جيىندى اشقان ءماجىلىس توراعاسى كوستەنكو كەنىشىندەگى اپاتقا توقتالىپ, بۇل تۇتاس حالقىمىز ءۇشىن ۇلكەن قاسىرەت ەكەنىن جەتكىزدى. دەپۋتاتتار اتىنان قايتىس بولعان كەنشىلەردىڭ وتباسى مەن جاقىندارىنا كوڭىل ايتتى.
قايعىلى اپاتقا كىنالى كىم؟
كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان ماسەلەلەر تالقىلانباستان بۇرىن دەپۋتات ارمان قالىقوۆ ءسوز سۇراپ, كوستەنكو شاحتاسىنداعى قايعىلى وقيعاعا بايلانىستى ءماجىلىس اتىنان دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
كوستەنكو شاحتاسىنداعى قايعىلى وقيعا بۇكىل قازاقستان حالقىن ءدۇر سىلكىندىردى. بۇل جاعداي «كازاحستانسكايا» شاحتاسىنداعى اپاتتان 2 اي وتكەننەن كەيىن بولىپ وتىر. مۇنداي جازاتايىم وقيعالار ءوز قىزمەتكەرلەرىنە جاۋاپسىزدىقپەن قاراۋ سالدارىنان بولعانى ايقىن.
وسىنداي جازاتايىم وقيعالاردىڭ بارلىعى كومپانيانىڭ وسى جىلدار بويى, شىن مانىندە, قازاقستان كەنشىلەرىنىڭ ماڭداي تەر مەن ادال ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا اقشا تاپقانىن كورسەتەدى. ويتكەنى «ارسەلورميتتال» بارىنەن دەرلىك ۇنەمدەگەن. كەيىنگى ءتورت جىلداعى رەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك, كومپانيا جىلىنا 200 ميلليارد تەڭگەدەن استام تابىس تاۋىپ وتىرعان, ونىڭ باسىم بولىگىن شەتەلگە شىعارعان», دەدى ا.قالىقوۆ.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, جاسالعان ەسكەرتۋلەرگە, ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىككە ينۆەستيتسيا سالۋ, كومىر ءوندىرۋدى كەڭەيتۋ, بارلىق ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە ارەكەت جاسالعانىنا قاراماستان, كومپانيا ەش كەلىسىمگە كەلمەگەن.
«سالدارىنان بيىلدىڭ وزىندە ەكى اپاتتىق جاعداي بولدى, كومپانيانىڭ ەلدە جۇمىس ىستەگەن بۇكىل كەزەڭىندە جۇزدەگەن وتانداسىمىز قازا تاپتى. مىڭداعان ادام دەنساۋلىعىنان ايىرىلىپ, مۇگەدەك بولىپ قالدى. قازىرگى جاعدايدا پرەزيدەنت بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم قابىلدادى, ول – «ارسەلورميتتالمەن» ىنتىماقتاستىقتى توقتاتۋ.
وكىنىشكە قاراي, ەگەر شەتەلدىك ينۆەستور كەتسە, وندا بارلىق ءوندىرىس توقتايدى دەگەن 90-جىلدارى قورقىنىش بىزدە ءالى دە بار. مۇلدەم ولاي ەمەس. ءبىز كاسىپورىننىڭ جەتكىلىكتى اقشا تابا الاتىنىن كورىپ وتىرمىز. كومىر ونەركاسىبىندە 30 جىلدىق تاجىريبەسى بار قىزمەتكەر رەتىندە قاراعاندىلىقتاردى سابىرعا شاقىرعىم كەلەدى.
