– ورالحان بوكەيدىڭ شەرحان مۇرتازاعا ايتقان «مىنە, ءسىز 60 دەگەن اسۋعا شىقتىڭىز, تومەنگە قاراڭىزشى, اعا, مەن كورىنەم بە ەكەن؟» دەگەن ءسوزى ءجيى ايتىلادى. سىزگە بۇل سۇراقتى ءسال وزگەرتىپ قويعىم كەلەدى, 60-تىڭ اسۋىنان تومەن قاراعاندا, نەنى كورەسىز؟
– الپىستىڭ اسۋىنا كوتەرىلگەندە كورگەنىم: مەنىڭ ءومىرىم ەكى قۇرلىققا ءبولىنىپ قالعانداي ەكەن. العاشقى وتىز جىلىم كەڭەستىك داۋىردە ءوتىپتى. ودان كەيىنگى وتىز جىلىم تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە ءوتىپ كەلەدى. وسى ەكى قۇرلىقتىڭ اراسىندا بوسفور بۇعازى سەكىلدى ءبىر تەرەڭ داريا بار...
اۋەلگى قۇرلىقتاعى ءومىرىم ويىما ءجيى ورالادى. باقىتتى بالالىق, ستۋدەنتتىك قىزىقتى دا دۋماندى شاق. ادەبيەت پەن ونەرگە دەگەن شەكسىز قۇشتارلىق. العاشقى اڭگىمەلەرىم ءباسپاسوز بەتىندە جارىق كورگەن كەزدەگى ەرەكشە قۋانىش...
ال قازىر زامان وزگەردى عوي. سونىمەن بىرگە ءبىزدىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسىمىز, سانا-سەزىمىمىز دە ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىرادى. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى 30 جىلىن ۇشكە ءبولىپ قاراساق, العاشقى ونجىلدىقتا ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن ءبىز قانداي قۇرباندىققا بولسا دا دايىن ەدىك. ەكىنشى ونجىلدىقتا انە-مىنە تىرشىلىگىمىز تۇزەلەتىن شىعار دەپ كۇتتىك. ال سوڭعى ونجىلدىقتا, كەشىرىڭىز, بارىنەن كۇدەر ءۇزىپ, تۇڭىلە باستاعانداي كۇي كەشتىك.
ەندى مىنە, جاڭا قازاقستان, ادال ازامات, ادىلدىك دەگەن كەرەمەت يدەيالاردىڭ تۋى كوتەرىلىپ جاتىر. بۇل – ءومىر شىندىعىنان تۋعان اقيقات.
– «تۇنگى جالعىزدىق» اڭگىمەسىندە: «بەيۋاقتا كوشە بويىمەن زىمىراعان ءبىرلى-جارىم كولىكتەردىڭ سوڭىنان قۋا ءتۇسىپ, قالت توقتاي قالسا, الگى گۇرىلدەگەن ماشينالاردىڭ داۋسىنان دا توبە قۇيقاڭدى شىمىرلاتارداي جالعىزدىق سارىنى ەسىپ قويا بەرەدى» دەگەن جولدار بار. جالپى, اڭگىمەنىڭ ونە بويىنان جالعىزدىق اۋەنى ەستىلىپ تۇرعانداي. سىزدەگى جالعىزدىق قاي كەزدەن باستاۋ الدى؟
– بالا كۇنىمدە ءبىزدىڭ ءۇي اۋىلدان-اۋىلعا كوشىپ-قونىپ ءجۇردى. اكەمىزدىڭ قىزمەتى ەكى-ءۇش جىلدا ءبىر اۋىسىپ تۇرۋشى ەدى. ول كىسى ەلىم, جەرىم دەپ ءومىر بويى ادال ەڭبەك ەتكەن ازامات. شولەيت دالاداعى شاعىن-شاعىن بولىمشەلەرگە باسشى بولىپ, قۇدىق قازدىرىپ, سۋ شىعارتىپ, وزات شارۋاشىلىق اتاندىرىپ, ەل العىسىنا بولەنىپ ءجۇردى.
ءبىر جاقسىسى, ءۇيىمىز كوشكەن سايىن ءبىز قازىعۇرت تاۋىنىڭ بوكتەرىنە قاراي جاقىنداي تۇستىك. ەڭ سوڭىندا, كەلەس وزەنىنىڭ بويىنداعى تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن كوك مايسالى قونىسقا جەتىپ توقتادىق.
