تۇركىستان وبلىسىنىڭ تۋماسى شاردارا اۋىلىنداعى مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. اتالعان وقۋ ورنىندا «عىلىمي فيزيكا» ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرانى تامامداعاننان كەيىن «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن انگلياعا اتتاندى. ليۆەرپۋل ۋنيۆەرسيتەتىندە «تەوريالىق فيزيكا» بويىنشا PhD زەرتتەۋىن جۇرگىزىپ, عىلىمي دارەجەسىن قورعاپ كەلدى. قازىر قاراعاندى قالاسىنداعى ە.بوكەتوۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە «فيزيكا جانە نانوتەحنولوگيالار» كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى ءارى «جاس عالىم» باعدارلاماسىمەن پوستدوكتورانت رەتىندە عىلىمي زەرتتەۋىن جالعاستىرىپ جاتىر.
– دوكتورانتۋرادا ەلەمەنتار بولشەكتەر فيزيكاسى بويىنشا زەرتتەۋ جاسادىم, ياعني ەلەمەنتار بولشەكتەر فيزيكاسىنىڭ تەورياسىن زەرتتەۋمەن اينالىستىم. «ەلەمەنتار» دەپ ايتۋ ءۇشىن بولشەك قانشالىقتى كىشكەنتاي بولۋى كەرەك جانە بولشەكتەر ءوزارا نەمەسە باسقا وزدەرى سياقتى ەلەمەنتار بولشەكتەرمەن قالاي اسەرلەسەدى؟ مىسالى, بىزگە ەلەكتر توگىن بەرۋگە جاۋاپتى ەلەكتروننىڭ ولشەمىنەن دە كىشكەنتاي بولشەكتەر بار. كۆارك دەپ اتالاتىن بولشەكتەر – سونىڭ ءبىر كورىنىسى. مۇنداي بولشەكتەردىڭ تابيعاتىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەلەكترلى زاريادى بار پروتون سياقتى بولشەكتەردى ءوزارا سوقتىعىستىرۋ ارقىلى ەكسپەريمەنتتەر جاسالادى. ولشەمى تىم ۇساق بولشەكتەردى وقىپ, زەرتتەپ, تۇسىنۋگە كلاسسيكالىق فيزيكا جارامايدى, بۇل ءۇشىن كۆانتتىق فيزيكانى وقۋىمىز قاجەت. مۇنىڭ ءبارى نە ءۇشىن كەرەك؟ ەگەر ءبىز اتومنىڭ قۇرامىن تۇسىنبەگەندە, بۇگىنگى كۇندەلىكتى تۇرمىستا پايدالاناتىن ەلەكترونيكانى ويلاپ شىعارا الماس ەدىك. سول سياقتى تابيعاتتى تەرەڭ ءتۇسىنۋ ءبىزدىڭ تابيعات تۋرالى تۇسىنىگىمىزدى كەڭەيتەدى ءارى تەحنولوگيانىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى ۇ.مولدانازار.
كەيىپكەرىمىز پوستدوكتورلىق زەرتتەۋ جۇمىسىن گەرمانياداعى دورتمۋند تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسە جۇرگىزىپ جاتىر. وسى زەرتتەۋىندە كاون دەپ اتالاتىن مەزوننىڭ وتە سيرەك كەزدەسەتىن ىدىراۋىنا اناليز جاساۋمەن اينالىسادى. ونىڭ پىكىرىنشە, شەتەلدە دوكتورانتۋرا وقۋدىڭ, عىلىمي دارەجە قورعاۋدىڭ, شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتپەن بىرلەسە زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ بىرقاتار ارتىقشىلىعى بار. مۇنداي ارتىقشىلىق ءوز كەزەگىندە زەرتتەۋ جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى.
