جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە قاتىستى مۇمكىندىكتەرىمىزدى زەرتتەگەن وتاندىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلار جەل مەن كۇن ەنەرگياسىنىڭ الەۋەتى جوعارى ەكەنىن ايتادى. مىسالى, ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن جەل ەنەرگياسىن پايدالانۋدىڭ ءتيىمدى الەۋەتى جالپى اۋدانى 1400 شارشى شاقىرىم بولاتىن جەلدىڭ ورتاشا جىلدىق جىلدامدىعى سەكۋندىنا 8 مەتردەن (م/س) اساتىن ايماقتار ءۇشىن 14,8 گۆت-عا باعالانادى. بۇل رەتتە بەلگىلەنگەن قۋاتتى پايدالانۋ كوەففيتسيەنتى 31-50%-دى قۇرايدى. سول سەكىلدى كۇن ساعاتتارىنىڭ سانى جىلىنا 2200-دەن 3000-عا دەيىن, ال كۇن رادياتسياسىنىڭ ەنەرگياسى جىلىنا 1 شارشى مەترگە شامامەن 1620 كۆت/ساع جەتەدى. الايدا رەسپۋبليكاداعى كۇن ەلەكتر ستانسالارى 20-21%-دان اسپايدى. ماماندار ەكونوميكالىق تۇرعىدان كۇن ەلەكتر ستانسالارىن تۇركىستان, جامبىل, قىزىلوردا, الماتى وبلىستارىندا, ال جەل ەلەكتر ستانسالارىن اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان, ماڭعىستاۋ, تۇركىستان, الماتى وبلىستارىندا سالۋ تيىمدىرەك دەگەن قورىتىندىعا كەلدى.
2011-2020 جىلدارى جەك قۇرىلىسىنا شامامەن 628,5 ملرد تەڭگە سالىندى. مۇناي-گاز كومپانيالارىنىڭ مامانداندىرىلعان ەنشىلەس كاسىپورىندارى مۇنداي جوبالارعا ءجيى ينۆەستيتسيا سالادى. سوڭعى جىلدارى ينۆەستورلار مەن قارجى ينستيتۋتتارى تازا ەنەرگيانى قولداۋعا قارجىنى قايتا باعىتتاۋ ارقىلى پورتفوليولارىن «كومىرتەكسىزدەندىرۋگە» ۇمتىلۋدا. بانكتەر جاسىل ەكونوميكانى ساقتاۋ ءۇشىن جاڭا جوبالاردى مۇقيات زەرتتەپ جاتىر. رەسپۋبليكادا «جاسىل» جوبالاردى قارجىلاندىرۋمەن كوبىنە دامۋ بانكتەرى اينالىسادى. ەڭ ءىرى كرەديتور 162 ملرد تەڭگەگە قارىز بەرگەن ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى (ەقدب) بولسا, ەكىنشى ورىندا قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى (67 ملرد), ءۇشىنشى ورىندا ‒ قىتايدىڭ دامۋ بانكى (29 ملرد). بۇل رەتتە جوبا قۇنىنىڭ 70%-ى قارىز قاراجاتى ەسەبىنەن ىسكە اسىرىلعان كەزدە قارجىلاندىرۋ سحەماسى بارىنشا كەڭ تارالعان.
جالپى, بارلىق جوبانىڭ ۇشتەن ەكىسىن وتاندىق ينۆەستورلار ىسكە اسىرعان. بەلگىلەنگەن قۋاتتىلىققا قارايتىن بولساق, جەرگىلىكتى كاسىپورىندار سالعان ستانسالار ۇلەسى نىسانداردىڭ جالپى بەلگىلەنگەن قۋاتىنىڭ 41%-ىن قۇرايدى. وسىدان ساراپشىلار شەتەلدىك ينۆەستورلار كوبىنەسە ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇددەلى دەگەن قورىتىندى جاساپ وتىر. بۇگىندە جەك بويىنشا ەڭ ۇلكەن ورناتىلعان قۋاتتىلىققا اقمولا وبلىسى يە ‒ 508 مۆت-دان استام, ونىڭ 408-ءىن جەل ەلەكتر ستانسالارى, 100-ءىن كۇن ەلەكتر ستانسالارى بەرەدى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا ەكىنشى ورىندا جامبىل وبلىسى ‒ 441 مۆت-عا جۋىق, 250-دەن استامى ‒ كۇن, 176-عا جۋىعى ‒ جەل. ءۇشىنشى ورىندا الماتى وبلىسى ‒ 371 مۆت, 160 كەس, 146 جەس.
رەسپۋبليكا ينۆەستورلارعا جەك نىساندارىن سالۋ كەزىندە بىرقاتار جەڭىلدىك پەن مەملەكەتتىك قولداۋ شاراسىن ۇسىنادى. اتاپ ايتقاندا, ستانسا قۇرىلىسىنا مامىلە جاساسۋ كەزىندە ەسەپتەۋ-قارجى ورتالىعى (ەقو) مەملەكەتتىك كومپانياسى ينۆەستورلارمەن وففتەيك-كەلىسىمشارتتارعا قول قويادى, ونىڭ شەڭبەرىندە 15-20 جىل ىشىندە بارلىق وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ساۋدا-ساتتىق قورىتىندىلارى بويىنشا بەلگىلەنگەن باعامەن ساتىپ الۋعا مىندەتتەنەدى. بىرىڭعاي ەنەرگيا جۇيەسىن باسقاراتىن «KEGOC» كومپانياسى جەك وبەكتىلەرىن جەلىلەرگە قوسۋعا, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋدى جۇزەگە اسىرۋعا, جەك-تەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ديسپەتچەرلەۋ كەزىندە باسىمدىق بەرۋگە ءتيىس بولادى.