ءۇيىمىز كوشكەن سايىن مەن دە مەكتەپتەن-مەكتەپكە اۋىسىپ, «بوتەن بالا» اتانىپ ءجۇردىم. كەي اۋىلداردا باستاۋىش, سەگىزجىلدىق مەكتەپ قانا بولدى. ونداي كەزدە ورتالىقتاعى اپكەمىزدىڭ, ارىس قالاسىنداعى ناعاشىمىزدىڭ ۇيىندە جاتىپ وقىدىم.
كىم ءبىلسىن, جالعىزدىق مەنىڭ كوڭىلىمە سول ءبىر شاقتا, بالا كەزىمدە ۇيا سالىپ العان بولار. ايتسە دە جالعىزدىق – جالپى ادامزات بالاسىنا ءتان سەزىم عوي. سوندىقتان دا «ول نە؟ قانداي سەزىم؟» دەپ ەشكىم دە, ەشقاشان دا سۇرامايدى. تۇپتەپ كەلگەندە, ادامزات بالاسىنىڭ كوڭىلىندەگى ساعىنىش تا, سۇيىسپەنشىلىك تە سول جالعىزدىقتان باستاۋ الىپ جاتادى-اۋ دەيمىن.
مەنىڭ «تۇندەگى جەتىم تامشىلار» اتتى اڭگىمەمدەگى جاڭبىرباي دەگەن كەيىپكەرىم جاپادان-جالعىز قالىپ, كوڭىلى قاتتى جابىققان ساتتە, سىرتتاعى تىرس-تىرس تامعان تامشىلاردىڭ دىبىسىنا قۇلاق ءتۇرىپ وتىرىپ: «قىزىق-اي, ۇجىمداسىپ, مەملەكەت بولىپ ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز دەگەنىمىزبەن, ادامدار دا وسى ءبىر تامشىلارعا ۇقسايدى. سىرتتاي قاراعاندا تولاسسىز قۇيعان جاڭبىرداي تىرشىلىك, ال ىشتەي زەر سالىپ, ءۇڭىلىپ قاراساڭ, ارقايسىسى جەكە-جەكە ءۇزىلىپ ءتۇسىپ جاتىر...» دەپ ويلايدى.
– العاشقى جازعان شىعارماڭىز قالاي دۇنيەگە كەلدى؟
– العاشقى «دولانا» دەپ اتالاتىن اڭگىمەم ستۋدەنتتىك شاقتا باياعى «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىندە جارىق كوردى. ول كەزدە مەن قازمۋ-دىڭ ەكىنشى كۋرسىن ءتامامداپ, وبلىستىق «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىندە وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتىپ جۇرگەنمىن. جاز ايىنىڭ جايماشۋاق كۇندەرىنىڭ ءبىرى ەدى. تاڭەرتەڭگىلىك رەداكتسياعا كەلگەن پوشتانى ءبىرىنشى بولىپ قاراپ شىعاتىن كورنەكتى جازۋشى اعامىز مارحابات بايعۇت قولىمدى قىسىپ قۇتتىقتاپ: «جاڭا عانا وقىپ شىقتىم, جاقسى اڭگىمە ەكەن. ءتىلىڭ وتە شۇرايلى. پىسكەن ورىك سياقتى ءتاپ-ءتاتتى. توگىلىپ تۇر عوي» دەپ جىميدى.
سودان سوڭ بەلگىلى جازۋشى ناسىرەددين سەراليەۆ اعامىز رەداكتسياعا تەلەفون سوعىپ, جىلى پىكىر بىلدىرگەنى ەسىمدە. وبلىستىق راديو كوميتەتىندە قىزمەت ىستەيتىن قاراۋىلبەك قازيەۆ اعامىز دا قۋانىپ, ىستىق سالەمىن جولداپتى.
ول كىسىلەر سول كەزدەگى شىمكەنت قالاسىنىڭ شىرايىن كەلتىرىپ جۇرەتىن بيىك تۇلعالار ەدى عوي!..
ءبىز ءۇشىنشى كۋرسقا كوشكەن جىلى الگى اڭگىمەمدى قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ كوزى ءتىرى كلاسسيگى دۋلات يسابەكوۆ اعامىز وقىپ شىعىپ: «اتا مەن بالانىڭ اراسىنداعى سىيلاستىق پەن سۇيىسپەنشىلىكتى ادەمى جەتكىزگەن ەكەنسىڭ» دەپ, رەسپۋبليكالىق «جالىن» باسپاسىنان جىل سايىن شىعىپ تۇراتىن ءداستۇرلى «ارمان قاناتىندا» اتتى جيناققا قوستى. جاڭىلماسام, سول جيناقتاعى ەڭ جاس اۆتور مەن بولدىم-اۋ دەيمىن.
