جەر رەفورماسىن جەرىنە جەتكىزىلۋگە ءتيىس

ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى قا­بىل­دانعان «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ بار, الايدا ونىڭ جايىلىم ماسەلەسىن شەشۋگە قاۋقارى جوق. ءالسىز زاڭ. كوپتەگەن ماسەلە قاراس­تىرىلماعان. جەرگىلىكتى جەردە جايىلىم ماسەلەسىمەن اي­نا­لى­ساتىن كاسىپورىن جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنىڭ ءبىر دەپارتامەنتى (ون بەس شاقتى مامان), جەرگىلىكتى اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتى­ناستارى باسقارماسىنداعى ءبىر-ەكى ماماننىڭ اتالعان ماسەلەنى شەشۋگە شاماسى دا مۇمكىندىگى دە جەتپەيدى. كوپ وڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى سالاسىنىڭ قوسىلۋى ەكى سالانى دا السىرەتىپ جىبەردى. قازىرگى مامانداردىڭ كەڭەستىك زاماندا وقىعانداردان ايىرماشىلىعى – ەكى سالانى دا ناشارلاۋ بىلەدى. سوندىقتان اتالعان ەكى سالاعا دا وسىنداي رەفورمادان كوپ زيان كەلەدى دەپ ايتۋعا نەگىز بار.

وسىعان وراي, كەڭەستىك كەز­دەگى­دەي جايىلىمدى جوسپارلاۋ, ءبولۋ, سۋلاندىرۋ, ءشوپ قۇرا­مىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرىمەن اينا­لى­ساتىن شاعىن جوبالاۋ مەكەمە­لەرىن قۇرۋدى ويلاستىرۋ كەرەك. ونداي مەكەمەلەر جەكە ادامداردان نەمەسە شەتەلدەردەن ينۆەستيتسيا تارتىپ, شالعايداعى جا­يى­­­لىمداردى پايدالانۋ (سۋلان­­دىرۋ, جول سالۋ, مالداردى قىس­قى جانە كۇزگى جايلاۋلارعا شىعا­رۋ, ت.ب.) جولدارىن زەردەلەپ, ءتيىستى ين­ۆەستيتسيالىق جوبالار ازىر­لەسە عانا جايىلىم مەن شابىن­دىق­تاردىڭ جاعدايى تۇزەلۋى مۇمكىن. ايتپەسە, جىلدا قۇدايدان جاڭبىر سۇراپ وتىرعاننان ەشتەڭە شىقپايدى. قازىردىڭ وزىندە كوپ وڭىرلەردە جايىلىمدار تولىق دەگراداتسياعا ۇشىراپ, شولدەنىپ پايدالانۋدان شىعىپ كەلەدى.

جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كومي­تەتىندە دە جايىلىم مەن شابىن­دىقتاردى جاقسى بىلەتىن ماماندار جوق. قىزمەتكەرلەرى تەك ستاتيستيكالىق ەسەپ جۇرگىزىپ وتىر. قىرىق جىل­دان استام جايىلىمدار مەن شا­بىن­­دىقتاردىڭ مادەني-تەحني­كا­لىق, اگرونوميالىق جاع­دايى­نا تۇگەندەۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىل­مەگەن­دىكتەن, جەرگىلىكتى ات­قارۋشى ورگاندار بەرگەن قۇرعاق اق­پا­راتتىڭ نەگىزىندە كاداسترلىق ستاتيستيكا جيناقتالىپ جاتىر.

جەر قاتىناستارى سالاسىن­داعى ايتىلعان كوپتەگەن ماسەلە­نى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن اكىم­دىكتەر­گە, اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيستر­لىگىنە ەمەس, پرە­زي­دەنتكە تىكەلەي باعىناتىن دەربەس مەملەكەتتىك ورگان – جەر رە­سۋرس­تارىن باسقارۋ اگەنتتىگىن قاي­تادان قۇرۋ ۇسىنىلادى. مۇنداي ورگان كەزىندە ءبىراز جىل جۇمىس ىستەگەن. مەملەكەتتىك جەر كاداست­رىن (ەڭ بولماسا اۋىل شا­رۋا­شىلىعى جەرلەرىنىڭ سان­دىق جانە ساپالىق كاداستر مالىمەت­تەرىن) تسيفر­لىق دامۋ, يننوۆاتسيا­لار جانە اەروعارىش مينيسترلىگى قۇرا­مىنان شىعارىپ, بارلىق فۋنكتسيالارىمەن جاڭا اگەنتتىككە بەرۋ قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋگە جول اشادى. جالپى, ءبىر مينيسترلىكتە كوپتەگەن سالانى توپتاستىرۋ جاقسى ناتيجە بەرمەيتىنى بۇرىننان بەلگىلى.