– شەتەلدە دوكتورانتۋرا وقۋدىڭ ءوز ارتىقشىلىقتارى بولدى. ايتالىق, وسى سالادا ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى تەرەڭ, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى عالىمدارمەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. ارينە, ەلىمىزدەگى عىلىم دەڭگەيىن جۇزدەگەن جىلدار بويى قالىپتاسقان ەۋروپالىق ستاندارتپەن سالىستىرعان دۇرىس ەمەس. قاراپايىم ماتەريالدىق جاعدايدىڭ ءوزىن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. مىسالى, ليۆەرپۋل ۋنيۆەرسيتەتىندە مەنىڭ زەرتتەۋ باعىتىمداعى الدىڭعى قاتارلى جۋرنالدارعا تولىق access (رۇقسات) بار. قۋانتارلىعى, قازىر ءبىزدىڭ ەلدە عىلىمعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ جاتىر. دەسەك تە جاقىن ارادا شەشۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر دە بار. سونىڭ ەڭ باستىسى – ماتەريالدىق جاعداي. مىسالى, «جاس عالىم» گرانتى شەڭبەرىندە بەرىلەتىن سوما ماعان حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيالارعا قاتىسۋعا جانە جەتەكشىممەن وفلاين رەجىمدە جۇمىس ىستەۋگە جەتكىلىكسىز. وتكەن جازدا دورتمۋند ۋنيۆەرسيتەتىندەگى جەتەكشىممەن 3 ايداي وفلاين جۇمىس ىستەدىم, سول جۇمىس ساپاردىڭ تەك ءبىر ايى عانا «جاس عالىم» شەڭبەرىندە, قالعان ەكى ايى دورتمۋند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قولداۋىمەن ءوتتى, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
جاس عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ەكىنشى ماسەلە – عىلىمي جۋرنالدارعا قولجەتىمدىلىك. مىسالى, ول ە.بوكەتوۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە وقۋعا بولاتىن جۋرنالداردى قولدانا المايدى. ويتكەنى بۇل جوعارى وقۋ ورنى ونىڭ زەرتتەۋىنە قاجەتتى حالىقارالىق بازاداعى عىلىمي جۋرنالداردى وقۋعا رۇقسات الماعان. سول سەبەپتى ليۆەرپۋل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەسۋرستارىن پايدالانادى. اتالعان شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەن وعان سول جاقتىڭ زەرتتەۋشىسى رەتىندە «honorary association» مۇمكىندىگى بەرىلگەن. وسى ارقىلى ليۆەرپۋل ۋنيۆەرسيتەتى رۇقسات العان ماتەريالداردى وقىپ, زەرتتەۋىندە قاجەتىنە جاراتادى.
– عىلىمنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان تاعى ءبىر تۇيتكىل – قاعازباستىلىق. «جاس عالىم» گرانتىنا قۇجات تاپسىرۋ وڭاي بولعانىمەن, گرانتتى العاننان كەيىن تولتىرۋعا مىندەتتەيتىن فورمالاردىڭ كوپ ەكەنىن كوردىم. سونىڭ كوبىندە ءبىر مالىمەتتى قايتالاپ سۇراي بەرەدى. وسىعان قوسا ەسەپتىڭ تۇرلەرى تىم كوپ. ونىڭ ءبارى كىمگە كەرەك ەكەنىن تۇسىنبەيمىن. ەلىمىزدەگى عىلىم سالاسىندا قولايسىز جاعدايدىڭ ءبىرى – دوكتورانتتاردىڭ عىلىمي دارەجەسىن, ياعني PhD قورعاۋداعى قيىندىعى. ەلگە كەلگەنىمە 1,5 جىل عانا بولدى. وسى ۋاقىتتا بىزدەگى دوكتورانتتارعا عىلىمي دارەجەسىن قورعاۋ شەتەلدەگى جاعدايعا قاراعاندا قيىنداۋ ەكەنىن ءتۇسىندىم. جاقىندا ءبىر قورعاۋعا قاتىستىم, شەتەلدە قورعاپ كەلگەن ماعان قيىن سەكىلدى كورىندى. مىسالى, انگليادا جۇيە باسقاشا. ءوز ۋنيۆەرسيتەتىمنەن ءبىر, سىرتتان وزگە جوعارى وقۋ ورنىنان ءبىر پروفەسسورعا ديسسەرتاتسيامدى 2 اي بۇرىن جىبەردىم. ولار ءجىتى تانىسىپ, قورعايتىن كۇنى مەنەن مايدا-شۇيدەسىنە دەيىن سۇراپ, جاۋاپ الدى. وسىلايشا, ەكى ادامنىڭ الدىندا عانا قورعاپ شىقتىم, – دەيدى ۇ.مولدانازار.
كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بىزدە دوكتورانتتار 4 تۇراقتى, 4 ۋاقىتشا كەڭەس مۇشەسى مەن 2 رەتسەنزەنتتىڭ الدىندا قورعايدى. بۇل ديسسەرتاتسيا قورعاۋشىنى كۇيزەلىسكە ۇرىندىرۋى مۇمكىن. ۇلكەن اۋديتوريانىڭ الدىندا سويلەپ, ارقايسىسىنىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرىپ, رەتسەنزيا الىپ, قانشاما قاعاز وتكىزۋى كەرەك.
– جاس عالىمدارعا قازىر گرانت كوپ ءبولىنىپ جاتقانى قۋانتادى. دەسە دە مەنى ويلاندىرعان جايت – ايەل عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ قالاسا دا گرانتقا قۇجات تاپسىرۋدان تارتىناتىنىندا. مىسالى, مەنىڭ اينالامدا فيزيكا باعىتى بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, گرانت بايقاۋىنا قاتىسۋدى قالايتىندار بار. بىراق ولار تاپسىرۋعا ءتيىس ەسەپتىڭ, قۇجاتتىڭ كوپتىگىنەن, تالاپتىڭ قاتاڭدىعىنان باق سىناۋدان سانالى تۇردە باس تارتىپ جاتادى. ايتالىق, «جاس عالىم» گرانتىن جەڭىپ العاندارعا ءار جىلدا «Scopus» بازاسىنداعى عىلىمي جۋرنالعا 1 ماقالا شىعارۋدى تالاپ ەتەدى. ماسەلەن, مەن ءوز زەرتتەۋىمە كوپ ۋاقىت بولەمىن, تاڭعى سەگىزدەن كەشكى جەتى-سەگىزگە دەيىن جۇمىس ىستەسەم دە 1 جىلدا مۇنداي ناتيجەگە جەتۋ قيىن. كەيدە «Scopus» بازاسىنداعى عىلىمي جۋرنالعا جولدانعان ءبىر ماقالانى تەكسەرۋ, وقۋ, زەردەلەۋ, رەتسەنزەنتتەردىڭ تالابىمەن قايتا وڭدەۋگە 6 اي, ءتىپتى 1 جىل كەتىپ قالادى. سوندا عالىم زەرتتەۋدى قاشان جۇرگىزەدى؟ مۇمكىن گۋمانيتارلىق عىلىمدا زەرتتەۋلەردى انكەتا نەمەسە باسقا دا ادىستەر ارقىلى جۇرگىزىپ, قىسقا ۋاقىتتا ماقالا تاپسىرۋعا بولاتىن شىعار, الايدا ەكسپەريمەنتتەر, اناليزدەر, رەاكتسيالار جۇرگىزۋدى قاجەت ەتەتىن جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىندا قيىن. ال ءسىز وتباسىنداعى تۇرمىستىق شارۋالاردان, كەلىندىك قىزمەتتەن, كىشكەنتاي سابيىنەن قالعان ۋاقىتتى جۇمساپ, 1 جىلدا «Scopus»-قا ماقالا شىعارۋ قانشالىقتى قيىن, ءتىپتى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ويلاي بەرىڭىز, – دەيدى عالىم.