بىزدە وسى جىلدار ىشىندە تىكەلەي ينۆەستور بولا الاتىن, الەۋمەتتىك جاۋاپتىلىعى بار كاسىپكەرلەر سانى جەتكىلىكتى دارەجەدە ءوستى. وسى تراگەديادان كەيىن باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس. كاسىپورىندى ءوز بەتىنشە دامىتۋ ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ كاسىبي كادرلارىمىز جەتكىلىكتى دەپ سانايمىز. قاراعاندى كومىر باسسەينى مەن بولات بالقىتۋ كومبيناتىنىڭ ستراتەگيالىق نىساندار ەكەنىن تۇسىنەمىز. ون مىڭداعان ادامنىڭ تاعدىرى سولارمەن بايلانىستى. قاراعاندى, تەمىرتاۋ, شاحتينسك جانە رۋدنىي قالالارىن ەشكىم تاستاپ كەتپەيدى», دەدى ا.قالىقوۆ.
وسى ورايدا, دەپۋتات الداعى ۋاقىتتا ءاربىر جۇمىسكەردىڭ ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىگى مەن ەڭبەگىن قورعاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. قاراپايىم جۇمىسشىلاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدىڭ, كەنشىلەر مەن ولاردىڭ وتباسىلارى ەرتەڭگى كۇنگە سەنىممەن قاراۋىنىڭ ماڭىزىن جەتكىزدى.
«بۇل ماقساتتا دەپۋتاتتار ءاربىر جۇمىسشىنىڭ ەڭبەگىن قورعاۋ جونىندەگى زاڭعا ماڭىزدى تۇزەتۋلەر ازىرلەپ, ۇكىمەتكە جىبەردىك. زاڭ جوباسىندا ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك ينسپەكتسياسى جانە ەڭبەك ينسپەكتسياسى تۇرعىسىنان مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ۇسىنىلدى. جۇمىسشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى, ولاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ ارتتا قالىپ وتىر. بۇگىندە ەلىمىزدە ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك جونىندەگى 260 مەملەكەتتىك ينسپەكتور عانا بار. بۇل جەتكىلىكسىز ەكەنى ايدان انىق.
ۇكىمەت وندىرىستەگى جۇمىسشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن كۇشەيتۋ تۋرالى ويلانۋى كەرەك. بۇدان باسقا, ەلدەگى ءىرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردى تەكسەرۋگە ءموراتوريدى الىپ تاستايتىن كەز كەلدى. ءبىز قاۋىپتى جانە زياندى وندىرىستەردە جۇمىس ىستەيتىن بارلىق ادام ءۇشىن زەينەتكە شىعۋ جاسىن تومەندەتۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرامىز», دەدى ا.قالىقوۆ.
ەكونوميكادا وڭ وزگەرىس بار
بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان زاڭ جوبالارىن قارادى. اتاپ ايتقاندا, ماجىلىستەگى قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى وڭايلاتىلعان كەدەن ءدالىزىن قۇرۋ تۋرالى راتيفيكاتسيالىق كەلىسىمدى جۇمىسقا الدى. سونداي-اق «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورىنان 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت تۋرالى» زاڭ جوباسى دا قارالدى. اتالعان ماسەلە بويىنشا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ بايانداما جاسادى.
«ۇكىمەت كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتىڭ مولشەرىن ەكىنشى جىل بيۋدجەتتىك قاعيدالاردى قولدانا وتىرىپ انىقتادى. بۇل قاعيدالار ۇلتتىق قور قاراجاتىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ونىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرىن 2030 جىلعا قاراي 100 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋگە ىقپال ەتەدى. زاڭ جوباسىندا مۇنايدىڭ كەسىمدى باعاسى 2024 جىلى باررەلىنە 43,4 دوللار, 2025-2026 جىلدارى باررەلىنە 40,2-41,8 دوللار دەڭگەيىندە بەلگىلەنگەن.
وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق قوردان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتىڭ مولشەرى 2023 جىلى 2,2 ترلن تەڭگەدەن 2024-2026 جىلدارى جىل سايىن 2 ترلن تەڭگەگە دەيىن تومەندەۋمەن ايقىندالدى. جوسپارلى كەزەڭدە ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرى 2024 جىلى 68 ملرد دوللارعا دەيىن قالپىنا كەلتىرىلىپ, ودان ءارى 2025-2026 جىلدارى 80,7-93,3 ملرد دوللارعا دەيىن وسەدى دەپ بولجانادى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
سونىمەن قاتار «2024-2026 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭ جوباسى تالقىلاندى. بۇل ماسەلە جونىنە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ, ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ بايانداما جاسادى.
