سالا ماماندارى «وڭىردەگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ 82,9 پايىزى اۋىلدا ورنالاسقاندىقتان ءبىلىم دەڭگەيى تومەن بولىپ وتىر» دەگەن ءۋاج ايتادى. جالپى, وڭىردە 339 ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى بار. ونىڭ 281-ءى ەلدى مەكەندەردە ورنالاسقان, ءتىپتى اراسىندا 150 شاعىن جيناقتى مەكتەپ تە بار. وبلىس بويىنشا ءبىلىم ساپاسى 64,6 پايىزدى قۇرايدى. ال قالا مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم كورسەتكىشى – 65,2, اۋىلدا – 63,7 پايىز, ايىرماشىلىق بار بولعانى 1,5 پايىز. ونىڭ ۇستىنە قالادا بار-جوعى 58 ءبىلىم شاڭىراعى بار.
وسىعان قاراپ-اق, قايتا اۋىلدىڭ وقۋشىلارى اقىلدىراق پا دەگەن ويعا كەلەسىز. دەمەك ايتىلعان ءۋاج ورىنسىز ەكەنىن اڭداۋعا بولادى. بىلتىرعى وقۋ جىلىندا ۇبت تاپسىرعان 242 «التىن بەلگى» يەگەرىنىڭ 81-ءى نەبارى 63-100 بالل ارالىعىندا جيناپ, ءوز ءبىلىمىن دالەلدەي الماعان. ودان بولەك وبلىستا 26 كوللەدج جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 21-ءى – مەملەكەتتىك, 5-ەۋى – جەكەمەنشىك. اتالعان وقۋ ورىندارىندا 15 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت وقيدى. بىراق سول وقۋ ورنىن ءتامامداپ, ديپلوم الىپ شىققان مامانداردىڭ بىلىكتىلىگى كوڭىل كونشىتپەيدى. تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مامانداردى دايارلاۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگى مەن زاماناۋي وندىرىستىك تالاپتاردىڭ سايكەس كەلمەۋى ءجيى ايتىلادى. وعان قوسا, سول ۇيىمداردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ السىزدىگىن ەسكەرگەن ءجون.
ال ەندى كادر ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, وڭىردە پەداگوگ قىزمەتكەرلەردىڭ سانى – 15 691. جوعارى ساناتتى ۇستازدار سانى – 537, ءبىرىنشى ساناتتى مۇعالىم – 906, پەداگوگ-ساراپشى – 3 327, پەداگوگ-زەرتتەۋشى – 2 309, شەبەر ۇستاز – 63. پەداگوگتەردىڭ جالپى سانىنداعى جوعارى, ءبىرىنشى ساناتتى جانە پەداگوگ-ساراپشى, پەداگوگ-زەرتتەۋشى, شەبەر-پەداگوگ ساناتتارى بار مامانداردىڭ ۇلەسى – 45,5 پايىز. بۇل دا ويلاناتىن ماسەلە. وقۋ جىلىنىڭ باسىندا 157 پەداگوگ قاجەتىلىگى ايتىلعان. اسىرەسە شالعاي اۋدان-اۋىلداردا مامان تاپشىلىعى ۇدەپ تۇر. ماتەماتيكا, ورىس ءتىلى, اعىلشىن, حيميا, فيزيكا سەكىلدى قيىن پاندەردەن ساپالى ءبىلىم بەرەتىن كادردىڭ جوقتىعى بۇرىندارى دا جازىلعان ەدى. وسى تۇيتكىلدى شەشۋ ءۇشىن 2017 جىلدان باستاپ پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا 552 گرانت بولىنگەن. بىراق ماسەلە ءالى دە سيىرقۇيىمىشاقتانىپ كەلەدى. وعان سەبەپ, جاس مامانداردىڭ الىس اۋىلعا بارۋعا نيەتى جوق. ونىڭ ۇستىنە قاجەتتى ماماندار سول اۋىلدىڭ وزىنەن تاڭدالمايدى.