وتكەندە پارلامەنت ءماجىلىسى­نىڭ دەپۋتاتى, جەر سالاسىنان حابارى مول زاڭگەر باقىتجان بازاربەكتىڭ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى سەرىك جۇمانعاريننىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى تولىق قولدايمىن. ول ازامات – الماتىدا جانە وبلىستاردا جەر سالاسىنداعى ءارتۇرلى زاڭ بۇزۋ­شىلىقتى اشكە­رەلەۋگە بەلسەندى ارالاسقان تاجى­ريبەلى زاڭگەر.

دەپۋتات ب.بازاربەكتىڭ جەر رەفورماسىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى دوكتريناسى كەرەك دەگەن ۇسىنىسى دا ورىندى. اقپارات رەتىندە ايتا كەتەلىك, 90-جىلداردىڭ اياعىنا قاراي جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كومي­تەتىندە وسى سالانى 2030 جىل­عا دەيىن دامىتۋ جونىندەگى تۇجى­رىمدامانىڭ جوباسى ازىرلەنگەن, ونىڭ كەيبىر بو­لىمدەرىنىڭ دايىندالۋىنا وسى جولداردىڭ اۆتورى دا قاتىسقان. قۇجات ءتۇرلى سەبەپتەرمەن, نەگىزى­نەن مينيسترلەر مەن كوميتەت باس­تىق­تارىنىڭ اۋىسۋى­نا بايلانىستى قابىلدانباي قالدى.

سوڭعى جىلدارى جەر ينسپەك­تسيا­­­لارىنىڭ اكىمدىكتەردىڭ قا­راۋى­نان الىنىپ, جەر رەسۋرس­تارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ قۇرا­مى­نا بەرىلگەنى – دۇرىس شەشىم. دەگەنمەن وڭىرلىك دەپارتا­مەنت (باسقارمالاردىڭ) قۇزىرەتىن كۇشەيتۋ كەرەك, اسىرەسە ماتەريال­دىق-تەحنيكالىق, شتاتتىق سانى جاعىنان, ينسپەكتورلاردىڭ كولىك­تەرى جانە ارناۋلى كيىمدەرى بولسا جاقسى بولار ەدى. كورشى رەسەيدە بۇل ماسەلەلەر جەر رەفورماسى كەزىن­دە نەگىزىنەن شەشىلگەن.

كەيىنگى جىلدارى جەر ينس­پەكتسيالارى «Amanat» پارتياسى وكىلدەرىمەن, پروكۋراتۋرا ورگاندارىمەن بىرلەسىپ, ون ميلليونعا جاقىن پايدالانىلماي جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتاردى. مۇنداي جۇمىستاردى ەل قولداپ وتىر. جەر سالاسىندا ادىلەتتىك ورناۋىن, سىبايلاس جەمقورلىق­تىڭ ازايۋىن جەرگىلىكتى قاراپايىم حالىق بۇرىننان كۇتىپ ءجۇر.

پايدالانىلماي جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلىپ جاتىر. دە­گەن­مەن سول جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ قاي­تادان كىمگە, قالاي جانە قان­داي نەگىزدە بەرىلىپ جاتقانى كوپتە­گەن سۇراق تۋعىزادى. زاڭدا اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاس­كەلەرى تەك جالعا كونكۋرس ارقىلى بەرىلەدى دەپ كورسەتىلگەن. جەر كودەكسىنىڭ 43-1-بابىندا اتالعان جەرلەردىڭ بەرۋ شارتتارى بەلگىلەنگەن. الايدا زاڭنامادا جانە ونى جۇزەگە اسىراتىن قاعيداسىندا (ەرەجەدە) كەيبىر كەمشىلىكتەر ورىن العان. جەر ۋچاسكەسىنىڭ قۇنارلىلىق جاعدايى ەس­كەرىلمەيدى. تەك ينۆەستيتسيا كو­لە­مى ەسەپكە الىنادى, ونىڭ قان­شا سالىنعانىن كەيىن تەكسەرىپ جاتقان جاعدايلار از. بۇرىنعىداي تياناقتى جوسپارلانعان جەرگە ورنالاستىرۋ جوباسىنسىز, جەردىڭ تابيعي جاعدايىن, اگروتەحنيكالىق مۇمكىندىگىن, قۇنارلىلىعىن جان-جاقتى ەسكەرمەي (كوپ ايماقتا توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىنىڭ كارتاسى بولاتىنىن ۇمىتقان), جىل سايىن ورتاشا العاندا 3 ميل­ليوننان استام گەكتار جەر ۋچاس­كەلەرى شارۋالارعا كونكۋرس ار­قى­لى بەرىلىپ جاتقانى جونىندە اقپا­رات قۇرالدارى بەتىنەن وقىپ ءجۇر­مىز. ارينە, ءبارى ماقساتتى تۇردە پاي­دالانىلىپ, ءونىم الىنىپ, ول جەردەن جەمشوپ دايىندالىپ جاتسا ەشكىمنىڭ ءسوزى جوق. وكىنىش­كە قاراي, جوعارىدا اتالعان جاعداي­دا بەرىلگەن كوپتەگەن جەر ۋچاسكە­سىنىڭ شارۋالارعا پايداسى از, ونىم­دىلىگى تومەن. قايتادان بەرىل­گەن كوپ جەرلەردىڭ پايدالانىلماي جاتقانى دا جاسىرىن ەمەس.