«بولجام بويىنشا 2024 جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ناقتى ءوسۋى 5,3 پايىزدى قۇرايدى, كەيىن 2028 جىلى 6 پايىزعا دەيىن وسەدى.
5 جىل ىشىندە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسۋى 5,8 پايىزدى قۇرايدى. نومينالدى ىشكى جالپى ءونىم 2024 جىلعى 135 ترلن تەڭگەدەن 2028 جىلى 218,5 ترلن تەڭگەگە دەيىن وسەدى. ەكونوميكانىڭ بارلىق بازالىق سالاسىندا وڭ ديناميكا كۇتەمىز. شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور بولجامدى ءوسۋدىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالادى.
ونەركاسىپتەگى ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنى 2024-2028 جىلدارى 4 پايىزدى قۇرايدى. وڭدەۋ ونەركاسىبى ورتا ەسەپپەن 4,9 پايىز دەڭگەيىندە وسەدى جانە تاۋ-كەن ونەركاسىبىنىڭ ءوسۋ قارقىنىنان وزىپ كەتەدى. قاشاعان, تەڭىز جانە قاراشىعاناق كەن ورىندارىندا ءوندىرىستى كەڭەيتۋ ەسەبىنەن مۇناي ءوندىرۋ 95,4-تەن 102 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايادى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسىمى 4,5 پايىزدى قۇرايدى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
سالا باسشىسى قۇرىلىس سالاسى دا جوعارى قارقىنمەن وسەتىنىن العا تارتتى. ناقتى سەكتورداعى ءوندىرىستىڭ ءوسۋى قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىنىڭ ورتا ەسەپپەن 6,3 پايىزعا وسۋىنە ىقپال ەتەدى. ىشكى تۇتىنۋشىلىق بەلسەندىلىك ساۋدا قىزمەتتەرىنىڭ ورتا ەسەپپەن 7,4 پايىزعا وسۋىنە جول اشپاق.
«كولىك سالاسىنداعى بولجامدى ءوسىم ورتا ەسەپپەن – 6, اقپارات جانە بايلانىس سالاسىندا 7,8 پايىزدى قۇرايدى. سالالاردا ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋعا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, ناقتى سەكتور مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى مەملەكەتتىك قولداۋ جونىندەگى شارالار ىقپال ەتەدى. ەكسپورت كولەمى 2024 جىلى 83,1 ملرد اقش دوللارىنان 2028 جىلى 94,8 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن ۇلعايادى, يمپورت 60,7-دەن 65,6 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن ارتادى. ينفلياتسيانىڭ نىسانالى ءدالىزى 2024 جىلى – 6-8, 2025 جىلى 5,5-7,5 پايىز دەڭگەيىندە ايقىندالدى, كەيىننەن 2026-2028 جىلدارى 5 پايىزعا دەيىن تومەندەيدى.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قوردىڭ پارامەترلەرىن انىقتاۋدا بيۋدجەت پارامەترلەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ۇلتتىق قوردىڭ جيناق فۋنكتسياسىن كۇشەيتۋدىڭ نەگىزگى مىندەتى قويىلدى. بيۋدجەتتىك پارامەترلەرىنىڭ تۇراقتىلىعى سالىق بازاسىن ۇلعايتۋ جانە بيۋدجەتتىك قاعيدالاردى قولدانۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. جالپى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارى مەن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ باستامالارى ۇكىمەتپەن قابىلدانىپ جاتقان رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ كىرىس بازاسىن تولىقتىرۋ بويىنشا شارالار ەسەبىنەن ىسكە اسىرىلادى.
