سەرىك ومىربەكوۆ: الدامشى ومىردە اداسىپ كەتۋ وڭاي

– مەن جامبىل وبلىسى جاڭاتاس قالا­سىنىڭ تۋماسىمىن, – دەپ باستادى  اڭگىمەسىن سەرىك اعامىز. – 1965 جىلى دۇنيەگە كەلدىم. 8-سىنىپ وقىپ جۇرگەن كەزىمدە ءابدىمۇرات احمەت ۇلى جەتەكشىلىك ەتەتىن ۇيىرمەنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاپ, بوكستىڭ قىر-سىرىنا قانىقتىم.

– العاش رەت رەسپۋبليكالىق دەڭگەي­دەگى جارىسقا قاتىسقانىڭىز ەسىڭىزدە بولار؟

– ارينە, ەسىمدە. بۇرىنعى تسەلينوگراد, قازىرگى استانا قالاسىندا ءدۇبىرلى دودانىڭ شىمىلدىعى ءتۇرىلدى. ول كەزدە مەن نەبارى 16 جاستاعى بوزبالامىن. باپكەرىم ەش كىدىرمەستەن ەرەسەكتەر دۋىنا قوستى دا جىبەردى. ەسىلدىڭ جاعالاۋىنداعى جارىستىڭ جارتىلاي فينالىندا اتاقتى الەكساندر اپاچينسكيمەن جۇدىرىقتاستىم. ونىڭ بۇكىلوداقتىق جارىستاردا جۇلدە الىپ, بىرنەشە مارتە ەل چەمپيونى اتانعانى بار. كەيىننەن اپاچينسكي جاتتىقتىرۋشىلىق قىزمەتكە دەن قويىپ, قازاقستاننىڭ داڭقتى بوكسشىسى, وليمپيا ويىندارىنىڭ جە­ڭىمپازى, ۆەل باركەر كۋبوگىنىڭ يە­گەرى, كاسىپقويلار اراسىندا الەم چەمپيو­نى ۆاسيلي جيروۆتى تاربيەلەدى. ول كەزدە الەكساندر 28 جاستا ەدى. ساقا سپورتشىدان ۇپاي سانىمەن ۇتى­لىپ, اتالعان ءتۋرنيردى قولا مەدالمەن قورى­تىندىلادىم. قازىر ويلاپ قارسام, سول كەزدە باپكەرىم مەنىڭ مىنەزىم مەن جۇرەگىمدى تەكسەرۋ ءۇشىن وسىنداي سىناققا سالعان ەكەن عوي. سول سىناقتان مۇدىرمەي ءوتتىم دەپ ويلايمىن.

– ەلىشىلىك جارىستاردا ءوز قاتار­لاستا­رىڭىزدىڭ الدىن وراپ, قىراعى ما­مانداردىڭ نازارىنا ىلىگۋ قانشا­لىقتى قيىن بولدى؟

– العاشىندا جاسوسپىرىمدەر اراسىندا قوستانايدا ۇيىمداستىرىلعان ەل بىرىنشىلىگىنە قاتىستىم. شىنى كەرەك, ەرەسەكتەرمەن كۇش سىناسىپ, ۇلكەن تاجىريبە مەكتەبىنەن وتكەننەن كەيىن ءوز قۇرداستارىمدى اسا مەنسىنە قويمادىم. سول جارىستا قارسىلاستارىمنىڭ بار­لىعىن سىپىرا ۇتىپ, باس جۇلدەنى جەڭىپ الدىم. بۇل جەڭىس مەنى قانات­تاندىردى. سول ەكپىنمەن 1982 جىلى كيشەنەۆ, 1984 جىلى كاۋناستا وتكەن كسرو-نىڭ جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار بىرىنشىلىگىندە التىن تۇعىرعا كوتەرىلدىم.