– شىعارماشىلىق جولىڭىزعا اسەر ەتكەن, قوزعاۋ سالعان ءبىر تۇلعا جونىندە ايتا كەتەسىز بە؟
– شىعارماشىلىق جولعا تۇسۋىمە اسەر ەتىپ, ماعان ەرەكشە جاناشىرلىق تانىتقان ءبىر اياۋلى جان – قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وزىمىزدەن نەبارى ءبىر-اق كۋرس جوعارى وقىعان جۇماباي ءابىلوۆ دەگەن ستۋدەنت جىگىت ەدى. ول فاكۋلتەتىمىزدەگى مۇحامەدجان سەرالين اتىنداعى ادەبي بىرلەستىككە جەتەكشىلىك ەتەتىن. ءبىزدىڭ العاشقى اڭگىمەلەرىمىزدى وقىپ شىعىپ, ءوز اياعىمەن رەداكتسياعا اپارىپ, تاكەن الىمقۇلوۆ, شەرحان مۇرتازا, ساكەن ءجۇنىسوۆ, سايىن مۇراتبەكوۆ, زەينوللا سەرىكقاليەۆ سەكىلدى كلاسسيك جازۋشىلاردىڭ ساراپتاماسىنا ۇسىنىپ, العىسوز جازدىرىپ الىپ, العاش گازەت-جۋرنالداردا جارىق كورۋىنە سەبەپشى بولعان دا سول ءبىر اق كوڭىل, ادەبيەت پەن ونەر دەسە, ءىشىپ وتىرعان اسىن جەرگە قوياتىن ادال ازامات-تۇعىن.
حالىقارالىق تۇركىستان ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس بەرىپ, ۇستازدىق ەتىپ جۇرگەن شاعىندا كەنەتتەن جول اپاتىنان قايتىس بولدى...
ءوز باسىم, جەر بەتىندەگى جۇمىر باستى پەندەلەر ءۇشىن جۇمباق, تىلسىم دۇنيەنىڭ بار ەكەنىنە سەنەمىن. سوندىقتان دا جازۋشىلىق ونەردىڭ دە – اكەنىڭ قانىمەن, انانىڭ اق سۇتىمەن بويعا داريتىن ەرەكشە قاسيەت ەكەنىنە كۇمان كەلتىرمەيمىن.
مەنىڭ اكەم بالتاقارا دەگەن كىسى اينالاسىنداعى ەلدى سوزىمەن دە, ىسىمەن دە تەز ۇيىمداستىرىپ الا قوياتىن وتە شەشەن كىسى ەدى. ال انام تۇرسىن وزىمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرعان جاندى زەيىن قويا تىڭداپ, توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن ءبىر-اق ايتاتىن اياۋلى جان بولاتىن. دۇنيەدەن وتەرىندە ءبىر جىلداي سىرقاتتانىپ ءجۇردى. كىتاپتى كوپ وقۋشى ەدى. كەيىن بىلدىك, ول كىسى كىتاپ وقۋمەن عانا شەكتەلمەپتى. ءوزى دە ء«بىزدىڭ اۋلەت» اتتى كىتاپ جازىپ قالدىرىپتى. ول كىتاپتا سوناۋ اشارشىلىق جىلدارىندا وزبەكستانعا ءوتىپ, ودان ءارى قىرعىزستانعا اسىپ جان ساقتاعان ءبىر اۋىلدىڭ تاعدىرى باياندالادى. مىنە, وسى حيكايانى وقىعان جاندار تاڭعالىپ: «ساعان جازۋشىلىق ونەر اناڭنان دارىعان ەكەن عوي, شىعارمالارىڭنىڭ ءتىلى قانداي ۇقساس», دەسىپ جاتتى. مەن انامنىڭ قولجازباسىنداعى ءبىر اۋىز ءسوزدى وزگەرتكەن ەمەسپىن. بۇل – تابيعي, شىنايى ۇقساستىق.
– ومىرىڭىزگە ەرەكشە ىقپال ەتكەن وقيعا تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– اكەم ءاۋ باستا مەنىڭ جول قۇرىلىسى ينجەنەرى بولعانىمدى قالايتىن. ماعان ىلعي دا: «سەن تاشكەنتتەگى اۆتوموبيل جولدارى ينستيتۋتىنا تۇسۋگە ءتيىستىسىڭ» دەپ وتىرۋشى ەدى.