بۇل رەتتە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى 2024 جىلى بولجام بويىنشا 16,1 ترلن تەڭگەنى نەمەسە ىشكى جالپى ونىمگە قاتىستى 11,9 پايىز دەڭگەيىندە قۇرايدى. بيىلعى باعالاۋمەن سالىستىرعاندا ءوسىم 2,7 ترلن تەڭگەگە ارتىق. جوسپارلى كەزەڭدە ولاردىڭ 2026 جىلعا قاراي 18,4 ترلن تەڭگەگە دەيىن نەمەسە 14,1 پايىزعا ارتۋى كەرەك», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
مينيستر ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنىن ۇلعايتۋ, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جاقسارتۋ, كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ۇلەسىن تومەندەتۋ وڭ سەرپىن بەرەتىنىن العا تارتتى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تەڭگەرىمىن كىرىستەر بازاسى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتۋ ۇلەسى 2022 جىلعى 62,4 پايىزدان 2024 جىلى 70,3 پايىزعا دەيىن جانە ودان ءارى 2026 جىلى 76,3 پايىزعا دەيىن كوبەيمەك.
«نومينالدى ماندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى 2024 جىلى 24 ترلن تەڭگەدەن 2026 جىلى 25,2 ترلن تەڭگەگە دەيىن بىرتىندەپ ۇلعايادى. ىشكى جالپى ونىمگە قاتىستى ولاردىڭ 2024 جىلعى 17,8-دەن 2025-2026 جىلدارى 15,6-14,6 پايىزعا دەيىن تومەندەيدى. وسى ليميت شەڭبەرىندە ۇلتتىق باسىمدىقتارعا سايكەس بيۋدجەتتىڭ جالپى كولەمىنىڭ ورتا ەسەپپەن 68 پايىز دەڭگەيىندە ستراتەگيالىق باعىتتاردا شىعىستاردىڭ شوعىرلانۋى قامتاماسىز ەتىلەدى.
بيۋدجەتتىك پارامەترلەردىڭ شىنايىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالاردى ەسكەرە وتىرىپ, فيسكالدىق جانە مۇناي ەمەس تاپشىلىقتاردىڭ ماندەرى 2024 جىلى ىشكى جالپى ونىمگە قاتىستى 2,6 جانە 6,5 پايىز دەڭگەيىندە تيىسىنشە ودان ءارى تومەندەۋمەن ايقىندالدى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
بيۋدجەت تاپشىلىعى 2,6 پايىزعا دەيىن ازايادى
بۇدان كەيىن ءسوز العان قارجى ءمينيسترى ە.جاماۋباەۆ 2024 جىلى 20,4 ترلن تەڭگە كولەمىندە ءتۇسىم كۇتىپ وتىرعانىن مالىمدەدى. ترانسفەرتتەردى ەسەپكە الماعاندا, كىرىستەر 16,1 ترلن تەڭگە نەمەسە تۇسىمدەردىڭ جالپى سوماسىنىڭ 80 پايىزىن قۇراماق.
«كەلەسى جىلى ۇلتتىق قوردان 3,6 ترلن تەڭگە كولەمىندە ترانسفەرت تارتۋ جوسپارلانعان. سونىڭ ىشىندە نىسانالى ترانسفەرت – 1,6 ترلن تەڭگە. بۇل قاراجات الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جانە ستراتەگيالىق ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالادى. وعان اۆتوموبيل جولدارىن, جىلۋ, گاز جانە سۋمەن جابدىقتاۋ, ينجەنەرلىك جەلىلەردى جاڭعىرتۋ كىرەدى. سونداي-اق ۇلتتىق جوبالار اياسىندا جۇزدەگەن الەۋمەتتىك نىسانداردى سالۋ قاراستىرىلعان.