جەرگە ورنالاستىرۋ جۇمىس­تارى قازاقستاندا كوپ جىلدان باسە­كەلەستىك ورتاعا بەرىلگەن, جەكە ازاماتتار جانە زاڭدى تۇلعالار ورىندايدى. وسىدان كەلىپ جەرگە ورنالاستىرۋ جۇمىستارىنىڭ سا­پاسى وتە تومەندەپ كەتتى. سەبە­بى باقىلاۋ جوق, بۇرىن ونداي جۇمىس­تىڭ تۇرىنە ليتسەنزيا بەرىلىپ, از دا بولسا باقىلاۋدا بولاتىن. قازىر ءبارى «جابايى» ورتادا دەۋگە بولادى, سوندىقتان جەرگە ورنالاس­تىرۋ جۇمىستارىنىڭ ءتارتىبى مەن تەحنولوگياسى تولىق ورىندالىپ جاتىر دەپ ەشكىم ايتا المايدى. جەر سالاسىنداعى سىبايلاس جەم­قور­لىقتىڭ كوپ نەگىزدەرىن وسىدان ىزدەۋ كەرەك. جەر ۋچاسكەسىن بول­گەن­دە, ونى پايدالانعاندا جان-جاقتى نەگىز­دەلگەن جوسپار كوپ جاع­دايدا ازىرلەنبەيدى, ازىرلەنسە دە فور­مالدى تۇردە, ەكى-ءۇش بەتتەگى ەش دا­لەل­دەنبەگەن سىزبالار (كەيدە ماسش­تابى دا ساقتالىنبايدى) كۇ­يىن­دە بولادى. ونى تەكسەرۋگە, ماۋ­­سىمدى باقىلاۋعا شتاتى شا­­عىن كو­ميتەتتىڭ, وڭىرلىك جەر ينس­­­پەك­­­تسيا­لارىنىڭ جانە وبلىس­تار مەن اۋدان­دارداعى ۋاكىلەتتى ور­گان­­داردىڭ مۇمكىندىكتەرى كەلە بەرمەيدى.

سونىڭ ناتيجەسىندە جەر ۋچاس­كە­لەرىنىڭ نىسانالى پايدالانۋ ماق­ساتىن كوپ جاعدايدا وزگەرتىپ, بولشەكتەپ ساتۋ ءۇردىسىنىڭ, اسىرەسە قالا ماڭىندا جانە جاقىن اۋدانداردا كوبەيۋى, ەلدى مەكەننىڭ شەكاراسىن نەگىزسىز (زاڭناما تارتىپتەرىن ساقتاماي) وزگەرتۋ ارقىلى سۋارمالى جەرلەردى ءتالىمدى (سۋارىلمايتىن) جەرگە اۋىستىرىپ قۇرىلىس, زاڭ­سىز ءۇي سالۋدىڭ كوبەيگەنى جاسى­رىن ەمەس. جەرگە ورنالاس­تىرۋ جۇيەسىن تولىق قالپىنا كەلتىر­مەي, بۇل ءۇردىس توقتايدى دەپ اي­تۋ قيىن. بۇرىنىراقتا رە­سەي­دە جەر­دىڭ نىساندىق ماقسا­تىن وزگەرتۋ­گە ارنالعان جەكە زاڭ بولعان, ول بو­يىنشا بۇل ماسەلە ۇكىمەت قاۋلىسىمەن شەشىلەتىن. قازىر ونى قىزمەت كورسەتۋ ورتا­لى­عىنىڭ كەز كەلگەن وپەراتورى نەمەسە جەرگىلىكتى اكىمدىك ما­مان­دارىنىڭ وزدىگىنەن وزگەرتۋ مۇم­كىندىگى جوعارى. سەبەبى جەر كاداسترىنا تولىق باقىلاۋ ازداۋ, قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى باس­­تىق­تارىنىڭ كوبىسى جەر سالا­سىنىڭ ماماندارى ەمەس.