ەندى ينتەرنەت ماسەلەسىنە ۇڭىلسەك. جەتىسۋدا ينتەرنەت جىلدامدىعى 4 مبيت/سەك-تەن 8 مبيت/سەك-كە دەيىن تارتاتىن ءبىلىم وشاقتارى بار. وسى ساتتە مەنىڭ تەلەفونىمداعى «تەلە2» وپەراتورىندا ينتەرنەت جىلدامدىعى 20,7 مبيت/سەك-ءتى كورسەتىپ تۇر. ونىڭ ءوزى Kundelik.kz-كە ءسال بوگەلىپ كىرەدى. دەمەك جەتىسۋ وڭىرىندەگى شالعاي اۋىلداردىڭ جايى ءتىپتى قيىن. بىزگە حابارلاسقان مۇعالىمدەر مەكتەپتەگى Wi-Fi روۋتەرگە «Wi-Fi سيگنالىن كۇشەيتۋشى جابدىق» جالعاپ, ءتىپتى ۇيالى تەلەفونمەن ءبىر-بىرىنە تاراتىپ جان باعاتىنىن جەتكىزدى.
– الاكول اۋدانىنا قاراستى قوڭىر ورتا مەكتەبىندە ينتەرنەت جەلىسى ءالسىز. ءبىز مەكتەپتە «رەپيتور» سيگنال كۇشەيتۋشى جابدىعىن ورناتتىق. ينتەرنەت سمارتفوندار ارقىلى تاراتىلادى. اۋىلدا ينتەرنەت انتەنناسى ورناتىلعان, بىراق جاقىن ماڭايدا ورنالاسقان ۇيلەردە ينتەرنەت جەلىسى جاقسى, ال الىستاپ كەتسە ن, ن+ ۇستاپ تۇرادى. مۇعالىمدەردىڭ جۇمىسى ينتەرنەت ارقىلى ىستەلەتىندىكتەن, ولارعا وتە قيىن, – دەيدى مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ارسەن وماروۆ.
وسى رەتتە ءبىز ءبىراز مەكتەپكە حابارلاسقان ەدىك. كوپ مۇعالىم جۇمىسىمىزعا كەدەرگى كەلەدى دەپ ات-تونىن الا قاشتى. ونىسى تۇسىنىكتى, اشىپ ايتسا, ءبىلىم باسقارماسى مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ «قۇلاعىن بۇراۋى» مۇمكىن.
وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى مارات سۇلەيمەنوۆ جاڭا وقۋ جىلى باستالماي تۇرىپ ءوز بايانداماسىندا بىلاي دەگەن ەدى: «اۋىلدىق جەرلەردەگى مەكتەپ عيماراتتارىنىڭ ماتەريالدىق ينفراقۇرىلىمى قالالىق ءبىلىم الۋشىلارمەن سالىستىرعاندا اۋىلداعى ءبىلىم الۋشىلاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن ايتارلىقتاي شەكتەيدى. بارلىق مەكتەپ ينتەرنەت جەلىسىنە 100 پايىز قوسىلعان. 221 مەكتەپ (65 پايىز) 50 مبيت/سەك-تەن 100 مبيت/سەك-كە دەيىنگى جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. 10 مبيت/سەك-تەن 40 مبيت/سەك-كە دەيىنگى جىلدامداقتى ينتەرنەت 91 مەكتەپتە (27 پايىز) قولجەتىمدى جانە 4 مبيت/سەك-تەن 8 مبيت/سەك-كە دەيىنگى جىلدامدىق 27 مەكتەپتە (8 پايىز) ۇستاپ تۇر. 27 اۋىلدىق مەكتەپتە (9 435 وقۋشى) ينتەرنەت جەلىسىنىڭ جىلدامدىعى 8 مبيت/سەك-كە تەڭ. كەڭ جولاقتى ينتەرنەتتىڭ بولماۋى اۋىل مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم الۋشىلاردىڭ تسيفرلىق ءبىلىم بەرۋ رەسۋرستارىنا قولجەتىمدىلىگىن شەكتەيدى», دەگەن ەدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسپۋبليكالىق پەداگوگتەر سەزىندە «اۋىل مەكتەپتەرىن جىلدامدىعى جوعارى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ – تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىنە دە, وبلىس اكىمدەرىنە دە جۇكتەلەتىن جاۋاپكەرشىلىك. التى ايدان كەيىن بەرىلگەن تاپسىرمانىڭ ورىندالۋىن تەكسەرەمىن», دەگەن ەدى. ينتەرنەتسىز مەكتەپتەر تىزىمىندە جەتىسۋ وڭىرىندە جيىرمادان استام ءبىلىم مەكەمەسى بار. بۇل جەردە ايتىلعان ەسەپتەردىڭ كوبى تەكسەرۋدى قاجەت ەتەدى. سەبەبى مۇنداي از جىلدامدىقپەن ينتەرنەتكە كىرىپ وتىرعان مەكتەپتەردىڭ سانى ودان دا كوپ بولۋى مۇمكىن. سەبەبى جەتىسۋدا اۋدان ورتالىعىنان شالعاي ورنالاسقان اۋىلدار وتە كوپ. بىلتىر كوكجار اۋىلىنىڭ مۇعالىمدەرى كورشى اۋىلعا بارىپ ينتەرنەت توريتىنىن ايتقان ەدى. ال مەكتەبى باياعى توقال تامدار سەكىلدى.