بيۋدجەتتىڭ 2024 جىلعا ارنالعان شىعىسى بيىلمەن سالىستىرعاندا 1,5 ترلن تەڭگەگە ۇلعايىپ, شامامەن 24 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بيۋدجەت تاپشىلىعى ىشكى جالپى ونىمگە 2,6 پايىز دەڭگەيىندە بولجانادى. ول 2026 جىلعا قاراي بىرتىندەپ 2,3 پايىزعا دەيىن تومەندەيدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ باسىم بولىگى مەملەكەتتىك جانە الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى تولىققاندى ورىنداۋعا, وڭىرلەردى دامىتۋعا باعىتتالعان», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
بىرىنشىدەن, يندەكستەلگەن زەينەتاقى مەن جاردەماقىنى تولەۋگە 5,4 ترلن تەڭگە قاراستىرىلعان. وتباسىلاردى قولداۋ ءۇشىن بالا كۇتىمى كەزەڭى 1,5 جاسقا دەيىن ۇزارتىلدى. وسى ماقساتقا كەلەسى جىلعا 93,3 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس 2028 جىلعا دەيىن ايەلدەردىڭ زەينەتكەرلىك جاسى 61 جاس دەڭگەيىندە ساقتالدى. بۇل 150 مىڭنان استام ادامدى قامتيدى جانە 3 جىلعا قوسىمشا 473 ملرد تەڭگەنى قاجەت ەتەدى.
ەكىنشىدەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن دامىتۋعا, ونىڭ ىشىندە «اۋىلدا دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوباسىن ىسكە اسىرۋعا 2,4 ترلن تەڭگە باعىتتالادى. ۇلتتىق جوباعا سايكەس, 655 دەنساۋلىق ساقتاۋ وبەكتىسىن سالۋ جانە 32 اۋدانارالىق اۋرۋحانانى جاڭعىرتۋ جوسپارلاندى. بۇل, 4 ملن-نان استام اۋىل تۇرعىنىن مامانداندىرىلعان مەديتسينالىق كومەكپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ۇشىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دامىتۋعا, ونىڭ ىشىندە «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسىن ىسكە اسىرۋعا 1,7 ترلن تەڭگە باعىتتالادى. سوعان سايكەس 369 مەكتەپ سالۋ جوسپارلاندى. بالاباقشا پەداگوگتەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن 30 پايىزعا كوتەرۋگە 96 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
سالا باسشىسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتى وڭىرلەردى دامىتۋعا بولىنەدى. بۇعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 7 ترلن تەڭگەدەن ارتىق قاراجات قاراستىرىلعان. ياعني جالپى بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ شامامەن 30 پايىزىن قۇرايدى. سونىمەن قاتار ۇكىمەت رەزەرۆى ەسەبىنەن «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا قوسىمشا 15 ملرد تەڭگە, وڭىرلەردەگى الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا 38 ملرد تەڭگەگە جۋىق قاراجات بولىنبەك.
«بەسىنشىدەن, حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋ ءۇشىن 2024 جىلعا 3,5 ترلن تەڭگە كوزدەلگەن. سونىڭ ىشىندە 1,5 ملن استام جۇمىسكەردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋگە 2,5 ترلن تەڭگە قاراستىرىلعان. وڭىرلىك جۇمىسپەن قامتۋ كارتالارىنا 724 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن. «اۋىل اماناتى» جوباسى شەڭبەرىندە 100 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 18 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنىن اشۋ بولجانعان. مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋگە شامامەن 380 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن, بۇل 11 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
التىنشىدان, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن دامىتۋعا 2,8 ترلن تەڭگە باعىتتالادى. ونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا 1,2 ترلن تەڭگە جوسپارلانعان. وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءىرى جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا 120 ملرد تەڭگە باعىتتالادى, شامامەن 2,5 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلادى. كوكتەمگى ەگىس جانە ەگىن جيناۋ جۇمىستارىن جەڭىلدىكپەن كرەديتتەۋ كولەمى جىل سايىن 140 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاجىريبەسى بويىنشا ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا 2024 جىلى 100 ملرد تەڭگەگە كرەديتتەر بەرىلەدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
سونداي-اق كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ 2024 جىلعا ارنالعان شىعىستارى 2,6 ترلن تەڭگە كولەمىندە بەكىتىلمەك. قاراجات ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋعا, مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسىن جۇزەگە اسىرۋعا, اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنا ەڭبەكاقىنى جوعارىلاتۋعا, ىشكى ىستەر ورگاندارىن قوسىمشا ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋعا بولىنەدى.
