىڭ كورنەكتى اقىنى شاندور پەتەفيدىڭ ەسىمى بەرىلەدى. بۇل – قازاقستان مەن ماجارستان اراسىنداعى تىعىز دوستىق قاتىناستاردىڭ تاعى ءبىر ايقىن دالەلى.
ءوز كەزەگىندە ۆيكتور وربان قۇرمەتپەن قارسى العانى ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆقا جانە باۋىرلاس قازاقستان حالقىنا العىس ايتتى.
– قۇرمەتتى پرەزيدەنت مىرزا! ءبىز قازاقستانعا ارقاشان ەرەكشە قۋانىشپەن كەلەمىز. ءبىز مۇندا سوڭعى رەت پاندەمياعا دەيىن بولعان ەدىك. سول كەزدىڭ وزىندە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسىمىز وتە تابىستى دامىدى. بىراق كوروناۆيرۋس بارلىق بايلانىسىمىزدىڭ قارقىنىن تەجەدى. ءبىز بۇگىن ءوزارا ىقپالداستىعىمىزعا تىڭ سەرپىن بەرۋ ءۇشىن كەلدىك. ورتا ازيا ايماعىندا ءبىزدى قازاقستانمەن عاسىرلار بويعى تاريحىمىز بايلانىستىرادى. سوندىقتان سىزدەردىڭ ءاربىر جەتىستىكتەرىڭىزگە قۋانامىز. قازاقستان – تابىستى دامىپ كەلە جاتقان عاجاپ ەل. مەن ارقاشان قازاقستاننان ۇلكەن اسەرمەن قايتامىن, – دەدى ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى.
كەلىسسوز قورىتىندىسى بويىنشا ءبىلىم سالاسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
«دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتالدى
كەزدەسۋ بارىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور ورباندى I دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتادى. مەملەكەت باسشىسى سالتاناتتى ءراسىم بارىسىندا ۆيكتور ورباننىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋعا جانە نىعايتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقانىن اتاپ ءوتتى.
– بۇگىنگى جوعارى دەڭگەيدەگى سىندارلى كەلىسسوزدەر ءبىزدىڭ بەرىك قارىم-قاتىناسىمىزدى تەرەڭدەتۋگە جانە ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە تىڭ سەرپىن بەردى. حالىقتارىمىز اراسىنداعى دوستىق ارقاۋىن جانە ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستاردى نىعايتۋ ىسىندەگى ايرىقشا ءرولىڭىزدى ەسكەرە وتىرىپ, ءسىزدى I دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. بۇل – زور قۇرمەت پەن ريزاشىلىقتىڭ بەلگىسى. سونداي-اق قازاقستان مەن ماجارستاننىڭ – دوستاس ەكى حالىق بىرلىگىنىڭ ءارى ءوزارا سەنىم مەن سىيلاستىققا نەگىزدەلگەن قاتىناستاردى نىعايتۋعا دەگەن نيەتىمىزدىڭ ايقىن كورىنىسى. وسى ماراپات ىنتىماعىمىزدى ودان ءارى دامىتۋعا جانە ورتاق يگىلىك جولىنداعى بىرلەسكەن جۇمىسىمىزعا سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە سەنىمدىمىن, – دەدى پرەزيدەنت.
قازاقستاننىڭ جوعارى ناگراداسىمەن ماراپاتتاعانى ءۇشىن ۆيكتور وربان قاسىم-جومارت توقاەۆقا العىس ايتىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى ودان ءارى نىعايتۋعا بار كۇشىن جۇمساۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى.
ءبىلىم سالاسىنداعى بايلانىس بەرىك
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى ءۇشىن بريفينگ وتكىزدى. مەملەكەت باسشىسى بۇگىن پرەمەر-مينيستر ۆيكتور وربانمەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان ناتيجەلى كەلىسسوز جۇرگىزگەنىن ايتتى.
– جان-جاقتى ءارى ءتيىمدى ىقپالداستىقتى نىعايتۋ حالىقتارىمىزدىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەدى. ءبىز بۇگىن ناقتى ءارى ماڭىزدى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزدىك. اسىرەسە ەكىجاقتى ساۋدا-ساتتىق كولەمىن ۇلعايتۋعا جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باسا ءمان بەردىك. وسى ورايدا تاۋار ءتۇرىن كوبەيتىپ, جاڭا مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ اسا ماڭىزدى. قازىر ەلىمىز ماجارستانعا قۇنى شامامەن 700 ميلليون دوللار بولاتىن 95 ءتۇرلى تاۋار جەتكىزە الادى. ەنەرگەتيكا, مەتاللۋرگيا, مۇناي-حيميا, ماشينا جاساۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە قۇرىلىس سالالارى بويىنشا ءونىم ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بار, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت كەلىسسوز بارىسىندا ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەستىكتى ودان ءارى جانداندىرۋ ءۇشىن ءىرى جوبالاردى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋ جونىندە ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلگەنىن مالىمدەدى.