بۇدان باسقا, ينفلياتسيانى جانە ۆاليۋتا باعامىنىڭ وزگەرۋىن ەسكەرە وتىرىپ, اۋكتسيوندىق باعالاردى جىل سايىن يندەكستەۋ جۇرگىزىلەدى. جەك جوبالارىنىڭ ينۆەستورلارى كەدەندىك باجداردان, يمپورت كەزىندەگى ققس-دان, م ۇلىكتىك, جەر جانە كورپوراتيۆتىك تابىس سالىقتارىنان بوساتىلادى, سونداي-اق ولارعا مەملەكەتتىك زاتتاي گرانتتار بەرىلەدى. بۇل رەتتە جەك وبەكتىلەرىن سالۋ قۇنىن ارزانداتۋدىڭ ارقاسىندا ولار بەرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءتاريفى جىلدان-جىلعا تومەندەپ كەلەدى.
2014-2017 جىلدارى جەرگىلىكتى ۆاليۋتادا جەك-تەن ەلەكتر ەنەرگياسىنا تىركەلگەن تاريفتەر قولدانىلدى. وسى كەزەڭدە جوبالاردى ىسكە اسىرعان نەمەسە ىسكە اسىرا باستاعان ينۆەستورلارمەن ەسەپتەۋ-قارجى ورتالىعى بەلگىلەنگەن تاريفتەر بويىنشا كەلىسىمشارتتار جاساستى. جەل ەلەكتر ستانسالارىندا ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ كەزىندە تاريف كۆت/ساع ءۇشىن 59,7 تەڭگەنى, كۇن ەلەكتر ستانسالارىندا ‒ 34,61 تەڭگەنى, شاعىن گەس-تە ‒ 16,71 تەڭگەنى, بيوگاز قوندىرعىلارىندا ‒ 32,23 تەڭگەنى قۇرايدى. 2019-2020 جىلدارى پايدالانۋعا بەرىلگەن قۋاتى 100 مۆت «استانا EXPO-2017» جەس-كە 1 كۆت/ساع ءۇشىن 59,7 تەڭگەنىڭ جەكە ءتاريفى بەلگىلەندى.
سالانى قولداۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى شاراسى ‒ شارتتى تۇتىنۋشىلاردىڭ جەك كومەگىمەن وندىرىلگەن بارلىق ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتىپ الۋ مىندەتتەمەسى. مۇنداي تۇتىنۋشىلارعا: كومىردى, گازدى, كۇكىرتى بار شيكىزاتتى, مۇناي ونىمدەرى مەن يادرولىق وتىندى پايدالاناتىن ەنەرگەتيكالىق كومپانيالاردى, ەلەكتر ەنەرگياسىن يمپورتتاۋشى كاسىپورىنداردى, سونداي-اق 2016 جىلعى قاڭتارعا كەيىن پايدالانۋعا بەرىلگەندەرىن قوسپاعاندا, جالپى قۋاتى 35 مۆت-دان استام ءبىر گيدروتوراپ شەگىندە ورنالاسقان قوندىرعىلارى بار گەس جاتادى.
دەگەنمەن نارىق قاتىسۋشىلارى جەك مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاقسارتۋعا بولاتىن كوپتەگەن تەتىك بار دەپ سانايدى. مىسالى, سەكتوردىڭ باستى پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى ‒ ءوندىرىستىڭ تۇراقسىزدىعى, كۇن مەن جەلدىڭ بولماۋى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ بىردەن تومەندەۋىنە اكەلەدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ بىرنەشە جولى بار, سونىڭ ىشىندە تەڭگەرىمدى قۋات نارىعىن جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن ساقتاۋ جۇيەسىن قۇرۋ ماڭىزدى.
ماماندار مانەۆرلىك قۋاتتاردى دامىتۋ, گاز ەلەكتر ستانسالارى مەن گەس-ءتى قامتيتىن يكەمدى كوزدەردى ۇلعايتۋ نەمەسە ەلەكتر ەنەرگياسىن جيناقتاعىشتاردى سالۋ قاجەت دەپ سانايدى. مۇنداي قۋاتتىڭ بولماۋى جەك ءوسۋىن تەجەيدى. ەنەرگيا تەڭگەرىمىندەگى جەك ۇلەسى نەعۇرلىم جوعارى بولسا, سوعۇرلىم جاڭارتىلاتىن كوزدەردەن وندىرىلەتىن ءونىم ازايعان كەزدە سۇرانىستى جاباتىن رەزەرۆتىك قۋاتتار قاجەت بولادى.
جالپى, الەمدىك ەنەرگيا تەڭگەرىمىندەگى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسى 2030 جىلى بۇگىنگى 30%-بەن سالىستىرعاندا 50%-عا جەتەدى. ەلەكترموبيلدەر سانى بيىلمەن سالىستىرعاندا 10 ەسە كوپ بولادى. بۇكىل الەمدە جىلۋ سورعىلارى مەن باسقا دا ەلەكتر جىلىتۋ جۇيەلەرى قازبا وتىنىمەن جۇمىس ىستەيتىن قازاندىقتاردان اسىپ تۇسەدى دەپ بولجانۋدا. حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتىڭ (حەا) ساراپشىلارى «الەمدىك ەنەرگەتيكالىق بولجام ‒ 2023» اتتى جاڭا باياندامادا وسىنداي تۇجىرىم جاساعان.