ءبىر قىزىعى, ءبىز ونجىلدىق مەكتەپتى بىتىرگەن جىلى وڭتۇستىك وڭىردە قاتتى قۇرعاقشىلىق بولدى دا, اكەم سوناۋ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان قامىس ورىپ اكەلۋگە اتتانعان بريگاداعا جەتەكشى بولىپ كەتتى. سول ءبىر ورايلى ءساتتى پايدالانىپ, مەن الماتىعا قاراي تارتتىم.
ءساتى ءتۇسىپ, ءوزىم ارمانداعان جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا قابىلداندىم. اكەم رەنجىگەن جوق. ەكىنشى ەمتيحاندى تاپسىراتىن كەزىمدە الماتىعا كەلىپ: ء«بىزدىڭ ىستەپ جۇرگەن جۇمىسىمىز بەن قىزمەتىمىزدى جازىپ قالدىراتىن ادام دا كەرەك قوي!» دەپ باسىمنان سيپاپ, ارقامنان قاقتى.
بالكىم, مەنىڭ ومىرىمە ۇلكەن بەتبۇرىس جاساعان وسى ءبىر وقيعا بولار.
– بۇگىنگى قوعامدا ءسىزدى نە نارسە الاڭداتادى؟
– ارينە, كوپ نارسە الاڭداتادى. ءبىز سوتسياليستىك جۇيەنىڭ تاربيەسىن الىپ, كاپيتاليستىك قوعامدا ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر بولعان ۇرپاقپىز. ەڭ قيىنى, وي-سانانىڭ بەيىمدەلۋى, كوزقاراستىڭ وزگەرۋى. الىسقا ۇزاماي-اق, تاياۋدا بولعان ءبىر وقيعانى ەسكە الايىنشى. قازان ايىنىڭ باس جاعىندا انكارا قالاسىنداعى قازاق مادەنيەتى قوعامىنىڭ وكىلدەرى مەن بۇگىندە ءوز ەلىمىزگە عانا ەمەس, كورشى ەلدەرگە دە كەڭىنەن تانىمال بولا باستاعان «تۇران» ءانسامبلىنىڭ كەزدەسۋىنە كۋا بولدىق. ولاردىڭ ونەرىنە ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن كىسىلەر: «ۇستەرىڭىزدەگى «تۇران» دەپ جازىلعان فۋتبولكالارىڭىزدىڭ ارتىق داناسى بولسا, بىزگە ەستەلىككە بەرىڭىزدەرشى. ساتىپ الايىق!» دەسىپ جاتتى.
مىنە, مەن وسى وقيعانى كەلەسى كۇنى ءبىر تۇرىك ارىپتەسىمە قۋانا-قۋانا ايتىپ ەدىم, ول: «مىناۋ ءبىر كەرەمەت يدەيا ەكەن!» دەدى دە, «تۇران» ءانسامبلىنىڭ جىگىتتەرىنە: ء«بىز سىزدەردىڭ فۋتبولكالارىڭىزدى شىعارۋعا دايىنبىز. ءوزىمىزدىڭ شاعىن دۇكەنىمىز بار» دەپ بىردەن كوممەرتسيالىق ۇسىنىس جاساۋعا كىرىستى.
سوندا مەن ىشتەي تاڭعالدىم. بىزگە مۇنداي وي بىردەن كەلە قويمايدى-اۋ دەپ...
قازىر انا ءتىلىمىزدىڭ ءحالى مۇشكىل. باسقالارعا وكپە ارتىپ قايتەمىز, ءوز ۇلتىمىزدىڭ تەڭ جارتىسى انا تىلىمىزدە كىتاپ وقىمايدى. مۇنداي كەزدە قانداي كوركەم شىعارما جازسا دا, جازۋشىنىڭ تابىسقا جەتە قويۋى قيىن عوي...
جاڭا شىعارمانىڭ ءادىل باعاسىن بەرەتىن ەڭ اۋەلى – ادەبي ورتا.
ەكىنشىدەن, زيالى قاۋىم. ۇشىنشىدەن, جاس ۇرپاق.
بىزدە قازىر, وكىنىشكە قاراي, تالانتتاردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ كەمشىن. سوندىقتان دا قوعامنىڭ ادەبيەتكە دەگەن ىقىلاسى, قۇشتارلىعى تىم-تىم تومەن. ونەر ادامدارى ءۇشىن بۇل – تراگەديا.