ەندى جەر كاداسترى جۇيەسى ماسە­لەسى حاقىندا. مەن تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ جەر كاداسترىن ۇيىمداس­تىرۋشىلارىنىڭ قاتارىندا بولدىم. جەر رەفورماسى باستالعان كەزدەن كوپ جىل بويى جەر كاداس­ترى جانە جەر مونيتورينگى باس­قارماسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقاردىم. مەملەكەتتىك جەر كا­داسترىنىڭ اۆتوماتتاندىرىل­عان اق­پاراتتىق جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ قا­تارىن­دا بولعانىمدى دا وسى سا­لا­نىڭ ماماندارى جاقسى بىلە­­دى. سوڭعى جىلدارى جەر كاداسترى­­نىڭ جانە اۋىل شارۋا­شىلى­عى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكە­لەرى­نىڭ مەنشىك يەلەرى مەن پايدالانۋ­شىلاردىڭ اتى-جوندەرىن كورسەتىپ, اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسە­لەسى ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇر. بۇل قۇپ­تار­لىق ماسەلە جانە جەر كاداسترى­نىڭ مالىمەتتەرى اشىق جانە ازامات­تارعا قول جەتىمدى بولۋعا ءتيىس, اتال­عان قاعيدا زاڭدا كورسەتىلگەن.

سونىمەن بىرگە, جەرگە ورنالاس­تىرۋ جۇيەسىنىڭ قازىرگى جاعدايىن­دا جەر كاداسترى مالىمەتتەرىنىڭ ناقتىلىعىن, سەنىمدىلىگىن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك جەر كاداسترىن جۇرگىزەتىن كاسىپ­ورىندى (ولاردىڭ بارلىق وبلىس­تارداعى فيليالدارىن) كورپو­راتسيا قۇرامىنان شىعارىپ (جەرگە قۇجات بەرەتىن ءبىر ءبولىمدى وپەراتورلارىمەن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا قالدىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋعا بولادى), ورتالىق ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قۇزى­رەتىنە بەرۋ كەرەك جانە تاۋەلسىز مامانداندىرىلعان مەكەمەدە شوعىرلاندىرۋ ماقساتقا ساي بولار ەدى. بۇل قولدانىستاعى زاڭنا­ما­لار­عا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتەدى. تەك وسىنداي جاعدايدا عانا جەر كاداسترىنىڭ تاۋەلسىزدىگى, مالى­­مەتتەرىنىڭ ناقتىلىعى ايقىن­دا­لىپ, جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ كووردي­نات­­­تارىن, ەسەپتەۋ كۆارتال­دا­رىن وز­گەرتۋ, شەكاراسىنىڭ نۇكتە­لەرىن وز­گەرتۋ سياقتى سىبايلاس جەمقور­لىق فاكتىلەرى ازايادى دەگەن سەنىم بار.

ولاي بولماسا جەر كاداسترىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ جاعدايى ەكى ۇشتى: قاعاز جۇزىندە جەر رەسۋرستارىن باس­قارۋ كوميتەتىنىڭ بالانسىندا, وعان با­عىنادى, ال ناقتى جاعدايدا اك­تسيو­نەرلىك قوعام مەكەمەلەرىنىڭ قۇرا­­مىندا. مەملەكەتتىك جەر كاداسترى­نىڭ قازىرگى جاعدايى – «باسى» ءبىر مەكەمەدە, «دەنەسى» ەكىن­­شى مەملەكەتكە باعىنىشتى كوم­­مەر­تسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعام­دا. جىلجىمايتىن م ۇلىك­تەر­دىڭ بىرىڭعاي مەملەكەتتىك كاداسترىن قۇرۋمەن ەكى كاداستردى ءبولۋ جاعدايى بۇرىنعىدان قيىندادى. تەك قانا جىل­جىمايتىن م ۇلىكتەرمەن جانە ەل­دى مەكەندەرمەن بايلانىستى ەمەس اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ سان­دىق جانە ساپالىق دەرەكتەر كاداست­رىن ءبولۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت.