ءبىلىم باسقارماسىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە, مەكتەپتەگى جەلىنى قامتۋ ايماعىن جاقسارتۋ ءۇشىن بۇكىل عيماراتتا جەرگىلىكتى جەلىنى جۇرگىزۋ كەرەك. وپتيكالىق تالشىق نەمەسە راديورەلە تەحنولوگياسى بويىنشا ينتەرنەت جەلىسىنە قوسۋ قاجەت. الدىن الا ەسەپتەۋلەر بويىنشا جەرگىلىكتى جەلىنى جۇرگىزۋ قۇنى 278 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل وبلىس ءۇشىن كوپ اقشا ەمەس. تەك ناقتى جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلمەگەنىن بىلدىرەدى.
ەندى ءبىلىم سالاسىنداعى جەمقورلىق ماسەلەسىنە ۇڭىلەيىكشى. كەيىنگى جىلدارى وڭىرلىك ءبىلىم مەكەمەلەرىندە اقشا جىمقىرۋ, پارا الۋ, وقۋشىلاردىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ فاكتىسى, مۇعالىمدەردى بالاعاتتاۋ سەكىلدى وعاش وقيعالار ءجيى كەزدەسەدى. بۇل وسى سالادا رۋحاني جۇمىستاردىڭ كەمشىن ءجۇرۋىنىڭ سالدارىنان بولۋى مۇمكىن. قازىر وسى باعىتتا وبلىستا جۇيەلى جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. دەگەنمەن جاعىمسىز جايتتار ازايار ەمەس.
كۇدىكتى تۇلعالار 2020 جىلدان 2023 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا شىن مانىندە, جۇمىس ىستەمەيتىن تۇلعالارعا جالاقى تولەۋ جانە مەكتەپ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ ارقىلى 4,6 ملرد تەڭگە جىمقىرعان. قىلمىستىق ءىس بويىنشا 23 ادام قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان, ونىڭ ىشىندە 9-ى سوتتىڭ سانكتسياسىمەن قاماۋدا وتىر. بۇعان قوسا جاۋاپقا تارتىلعان ادامداردىڭ 21-ءى – تالدىقورعان قالاسى ءبىلىم ءبولىمىنىڭ, ال 14-ءى – ورتا مەكتەپتىڭ بۋحگالتەرلەرى.
بۇگىندە جەتىسۋ وبلىسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتى ءوڭىر پروكۋراتۋراسىمەن بىرگە تالدىقورعان قالالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ بۋحگالتەرلەرىنە قاتىستى بيۋدجەت قاراجاتىن جۇيەلى نەگىزدە اسا ءىرى مولشەردە جىمقىرۋ فاكتىسى بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. زالالدى وتەۋ ماقساتىندا سوتتىڭ سانكتسياسىمەن 31 جىلجىمايتىن م ۇلىك نىسانى, 14 اۆتوماشينا, زەرگەرلىك بۇيىمدار مەن اقشالاي قاراجات تاركىلەنگەن. سونداي-اق كۇدىكتى تۇلعالار 3 ملرد تەڭگەدەن استام سومانى وتەپ بەرمەك.