وسى رەتتە مەن ءوزىمنىڭ «ساقالدى قىز» اتتى اڭگىمەمدە سۋرەتشى مەن ساقالدى قىزدىڭ تاعدىرىن قاتار الا وتىرىپ, ولە-ولگەنشە ءوز قيالىنا ءوزى الدانىپ, ءومىردىڭ بار قىزىعىنان قۇر قالعان, كوزى تىرىسىندە بىردە ءبىر سۋرەتى ءوز باعاسىن الا الماعان بايعۇس سۋرەتشىنىڭ ونەرى دە قىز بالاعا بىتكەن ساقال سياقتى تۇككە قاجەتى جوق, تابيعاتتىڭ ءبىر قاتەلىگى ەمەس پە دەگەن ويدى ايتقىم كەلگەن-ءدى.
بۇل اڭگىمەگە جاقسى پىكىر بىلدىرگەن جاندار, اسىرەسە جاستار كوپ-اق. ايتسە دە مەنىڭ الگى ويىم اڭگىمەمدە جاسىرىنىپ قالعان سەكىلدى...
– «شىبىن جان كوككە ۇشقاندا» اتتى شىعارماڭىزدىڭ سوڭىندا: ء«بىر جاقسىسى, مىنانداي زاۋ بيىكتە ۇشىپ كەلە جاتقاندا جەر بەتىندەگى قيىن سۇراقتاردىڭ بارلىعى دا تومەندە قالىپ, ءوزىڭدى قۇس سياقتى سامعاپ كەتكەندەي جەڭىل سەزىنەسىڭ» – دەگەن سويلەم بار. ءدال قازىر ءوزىڭىزدى قالاي سەزىنەسىز؟
– ءيا, ۇشاقتا وتىرعان كەزدە مەن ءوزىمدى ىلعي دا وسىلاي جەڭىل سەزىنەمىن. باس قاتىراتىن نارسەلەردىڭ بارلىعى دا تومەندە, جەر بەتىندە قالعان سياقتى كورىنەدى. بالكىم, ءبىزدىڭ كەۋدەمىزدەگى شىبىن جان دا ولشەۋلى ۋاقىتتا ءبىتىپ, كوككە ۇشقان كۇنى ءبارىن ۇمىتىپ, بارىنەن ارىلىپ, جەپ-جەڭىل بولىپ كەتەتىن شىعار دەگەن وي كەلەدى. ءبىر جاعى, اتالعان حيكاياتتاعى كەيىپكەرىمنىڭ كۇناسىن وسىلاي جۋىپ-شايعىم دا كەلدى.
سەبەبى ول – پەندە عوي. پەندە بولعان سوڭ, ءوز جاراتىلىسىنا قارسى تۇرا المايدى. اكەسىمەن جاستى كىسىنىڭ بايلىعى, مانسابى ۇلدە مەن بۇلدەگە بولەگەنىمەن, سەزىمى, قۇشاعى قاناعاتتاندىرا المايدى... تابيعاتقا, جاراتىلىسقا قارسى تۇرۋدىڭ قاجەتى قانشا؟!
– ورىس ادەبيەتى دەگەندە, كىمدى ەسكە الاسىز؟
– ورىس ادەبيەتىندەگى مەنىڭ ەڭ سۇيىكتى جازۋشىم – انتون چەحوۆ.
– سوڭعى كەزدە وزىڭىزگە ەرەكشە اسەر ەتكەن قازاق جازۋشىسىنىڭ شىعارماسى جونىندە ايتا كەتەسىز بە؟
– تاۋەلسىزدىك داۋىرىندەگى ەرەكشە اسەر ەتكەن شىعارما – شەرحان مۇرتازانىڭ «اي مەن ايشا» رومانى.
– پروزادان بولەك فيلوسوفيالىق تولعامدار, دراماتۋرگيالىق ەڭبەكتەر جازۋ ويىڭىزدا بار ما؟ الدا قانداي جوسپارلارىڭىز بار؟
– ويدا بار. بىراق ىنتا-ىقىلاس كۇننەن-كۇنگە كەمىپ بارادى. مايلىقوجا اقىن ايتقانداي:
«جىرلاعاننان نە پايدا,
تىڭداۋشى باعا بەرمەسە؟..»
ەڭ باستى وكپە – انا ءتىلىمىزدىڭ قادىرىن ءتۇسىرىپ, وزگە تىلگە جاۋتاڭداتىپ قويعان زامانعا...
بۇگىندە قوعامىمىز قاتتى سىنعا الىپ جاتقان ەسكى قازاقستاننىڭ وتىز جىلى تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى ءۇشىن ويماقتاي عانا بولىپ كورىنگەنىمەن, بۇتىندەي ءبىر ۇرپاقتىڭ جارتى ءومىرى عوي. كەلىسەسىز بە...
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
باتىرحان سارسەنحان,
«Egemen Qazaqstan»