ينفلياتسيا تەجەلىپ كەلەدى
بۇدان كەيىن ءسوز كەزەگىن ۇلتتىق بانك توراعاسى ت.سۇلەيمەنوۆ الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, گەوساياسي شيەلەنىس پەن الەمدىك نارىقتارداعى قۇبىلمالى جاعدايعا قاراماستان, ەلىمىزدە قازىرگى ەكونوميكالىق جاعداي تۇراقتى جانە وڭ ديناميكا كورسەتىپ وتىر.
«ىشكى جالپى ءونىم وسى جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارى ارالىعىندا 4,7 پايىزعا ارتتى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار بيىل 9 ايدا 12,1 پايىزعا ءوستى. جىلدىق ينفلياتسيا سەگىز اي قاتارىنان تومەندەپ كەلەدى. ونىڭ قازىرگى دەڭگەيى اقپان ايىنداعى 21,3 پايىزدان قازان ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 10,8 پايىزعا دەيىن نەمەسە 2 ەسە تومەندەدى. ينفلياتسيانىڭ تومەندەۋىنە سىرتقى ينفلياتسيالىق قىسىمنىڭ السىرەۋى, سونداي-اق ۇكىمەتتىڭ ناقتى شارالارى مەن ۇلتتىق بانك جۇرگىزىپ وتىرعان اقشا-كرەديت ساياساتى ىقپال ەتتى.
ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسى 10,4 پايىزعا دەيىن باياۋلادى. ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلار ينفلياتسياسى 11,1 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. قازان ايىندا قىزمەتتەر باعاسىنىڭ ءوسىمى 11,0 پايىزدى قۇرادى. ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلار مەن اقىلى قىزمەتتەر ينفلياتسياسىنىڭ جوعارى كورسەتكىشتەرى جانار-جاعارماي مەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ تاريفىنە رەتتەلەتىن باعالاردى رەفورمالاۋعا بايلانىستى», دەدى ت.سۇلەيمەنوۆ.
بايانداماشىنىڭ سوزىنە ساي, ينفلياتسيا قازىرگى مانىنەن 2024 جىلدىڭ سوڭىندا – 8, ال 2025 جىلى ورتا ەسەپپەن 6 پايىزعا دەيىن باياۋلايدى. كەيىن ماقساتتى 5 پايىزدىق دەڭگەيدە ساقتالادى. ۇلتتىق بانك ينفلياتسيانىڭ بىرتىندەپ تۇراقتانىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرە وتىرىپ, تامىز بەن قازان ايلارىندا بازالىق مولشەرلەمەنى ەكى رەت 16,75 پايىزدان 16 پايىزعا دەيىن تومەندەتتى.
«سونىمەن قاتار جەكەلەگەن فاكتورلار مەن تاۋەكەلدەرگە نازار اۋدارعان ءجون. بىرىنشىدەن, سىرتقى سەكتورداعى فاكتورلار: الەمدەگى بازالىق ينفلياتسيانىڭ ورنىقتى بولۋى, كەيبىر ساۋدا-سەرىكتەس ەلدەر تاراپىنان ينفلياتسيالىق قىسىمنىڭ ارتۋى, مۇناي باعاسىنىڭ جاھاندىق ينفلياتسياعا اسەرى جانە گەوساياسي تاۋەكەلدەردىڭ كۇشەيۋى, ونىڭ ىشىندە تاياۋ شىعىستاعى قالىپتاسقان جاعداي.