«قازىرگى ۋاقىتتا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ اياقتالۋعا جاقىن. قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ 201-بابىنا سايكەس وزگە اقپارات جاريا ەتۋگە جاتپايدى. كونستيتۋتسيانىڭ 77-بابى 3-تارماعىنىڭ 1-تارماقشاسىنا جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ 19-بابى 1-بولىگىنە سايكەس قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساۋداعى كىناسى سوتتىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنگەن ۇكىمىمەن بەلگىلەنگەنگە دەيىن ءاربىر ادام كىناسىز دەپ ەسەپتەلەدى», دەيدى ىسكە جاۋاپتى ماماندار.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, مەكتەپتە وقۋشىلاردى تەگىن تاماقتاندىرۋ ماسەلەسى. جەتىسۋدا 60-تان استام مەكتەپتە اسحانا جوق, 45 مەكتەپتە تاماق سىرتتان تاسىمالدانادى. 17 مەكتەپتە شاعىن بۋفەت قانا ورنالاسقان. اسحاناعا جاۋاپتى جەكە كاسىپكەرلەر بالالارعا بولىنگەن قارجىنىڭ ازدىعىن ايتىپ ءجۇر. وقۋشىلار جاقسى تاماقتانۋ ءۇشىن مەملەكەت ءار بالاعا بولىنگەن قارجىنى نارىققا ساي ەسەپتەۋى شارت.
جالپى, جەتىسۋدا مەكتەپتەردىڭ دەنى زامان تالابىنا ساي ەمەس, ءتىپتى قاۋساپ تۇر دەسە دە بولادى. ماسەلەن, پانفيلوۆ اۋدانىنداعى 45 مەكتەپتىڭ 15-ىنە كۇردەلى جوندەۋ قاجەت. اراسىندا جارتى عاسىرلىق ءبىلىم شاڭىراقتارى دا بار. اۋدان اكىمى مارات ساعىمبەكتىڭ ايتۋىنشا, شەكارالىق اۋىلدارداعى مەكتەپتەردىڭ جاعدايى ناشار. ءتىپتى سۇپتاي اۋىلىندا بالالار بۇرىنعى بالاباقشانىڭ عيماراتىندا وقيدى. مۇندا تاماقتاناتىن اسحانا مەن سپورت زالىن قوسپاعاندا, قوسىمشا ساباق بەرەتىن سىنىپتار دا جوق.
– سادىر اۋىلىنداعى جاعداي دا ءماز ەمەس. اۋدانعا اكىم بولىپ كەلگەنىمە ءبىر جىل ءتورت اي بولدى. وسى ارالىقتا ءۇش مەكتەپتى پايدالانۋعا بەردىك. بۇل – ماقتانۋعا تۇراتىن كورسەتكىش. بىرەۋى شەكارالاس ايماقتا ورنالاسقان باسقىنشى اۋىلىنداعى مەكتەپ, ەكىنشىسى قوڭىرولەڭ اۋىلدىق وكرۋگىنە قاتىستى ءبورىباي بي اۋىلىنداعى مەكتەپ. سول اۋىلداعى ءبىلىم ورداسى ءاليحان بوكەيحاننىڭ اتىندا. 1936 جىلى سالىنعان. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە مەكتەپ تۇرعىزىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. ءۇشىنشىسى – بەلگىلى سۋرەتشى ءابىلحان قاستەەۆ اتامىزدىڭ كىندىك قانى تامعان شەجىن اۋىلىندا سالىندى. بۇعان دەيىنگىسى وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارى پايدالانۋعا بەرىلگەن. جاعدايى مۇلدەم ناشار بولاتىن. تۇگەل ءسۇرىپ تاستاپ, جاڭادان سالدىق, – دەيدى م.ساعىمبەك.
مىسالى, المالى اۋىلدىق وكرۋگى ءالتىۇي اۋىلىنداعى ءابىلحان قاستەەۆ اتىنداعى مەكتەپ 1971 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ال جامبىل اتىنداعى مەكتەپتىڭ سىيىمدىلىعى مىڭ بالاعا ارنالعان, بىراق وندا 2 مىڭ وقۋشى وقيدى. باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى مەكتەپتىڭ دە جاعدايى ءماز ەمەس. وسىنداي جاعداي كەربۇلاق, ەسكەلدى, اقسۋ, سارقان وڭىرلەرىندە دە كەزدەسەدى.
جەتىسۋدا ءبىلىم سالاسىنا ۇلكەن رەفورما كەرەك ەكەنىن كورسەتەدى. ءارى ۇنەمى قاداعالاۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا بۇل تاقىرىپقا تاعى دا اينالىپ سوعامىز.
جەتىسۋ وبلىسى