– جالىنداپ تۇرعان 20 جاسىڭىزدا يۆانوۆو قالاسىندا وتكەن كەڭەس وداعىنىڭ ءابسوليۋتتى چەمپيوناتىنا قاتىسىپ, قولا مەدال يەلەندىڭىز. بۇل ءسىزدىڭ ەرەسەكتەر اراسىنداعى ال­عاشقى قوماقتى تابىسىڭىز عوي؟

– ونىڭ الدىندا گەرمانيانىڭ گال­لە قالاسىندا جالاۋى جەلبىرەگەن «ا» سانا­تىنداعى ءتۋرنيردىڭ جەڭىمپازى اتانعانىم بار. ال يۆانوۆودا 91 جانە +91 كگ سالماقتاعى بوكسشىلار ءبىر-بىرى­مەن جۇدىرىقتاسىپ, ءابسوليۋتتى چەمپيوندى انىقتادى. جارتىلاي فينالدا مەنىڭ جولىم الەم كۋبوگى مەن ەۋروپا چەمپيوناتىنىڭ جۇلدەگەرى, ىزگى نيەت ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى چەشەنستاندىق رامزان سەبيەۆپەن قيىستى. نەگىزى مەن ونى جەڭگەن ەدىم. بىراق تورەشىلەر ادىلدىكتى بەلدەن باسىپ, قارسىلاسىمنىڭ قولىن كوتەردى.

– كسرو-نىڭ رەسمي چەمپيوناتتارىندا قول جەتكىزگەن تابىستارىڭىز قانداي؟

– 1989 جىلى بىشكەكتە وتكەن كەڭەس وداعى چەمپيوناتىندا 91 كگ سالماقتا سىنعا ءتۇسىپ, قولا مەدالدى  موينىما ءىلدىم. سول جارىستا ميحايل يۋرچەنكونى 5:0 ەسەبىمەن ۇتىپ, يگور شيشكيندى ءۇشىنشى راۋندتا ۇرىپ جىقتىم. شيرەك فينالدا كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسىنىڭ جەڭىمپازى, ەكى دۇركىن وداق بىرىنشىلىگىنىڭ جۇلدەگەرى ماسكەۋلىك الەكساندر زولكيندى جولىمنان ىعىستىرىپ, جارتىلاي فينالدا كەيىننەن الەم جانە ەۋروپا چەمپيوناتاتىندا جۇلدە العان ەۆگەني سۋداكوۆپەن جۇدىرىقتاستىم. نەگىزى ونى دا جەڭگەن ەدىم. بىراق تورەشىلەر جەڭىستى جەرگىلىكتى بوكسشىعا بەردى.

– كەلەسى جىلى ۋكراينانىڭ لۋتسك قالاسىندا وتكەن جارىستا سول كور­سەت­كىشتى قايتالادىڭىز عوي؟

– لۋتسكىدەگى جارىستى دا ءساتتى باستاپ, جارتىلاي فينالدا تاعى دا شيشكينمەن كەزدەستىم. ەكەۋمىز جەرلەس بولعاندىقتان, قارىم-قاتىناسىمىز جاقسى ەدى. بىراق ءار باپكەر ءوز سپورتشىسىنىڭ جەڭىسكە جەت­كەنىن قالايدى. سول سەبەپتى دە وعان ءادىس-تاسىلمەن قوسا, ق ۇلىق-سۇمدىقتىڭ دا سان الۋان ءتۇرىن ۇيرەتەدى. ءۇزىلىس كەزىندە ەدۋارد ماتروسوۆ «اشىق ايقاسقا بارساڭ, شويى­ن جۇدىرىقتى قازاقتى جەڭە المايسىڭ. ودان دا ايلاعا جۇگىنگەنىڭ ءجون» دەسە كەرەك, ەكىنشى راۋندتا يگور باس بارماعىن كوزىمە تىعىپ الدى. باسىم اينالىپ, مەڭ-زەڭ بولدىم دا قالدىم. لەزدە كوز الدىمدا ءۇش-ءتورت شيشكين پايدا بولدى. ءسال ەسىمدى جيىپ العاننان كەيىن قارقىنىمدى قايتا كۇشەيتتىم. ونىڭ باسى مەن ءبۇيىرىن نىساناعا الىپ, اۋىر-اۋىر سوققىلار جۇمسادىم. قارسىلاسىم تەك قورعانۋمەن ۋاقىت وتكىزدى. جەكپە-جەك اياقتالعاننان كەيىن تورەشىلەر بىرازعا دەيىن جەڭىستى كىمگە بەرەرىن بىلمەي, ابىگەرگە ءتۇستى. ولار بەس مينۋتتاي اقىلداستى. سول جولى ماتروسوۆ ءارى-بەرى جۇگىرىپ, ءوز شاكىرتىنە جەڭىستى جا­لىنىپ, جالبارىنىپ ءجۇرىپ سۇراپ العانداي بولدى. سوندا ماتروسوۆتىڭ ۇساق­تىعى مەن ارامزا تورەشىلەردىڭ ارسىز ارەكەتىنە كۇيگەن ەدىم.

