9 جيناق جاريالانادى
الداعى ۋاقىتتا سايتتا ءتۇرلى باعىت بويىنشا 9 جيناق جاريالانباق. اتاپ ايتقاندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالقى» (1-2 توم), «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ۇلتتىق قۇرام, ءدىني نانىم جانە تىلدەردى مەڭگەرۋ», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ», «قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇرالدارىنىڭ كىرىستەرى مەن كوزدەرى», «حالىقتىڭ كوشى-قونى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى» (1-2 توم), «نەكە جانە وتباسى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءۇي شارۋاشىلىقتارى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى حالىقتىڭ تۇرعىن ءۇي سيپاتتامالارى» اتتى جيناقتار كوپشىلىككە قولجەتىمدى بولادى.
ايتا كەتەيىك, الماتى, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى وبلىستارى بويىنشا ساناق وتكەن ۋاقىتتاعى, ياعني ايماقتار بولىنگەنگە دەيىنگى دەرەكتەر بەرىلگەن. ال جاڭادان قۇرىلعان وبلىستارداعى حالىق سانى ساناق دەرەكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ قايتا ەسەپتەلىپ, «stat.gov.kz» سايتىندا جاريالاندى.
2021 جىلى جەلتوقساندا ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى الدىن الا قورىتىندىلاردى, 2022 جىلدىڭ شىلدەسىندە قىسقاشا قورىتىندىلاردى ۇسىنعان بولاتىن. جيناق تۇرىندەگى سوڭعى قورىتىندىلار ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن ۇلتتىق ساناق جۇرگىزۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىنا سايكەس جاريالانا باستادى. ايتا كەتەيىك, ساناق دەرەكتەرىن وڭدەۋ ساۋالداما دەرەكتەرىندەگى كەيستەردى اشۋ, قايتالاۋلاردى, قاتە دەرەكتەردى جويۋ, ونلاين ساناق پەن پلانشەت دەرەكقورلارىن بىرىكتىرۋ, سونداي-اق 2009 جىلعى ساناق دەرەكتەرىمەن, اعىمداعى ستاتيستيكامەن جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اكىمشىلىك دەرەكتەرىمەن سالىستىرۋ جانە تالداۋ بويىنشا جۇمىستىڭ مۇقيات اتقارىلۋىن قاجەت ەتتى.
حالىق سانى 20 پايىزعا ءوستى
سونىمەن بيۋرو وقىرماندار ءۇشىن «قازاقستان حالقى» جيناعىنىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى تومى بويىنشا تالداۋشىلار اتاپ وتكەن نەگىزگى قورىتىندىلاردى ۇسىندى. ەلىمىزدە حالىق سانى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 20 پايىزعا ارتقان. 2021 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى ساناق قورىتىندىسى بويىنشا حالىق سانى 19 186 015 ادامدى قۇرادى. ال ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى سايتىنداعى ءدال قازىرگى دەرەك بويىنشا, ەلىمىزدە 19 944 726 ادام تۇرادى. جىل سوڭىنا دەيىن 20 ميلليوندى ەڭسەرەمىز دەگەن ءۇمىت بار.
ەلىمىزدىڭ ءۇش وڭىرىندە حالىق سانى 2 ملن ادامنان استى. ولار – الماتى (2 146 576), تۇركىستان وبلىستارى (2 054 021) جانە الماتى قالاسى (2 030 285). ال سوڭعى ەكى حالىق ساناعى اراسىندا ەڭ كوپ ءوسىم كورسەتكەن وڭىرلەر: استانا قالاسىندا – 2 ەسە (613 مىڭنان 1 234 مىڭ ادامعا دەيىن), شىمكەنت قالاسى (730 مىڭنان 1 112,4 مىڭ ادامعا دەيىن) جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىندا (485 مىڭنان 735 مىڭ ادامعا دەيىن) 1,5 ەسە ءوسىم بولعان.
ۋرباندالۋ ۇدەرىسى
الەم بويىنشا ءجۇرىپ جاتقان قالالانۋ, ياعني ۋرباندالۋ ءۇردىسى ەلىمىزدە دە انىق بايقالادى. 2021 جىلعى ساناق قورىتىندىسى بويىنشا قالا تۇرعىندارىنىڭ ۇلەسى 5 پايىزعا ارتىپ, 56,1%-دان 61,2%-عا جەتكەن. تيىسىنشە, اۋىل حالقىنىڭ ۇلەسى 43,9%-دان 38,8%-عا دەيىن ازايدى.
قالا حالقىنىڭ سانى 2,7 ملن-نان اسا ادامعا ارتتى. 2009 جىلدان بەرى قالا حالقىنىڭ ەڭ جوعارى ءوسىمى ەلىمىزدىڭ 6 وڭىرىندە – اقتوبە, اتىراۋ, باتىس قازاقستان, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ, تۇركىستان وبلىستارىندا بايقالدى. قازىرگى كۇنى ەلىمىزدەگى ەڭ ۋرباندالعان ايماق – قاراعاندى وبلىسى, وندا حالىقتىڭ 80%-ى قالا تۇرعىندارى (1 ملن-نان اسا ادام).
رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالارعا كەلسەك, ساناق قورىتىندىسى بويىنشا استانا حالقى 1,23 ملن ادامدى قۇرادى, ەلوردالىقتار قاتارى ەكى ساناق اراسىندا, ياعني 12 جىل ىشىندە 2 ەسەگە وسكەنىن جوعارىدا اتاپ وتتىك. الماتىدا حالىق سانى 2,03 ملن ادامدى قۇراپ, 580,6 مىڭ ادامعا ءوسىم كورسەتتى. شىمكەنت قالاسىنىڭ حالقى 1,1 ملن تۇرعىندى قۇراپ, 381,6 مىڭ ادامعا كوبەيدى. ايتا كەتەيىك, ەكى ساناق ارالىعىنداعى كەزەڭدە اتالعان قالالاردىڭ ارقايسىسىندا قوسىمشا ءبىر-ءبىر اۋداننان قۇرىلدى.