ەكىنشىدەن, ينفلياتسيانىڭ ىشكى فاكتورلارى: فيسكالدىق ىنتالاندىرۋ, ورنىقتى ىشكى سۇرانىس جانە جوعارى ينفلياتسيالىق كۇتۋلەر. سونىمەن بىرگە رەتتەلەتىن باعانىڭ وسۋىنەن قايتالاما اسەردىڭ تاۋەكەلدەرى. جالپى, باعالاردىڭ قازىرگى ءوسۋ قارقىنى, ياعني قازانداعى ايلىق ينفلياتسيا 0,7 پايىزدى قۇراپ, ءبىزدىڭ تارگەتتەن ءالى جوعارى قالىپتاستى.
ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋ – ەكونوميكالىق ءوسىم مەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتىڭ باستى شارتى. قىمباتشىلىق, ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال ساناتىنا تەرىس ىقپال ەتەدى. بۇل – وسى ازاماتتارعا قوسىمشا سالىناتىن سالىق. سوندىقتان ۇلتتىق بانك ينفلياتسيانى تۇراقتاندىرۋ – ەڭ باستى مىندەت دەپ سانايدى», دەدى ت.سۇلەيمەنوۆ.
جالپى وتىرىس سوڭىندا ءماجىلىس توراعاسى ە.قوشانوۆ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇجاتتىڭ تۇپكى مۇراتى – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ.
«رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ءبىرىنشى كەزەكتە پرەزيدەنت جۇكتەگەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالىپ وتىر. قۇجات الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى تولىق ورىنداۋعا, ەلدىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بيۋدجەت ەكى اي بويى جۇمىس توپتارىندا جان-جاقتى تالقىلاندى. تالقىلاۋ بارىسىندا كوپتەگەن سىني پىكىر بولدى, ۇسىنىستار ايتىلدى. ولاردىڭ بارلىعى بۇگىن قابىلدانعان بيۋدجەتتە ەسكەرىلدى», دەدى ە.قوشانوۆ.
سونداي-اق ءماجىلىس سپيكەرى بىرقاتار جايتتى شەشۋ ءۇشىن دەپۋتاتتار تاراپىنان قوسىمشا قارجى قاراستىرىلعانىنا نازار اۋداردى. ءبىر عانا مىسال, 2,5 ترلن تەڭگە باعدارلامالار مەن جوبالاردىڭ ماڭىزدىلىعىنا قاراي قايتا ۇيلەستىرىلدى.
«ەڭ وزەكتى ماسەلە – ينفلياتسيا مەن ازىق-ت ۇلىك باعاسى. جىلۋ, جارىق, جول, سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ دە – تۇيتكىلدى ماسەلەلەر. مەملەكەتتىك بورىشتىڭ ءوسۋى دە دەپۋتاتتاردى الاڭداتىپ وتىر. ۇكىمەت بۇل جايتتارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, جۇيەلى تۇردە اينالىسۋى قاجەت. بيۋدجەتتى تالقىلاۋ كەزىندە سايلاۋشىلارىمىزدىڭ وسى جانە وزگە دە تالاپ-تىلەكتەرى ەسكەرىلدى.
سونىمەن قاتار ۇكىمەتكە ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىنا يەك ارتا بەرمەي, باسقا دا كىرىس كوزدەرىن قاراستىرعان ءجون. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسى ىسكە اسىرىلا باستادى. سوندىقتان ۇلتتىق قورداعى قارجى كولەمى قوعامنىڭ باستى نازارىندا ەكەنىن ۇمىتپاڭىزدار. ەندىگى مىندەت – بيۋدجەتتى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ. دەپۋتاتتار بەكىتىلگەن بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋىنا جۇيەلى تۇردە باقىلاۋ جۇرگىزەدى. مەملەكەت باسشىسى بىزگە ءدال وسىنداي جاۋاپتى مىندەت جۇكتەپ وتىر. ەڭ باستىسى, بيۋدجەتتىڭ ءار تەڭگەسى ءوز ماقساتىنا جەتۋى قاجەت», دەدى ە.قوشانوۆ.
دەپۋتاتتار تالقىلاۋدان كەيىن ۇلتتىق قوردان 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت پەن 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭ جوباسىن قابىلداپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جولدادى.