لۋتسكىدەگى جارىستان كەيىن قاتتى كۇيزە­لىسكە ءتۇستىم. جۇيكەمنىڭ سىر بەرۋى سالدارىنان ءبىر جاق بەتىم ىستەمەي قالدى. جاعىم قيسايىپ, كوزىم مۇلدە جۇمىلمادى. سودان بىرەر اي ەم-دوم قابىلدادىم. جاعدايىم جاقسارا قويماعاننان كەيىن تانىمال باپكەر يۋري تسحاي مەنى ەكستراسەانسقا اپاردى. ولار «جاعدايىڭ وتە قيىن. ساعان ءالى بىرەر جىل ەمدەلۋ كەرەك. ايتپەسە, ءولىم مەن ءومىردىڭ اراسىندا تۇرسىڭ» دەپ ابدەن زارەمدى ۇشىردى. جان كەرەك بولعان سوڭ ايتقاندارىنا كوندىم. ءسويتىپ, ناعىز جالىنداپ تۇرعان شاعىمدا سۇيىكتى ىسىمنەن قول ءۇزىپ قالدىم. ۋاقىت وزا بۇل ولىمگە اپاراتىنداي اسا ءبىر قاتەرلى دەرت ەمەس ەكەنىن ءبىلدىم. مەنىڭ ورنىم بىرەۋگە كەرەك بولعاننان سوڭ ارقا سۇيەگەن اعالارىم وسىنداي ارەكەتكە بارعان ەكەن. ءبىر سوزبەن ايتساق, ولار مەنى الداپ سوقتى. ال سول ارالىقتا ميحايل يۋرچەنكونىڭ تاسى ورگە دومالاپ, تالاي جارىستا جۇلدە الدى. ءتىپتى 1996 جىلى اتلانتا وليمپياداسىنا دا بارىپ قايتتى.

– ءسىزدىڭ ميحايل يۋرچەنكودان جەڭىل­گەن كەزىڭىز بار ما؟

– ميشادان مەن ەشۋاقىتتا جەڭىلگەن ەمەسپىن. كەرىسىنشە, كەزدەسكەن سايىن ونى جاقسىلاپ تۇرىپ سابايتىنمىن. باسەكە بارىسىندا سۇلاتىپ سالماسام دا, تالاي رەت نوكداۋنعا جىبەردىم. يۋرچەنكومەن ايقاسقاندا ويىمداعى سوققىلاردىڭ ءبارىن وتكىزەتىنمىن. ال جاتتىعۋ بارىسىندا باپكەرلەر «يۋرچەنكونى قاتتى ۇرما. اۋىر سالماقتا ەرتەڭ سەنىڭ ورنىڭدى باساتىن ەشكىم جوق. قاراقان باسىڭدى عانا ەمەس, ەل بوكسىنىڭ ەرتەڭىن دە ويلاساڭشى» دەپ جالىنعانداي بولاتىن. ەگەر وتىرىك ايتىپ, ماقتانىپ تۇر دەپ ويلاساڭىزدار, سول كەزدە رەسپۋبليكامىزدىڭ باس كوماندا ساپىندا بولعان باپكەرلەر مەن بوكسشىلاردان سۇراپ كورىڭىزدەر. سول جىگىتتەردىڭ كوبىنىڭ كوزى ءتىرى عوي.

– اعا, وعان ەش كۇماندانبايمىز. ال بوكستان قول ۇزگەننەن كەيىن قانداي كاسىپپەن شۇعىلداندىڭىز؟

– توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا اۋكتسيوندار وتكىزىلىپ, ءتۇرلى كاسىپ­ورىندار ساتىلىمعا قويىلدى ەمەس پە. سول ار­قىلى مەن جاڭاتاستاعى نان جانە ءسۇت زا­ۋىتتارىن يەلەندىم. زاۋىت دەگەن دارداي اتى بولعانىمەن, قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردىڭ ساۋ-تامتىعى جوق. كادەگە جارايتىن ەشتەڭە قالماعان. بۇرىنعى قوجايىندارى ءبارىن توناپ كەتكەن. اۋىلدا ابەن دەگەن جيەن اعام بولعان. مارقۇمنىڭ قولى التىن ەدى. ەكەۋمىز, تاعى باسقا تۋعان-تۋىستارىم بىرىگىپ, سونىڭ بارلىعىن قال­پىنا كەلتىردىك. ءسويتىپ, زاۋىتتىڭ جۇ­مىسىن جولعا قويدىق.

– ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن جەرلەستەرىمىزدىڭ اسا ءىرى حالىق­ارالىق دودالارعا ەش كەدەرگىسىز قاتى­سۋىنا مۇم­كىندىك تۋدى. بىراق ءسىز كوپكە دەيىن كورەرمەندەر نازارىنان تىس قالدىڭىز. سوندا شارشى الاڭعا قاي كەزدە قايتا ورالدىڭىز؟

– بەس جىلدان سوڭ بىلعارى قولعابىمدى قايتا كيدىم. ونداعى ماقساتىم 1996 جىلى اتلانتادا الاۋى تۇتاناتىن وليمپيا ويىندارىندا اتوي سالۋ ەدى. سول جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ايانباي تەر توكتىم. سالماعىم 118 كگ تارتاتىن ەدى, ونى 91 كگ-عا دەيىن ءتۇسىردىم. قىسقا عانا مەرزىم ارا­لىعىندا باقانداي 27 كگ قۋعا تۋرا كەلدى. ارتىق سالماقتان ارىلۋ ءۇشىن الماتىدان تاۋ اسىپ, ىستىقكولگە دەيىن جاياۋ بار­عانىم بار. سودان بىشكەكتەگى باسەكەدە توپ جارىپ, قوستاناي مەن شۆەتسياداعى جارىستاردا باس جۇلدەنى ولجالادىم. بىراق ءبارىبىر دە ۇلتتىق قۇراما باپكەرلەرىنىڭ ماعان ءىشى جىلىمادى. قارا جەر حابار بەرمەسىن, ءابدىسالان نۇرماحانوۆتىڭ ءوزى «يۋرچەنكو مەن دوسانوۆتى ۇرىپ جىقساڭ دا, مەن سەنى وليمپياداعا اپارمايمىن» دەپ كەسىپ ايتتى. اعامىزدىڭ بۇل ءسوزى ماعان اۋىر ءتيدى. امالدىڭ جوعىنان, قىر­عىزستاننىڭ اتىنان ىرىكتەۋ تۋرنيرىنە قاتىسۋعا تۋرا كەلدى. ول جەردە تورەشىلەر مەنى تاعى دا ميحايل يۋرچەنكوعا «جىعىپ» بەردى. سوندا مەنىڭ ونەرىمە ريزا بولعان رەسپۋبليكالىق فەدەراتسيانىڭ پرەزيدەنتى, ايبا-نىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى بەكەت ماحمۇتوۆ وسى سالانىڭ باسى-قا­سىندا جۇرگەن ازاماتتارعا «وسىنداي قازاق­تىڭ بار ەكەنىن ماعان بۇرىن نەگە ايتپاعانسىڭدار؟» – دەپ ءبىراز شۇيلىگىپتى.

– ءدال سول كەزدە مۇحتارحان دىلدا­بە­كوۆتەي دارىندى جىگىتتىڭ جۇل­دىزى جارقىراي جانىپ كەلە جاتقان ەدى. سول ساڭلاقپەن جولىڭىز قيىستى ما؟

– مەن شارشى الاڭدى شايقاپ جۇرگەندە مۇحتارحان ءالى جۇلدىز بولا قويماعان. ونىڭ تۋعان اعاسى ەرحاندى جاقسى تانيتىنمىن. بىردە ول «مەنىڭ تەحنولوگيالىق ينستيتۋتتا وقيتىن ءىنىم بار. ءوزى كوكپار تارتادى. سونى «بوكسقا, الدە كۇرەسكە بەرسەم بە؟» دەپ باس قاتىرىپ ءجۇرمىن. سەنىڭ ويىڭ قالاي, قاي باپكەرگە تابىستاعانىم دۇرىس؟» دەپ اقىل سۇرادى. مەن «شىمكەنتتە نۇرعالي سا­فيۋللينگە جەتەتىن جاتتىقتىرۋشى جوق. سوعان بەرگەنىڭ دۇرىس» – دەدىم. ءسويتىپ, مۇح­تارحان بوكسقا كەلدى. كەيدە جاتتىعۋ زالىندا ەكەۋمىزدىڭ جولىمىز قيىساتىن. بوكسقا ەندى عانا كەلگەن جىگىتتى بىردەن تومپەشتەمەيسىڭ عوي. مەن وعان بار بىلگەنىمدى ۇيرەتتىم.