ەلىمىزدە حالقىنىڭ سانى 50 مىڭنان 99,9 مىڭ ادامعا دەيىنگى قالالار سانى 8-دەن 14-كە دەيىن كوبەيدى.
گەندەرلىك قۇرام وزگەرىسسىز
ەلىمىزدە ايەلدەر سانى ەرلەر سانىنان بۇرىنعىداي باسىم. 2021 جىلعى ساناق قورىتىندىسى بويىنشا ولاردىڭ سانى جارتى ميلليونعا (536,3 مىڭ ادامعا) كوپ. پايىزبەن ايتساق, ەرلەردىڭ ۇلەسى – 48,6% (9 324 840 ادام), ايەلدەر – 51,4% (9 861 175 ادام). الدىڭعى ساناقپەن سالىستىرعاندا ەرلەر سانى 1,6 ملن, ايەلدەر سانى 1,5 ملن-عا ارتتى, ياعني 1000 ايەلگە 946 ەر ادامنان كەلەدى.
دەموگرافيا ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى 36 جاسقا دەيىنگى ەر ادامدار سانى ايەلدەرگە قاراعاندا كوپ, سودان كەيىن عانا ولاردىڭ سانى ازايا باستايدى (36 جاستان اسقان ايەلدەر سانى 736 مىڭ ادامعا كوپ). تەك ەكى وڭىردە عانا كورسەتكىش كەرىسىنشە: قىزىلوردا جانە تۇركىستان وبلىستارىندا 1000 ايەلگە سايكەسىنشە 1006 جانە 1027 ەر ادامنان كەلەدى.
الدىڭعى ساناققا قاراعاندا 15-19 جاس جانە 20-24 جاس ارالىعىنداعى ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ سانى ازايعانىنا نازار اۋدارۋعا بولادى. 2009 جىلى 20-24 جاس ارالىعىنداعى توپتى 80-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تۋعان بۋىن قۇراعان ەدى. ول كەزەڭدە ەلىمىزدە تۋ كورسەتكىشى جوعارى بولدى.
ال 2021 جىلى بۇل جاس توبىن 90-جىلداردىڭ اياعى مەن 2000-جىلداردىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلگەن بۋىن قۇرادى. بۇل كەزەڭدە تۋ كورسەتكىشى تومەن ەدى. سول سياقتى 15-19 جاس ساناتى بويىنشا 2002-2006 جىلدارى تۋعان ۇرپاق 90-جىلداردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى ۇرپاققا قاراعاندا از.
2009 جىلعى ساناقپەن سالىستىرعاندا 55-59, 60-64 جانە 65-69 جاستاعى ەر ادامدار سانى سايكەسىنشە 50,2%, 117% جانە 69,5%-عا ءوستى. وسى جاستاعى ايەلدەر سانى دا 2009 جىلعا قاراعاندا سايكەسىنشە 38%, 105,9% جانە 58,3%-عا كوبەيگەن. اتالعان جاس توپتارىنداعى حالىقتىڭ ءوسۋى ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ ارتۋىمەن, ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىنىڭ جاقسارۋىمەن بايلانىستى.
ءبىز – جاس ۇلتپىز
سوڭعى ەكى ساناق اراسىندا جاستار ساناتىنداعىلار ۇلەسى ازايىپ, ۇلكەن ادامدار قاتارى ارتقانىمەن, ەل حالقىنىڭ ورتاشا جاسى 32-ءنى قۇرادى. 2009 جىلى 31 جاس بولاتىن. ياعني ءبىز ءالى دە جاس ۇلتپىز.
مۇنىڭ ءبىر سەبەبى – سوڭعى ەكى ساناق اراسىندا 15 جاسقا دەيىنگى بالالار سانى ايتارلىقتاي وسكەن. 2009 جىلى ولاردىڭ ۇلەسى سول كەزدەگى جالپى حالىق سانىنىڭ 24,1%-ىن (3,9 ملن ادام) قۇراسا, سوڭعى ساناق قورىتىندىسى بويىنشا 29,4% (5,6 ملن ادام) بولدى. بۇل – ەلىمىزدە تۋ كورسەتكىشىنىڭ جوعارى بولۋى ارقاسىندا جەتكەن وزگەرىس. 65 جاستان اسقان ەگدە جاستاعى حالىقتىڭ ۇلەسى دە ءوستى. 2009-بەن سالىستىرعاندا 2021 جىلى ولاردىڭ ۇلەسى 7,1%-دان 8,2%-عا دەيىن ارتتى (1,6 ملن ادام). سونىمەن قاتار ساناق قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدە 101 جاستان اسقان 200-دەن استام قارت ادام تۇرعان.
وڭىرلەر اراسىندا بالالار سانى بويىنشا تۇركىستان وبلىسى, 90 جاستان اسقان قاريالار سانى بويىنشا شىعىس قازاقستان وبلىسى كوش باستاپ تۇر.
ەل حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇرامىنا كەلسەك, وسى جىلدىڭ باسىنداعى مالىمەت بويىنشا قازاقتار جالپى تۇرعىنداردىڭ 70,7 پايىزىن (13 965 956 ادام), ورىستار 15,2 پايىزىن (3 000 611 ادام) قۇرادى. العاشقى ۇشتىكتى وزبەكتەر تۇيىندەپ تۇر. ولاردىڭ سانى – 643 363 ادام نەمەسە جالپى حالىقتىڭ 3,3 پايىزى.