ارينە, سوڭعى جىلدارى جەر قاتى­ناستارىن جانە جەر كاداسترىن جەتىل­دىرۋ باعىتىندا بىرقاتار قادام جاسالدى. دەرەكتەر ەلەكت­روندىق نۇسقاعا اۋىستىرىلدى. ولار­دىڭ كارتوگرافيالىق كوور­دي­ناتتىق جاعدايىن ءالى دە ناق­تىلاۋ كەرەك, بۇل اسىرەسە اۋىل­شارۋاشى­لىق جەرلەرىنە قاتىستى. جەر سالاسى ساندىق نەگىزگە كوشتى, الايدا جەر ۋچاسكەسى مەن وندا ورنالاسقان جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ كوورديناتتارىن پىسىقتاۋ كەرەك, وعان قالالارداعى ءجيى بولاتىن جەر داۋ­لارىن ەسەپكە السا بولادى. قازىر بىرىڭعاي جىلجىمايتىن م ۇلىك كاداسترى بازاسى ەنگىزىلدى دەپ جاتىر. الايدا جەر سالاسىندا سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرى ازايماي تۇر. وسى سەبەپتى جەرگە ورنالاستىرۋ سالاسىن, جەر كاداسترىن جۇرگىزۋدى نەگىزگى ۋاكىلەتتى ورگانعا, ونىڭ مەكەمەسىنە بەرۋ قاجەت. بۇل كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە, ايتپەسە, ءبىر-ەكى جىلدا ەلىمىزدە جارتى عاسىر­دان استام تاريحى بار جەرگە ورنالاستىرۋ جانە جەر كاداسترى جۇيەسى تولىق جويىلادى.

حالىققا ساپالى قىزمەت, ناقتى اقپارات, ءتيىستى قۇجاتتاردى تەز بەرۋگە ەشكىم قارسى ەمەس. تەك جەرگە ورنالاستىرۋ جۇمىستارىن, جەر كاداسترىن جۇرگىزۋدى تاجىريبەسى بار كاسىپورىن, ءبىر ۋاكىلەتتى ورگاندا جۇرگىزۋ دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبە. بۇل تۇرعىدا كورشى رەسەي, بەلا­رۋس, الىستاعى شۆەتسيا مەن گەر­ما­نيانىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەۋ كەرەك. جۇيەسى ءارتۇرلى بولعانى­مەن, قۇرىلۋ پرينتسيپتەرى ءبىر. ەلى­مىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرىپ, جەرگە ورنالاستىرۋ جۇيە­سى جانە جەر كاداسترىن (قازىرگى قالىپ­تاسقان جاعدايدى ەسكەرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ساندىق جانە ساپالىق كاداستر دەرەكتەرىن ءبولىپ) جۇرگىزۋ ءبىر مامانداندىرىلعان كاسىپورىنعا جانە ءبىر ورگانعا باعىنىپ, سوندا «ورتالىق سەرۆەر» ورنالاسۋى ءتيىس. ورتالىق ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قۇزىرەتىن كوتەرىپ, جاۋاپكەرشىلىگىن زاڭمەن بەكىتۋ قاجەت. سوندا عانا, بۇل سالادا جەمقورلىق ازايادى, پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردىڭ كولەمى كەميدى, جەرگە ءتارتىپ ورناتۋعا ءبىر قادام جاسالادى. جەر ۋچاسكەلەرى جان-جاقتى جوسپارلانىپ (جەر بەدەرى, توپىراق ەرەكشەلىگى, وسەتىن داقىلدار) ءتيىستى ازىرلەنگەن جوبامەن بەرىلسە عانا ول جەر ۋچاسكەسى ءوز ماق­ساتىندا پايدالانىلادى. جەرگە باي­لا­نىستى كوتەرەتىن ماسەلەلەر مەن باس­قا دا ۇسىنىستار بار, الايدا ءبارىن ءبىر ماقالاعا سىيعىزا المايسىڭ.

بۇكىل سانالى ءومىرىمىز وتكەن سالانىڭ كوز الدىڭدا جويىلىپ بارا جاتقانى جانعا باتادى. وسى ايتىلعانداردىڭ نەگىزىن ۇكىمەت پەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەسكەرەدى دەگەن ۇمىتتەمىز.

تۇرعانباي تاجماعامبەت,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەتتى جەرگە

ورنالاستىرۋشىسى, جەر سالاسىنىڭ ارداگەرى