بىردە ەربولات دەگەن بوكسشى دوسىم «جاڭا عانا ەرحان ەكەۋمىز داۋلا­سىپ قالدىق. ول ء«ىنىم سەرىكتى ساباپ تاستايدى» دەيدى. مەن كەرىسىنشە, «مۇحتارحاننىڭ وعان شاماسى جەتپەيدى» دەدىم. كىمنىڭ مىقتى ەكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن ەكەۋىن جەكپە-جەككە شىعارساق قالاي قارايسىڭ؟» دەپ سۇراقتى توتەسىنەن قويدى. بۇرىننان ارالاسىپ جۇرگەن جورا-جولداستارىم بولعاننان سوڭ مەن دە ەش قىمسىنباي «شىق دەسە, شىعا سالاتىن مەن يت ەمەسپىن عوي. باستەسكەن ەكەنسىڭدەر, وندا باسكە قوماقتى جۇلدە تىگىڭدەر. سوندا ويلانىپ كورۋگە بولادى» دەپ ءتىل قاتتىم. ەربو­لات ەش كىدىرمەستەن «اۋلادا دجيپ تۇر. جەڭسەڭ, سول كولىك سەنىكى», دەدى. ەكەۋمىز قول الىستىق. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن سوڭ مۇحتارحان دىلدابەكوۆ ەكەۋمىز شىمكەنتتە شى­مىلدىعى تۇرىلگەن سەرىك قوناقباەۆتىڭ جۇلدەسى ءۇشىن تۋرنيردە جولىقتىق. ول كەزدە مەن 31 جاستامىن, مۇحتارحان 20-دان ەندى اسقان. قانشا دەگەنمەن, كەڭەس ودا­عىنىڭ شىنىعۋ مەكتەبى مىقتى عوي. بۇل باسەكەدە مەن مۇحتارحان باۋىرىمدى ەش قينالماي جەڭىپ, جول تالعامايتىن كولىكتى تىزگىندەدىم.

– ۇلكەن سپورتتان قول ۇزگەننەن كەيىن نەمەن اينالىستىڭىز؟ قازىرگى قىز­مە­تىڭىز قانداي؟

– جانىڭدا ءجون سىلتەپ, اقىل ايتاتىن جاناشىر اعالارىڭ بولماسا, الدامشى ومىردە اداسىپ كەتۋ وپ-وڭاي ەكەن. مەن دە ءوز جولىمدى تابا الماي ءبىراز قينالىپ قالدىم. التىن ۋاقىتىمنىڭ كوبى زايا كەتتى. بىراق بىرەر جىلدان كەيىن سپورت سالاسىنا قايتا ورالدىم. قازىرگى كەزدە ءوزىمنىڭ تۋعان جەرىم جاڭاتاستا جاتتىقتىرۋشى بولىپ ەڭبەك ەتەمىن. سونىمەن قاتار جام­بىل وبلىسى جەكپە-جەك فەدەراتسيا­سىندا اعا جاتتىقتىرۋشى قىزمەتىن قوسا اتقارىپ ءجۇرمىن. ءبىر سوزبەن ايتساق, اتال­عان ۇيىمنىڭ پرەزيدەنتى, اتاقتى كيكبوكسشى سابىرجان ماحمەتوۆ اعامىزدىڭ باسشىلىعىمەن اتا-بابامىزدان كەيىنگى ۇرپاققا ميراس بولىپ قالعان قازاقتىڭ جاۋىنگەرلىك ونەرىن وركەندەتۋگە بارىنشا اتسالىسىپ جاتقان جايىم بار.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

عالىم سۇلەيمەن,

«Egemen Qazaqstan»