– ءوزارا ءتيىمدى جوبالار ءتىزىمى ازىرلەنەدى. جالپى, وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىراز شارۋا اتقارىلدى. جىل سوڭىنا قاراي باتىس قازاقستانداعى «روجكوۆسكوە» ءىرى گاز كوندەنساتتى كەن ورنى اشىلادى. وندا ماجارستاننىڭ «MOL» مۇناي-گاز كومپانياسىنىڭ ۇلەسى 192 ميلليون دوللار بولماق. سونداي-اق «Globalia» كاسىپورنى ەلىمىزدىڭ بىرقاتار ايماعىندا كۇن ەنەرگياسى ستانسالارىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. جوبانىڭ قۇنى – 150 ميلليون دوللار. بۇدان بولەك, كەلەسى اپتادا استانادا ەكى ەل كاسىپكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن بيزنەس-فورۋم وتەدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار تاراپتار كولىك-لوگيستيكا, اتوم ەنەرگەتيكاسى, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ, سيرەك كەزدەسەتىن مەتالل ءوندىرۋ باعىتىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەل اراسىندا قارجى سالاسىنداعى بايلانىستار دا قارقىندى دامىپ كەلەدى.
– جاقىندا «Equilibrium Capital» كومپانياسى استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا شەتەلدىك قورلاردى باسقارۋ مارتەبەسىنە يە بولدى. بۇل – وسىنداي مارتەبەگە قول جەتكىزگەن ماجارستاننىڭ العاشقى كومپانياسى. كاسىپورىن جاسىل ەنەرگەتيكا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى جوبالاردى قارجىلاندىرا الادى. كومپانيانىڭ قازاقستاندا 3 ينۆەستيتسيالىق قور قۇرۋعا نيەتى بار, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى قازاق-ماجار قاتىناستارىنىڭ التىن كوپىرى رەتىندە اتاپ ءوتىپ, بۇل باعىتتا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەر بار ەكەنىنە نازار اۋداردى.
– ماجار ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن كەيىنگى 10 جىلدا قازاقستان ستۋدەنتتەرى ءۇشىن وقۋ گرانتتارى ءبولىنىپ كەلەدى. كوپتەگەن جاستارىمىز ماجارستاننىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جاتىر. جاڭا عانا وسى باعدارلامانى جالعاستىرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل ءبىلىم سالاسىنداعى بايلانىستاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە جول اشادى. بيىل ماجار حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى شاندور پەتەفيدىڭ تۋعانىنا 200 جىل تولۋىنا وراي بۇگىن استانادا جاڭا كوشەگە اقىننىڭ ەسىمى بەرىلەدى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى كەلىسسوز بارىسىندا جاھاندىق ماڭىزى بار ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماسقانىن, بۇل رەتتە ەكى ەلدىڭ ۇستانىمدارى ورتاق نەمەسە ورايلاس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەلدىڭ سەرىكتەستىگى بۇۇ, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى, ەقىۇ سياقتى قۇرىلىمدار اياسىندا تابىستى دامىپ كەلە جاتىر.
ءوز كەزەگىندە ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى وسىدان توعىز جىل بۇرىن قازاق-ماجار قاتىناستارىن ستراتەگيالىق دەڭگەيگە جەتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن ايتتى.
– كەيىنگى جىلدارى بۇل باعىتتا كوپتەگەن ناتيجەلى ءىس اتقارىلدى. ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى ەداۋىر قارقىن العانىن كورىپ وتىرمىز. مۇنى جوعارى باعالايمىز. ەكونوميكالىق بايلانىستاردى اناعۇرلىم جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ ءۇشىن بەرىك نەگىز قالادىق. ماجارستان حالقى سىزدەرمەن تۋىستىق بايلانىسى بار ەكەنىن بىلەدى. قازاقتار – ورتاق تاريحىمىزدىڭ ءبىر بولشەگى. ەلدەرىمىز اراسىندا ساياسي دوستىقتان بولەك, ەكونوميكالىق ىقپالداستىق نىعايىپ كەلە جاتقانىنا قۋانىشتىمىز. ءبىز ەۋروپاداعى تەڭىزگە شىعاتىن جولى جوق مەملەكەت رەتىندە كوپ نارسەنى سىرتتان الامىز. ماجارستانعا رەسەي مەن قازاقستان مۇنايى ەكسپورتتالادى. ازىرگە مۇناي كولەمى سونشالىقتى ۇلكەن ەمەس. ايتسە دە تاسىمالداۋ ارناسى بار. بۇل – ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى تۇرعىسىنان وتە ماڭىزدى قادام, – دەدى ۆيكتور وربان.
سونىمەن قاتار ۆيكتور وربان ماجارستان كومپانيالارىنىڭ قازاقستاندا مۇناي-گاز, جاسىل ەنەرگەتيكا جوبالارىن بىرلەسە جۇزەگە اسىرۋىنا جانە اتوم سالاسىنا مامان دايارلاۋ ىسىنە اتسالىسۋىنا مۇمكىندىك جاساعانى ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆقا العىس ايتتى.
