مۇزارت مۇزاعاڭ

«جۇزىكتىڭ وزىنەن دە كوزى قىمبات,

اقىننىڭ سىيىنان دا ءسوزى قىمبات.

قانشا ۇزاق جاساسا دا ەر جىگىتتىڭ,

ەلىنە سەبى تيگەن كەزى قىمبات», – دەپ جىرلاعان قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مۇزافار ءالىمباي.

«جىرلار كەرەك, ءومىردى جىرلاۋ كەرەك,

جىرلاۋ ءۇشىن جەلىلى جىلدار كەرەك.

ۇزاتا گور, تاعدىرىم, جىلدارىمدى,

بەرمەي-اق قوي باقىتتى مىڭنان بولەك», – دەپ تىلەگەن اقىننىڭ نيەتىن جاراتۋشى قابىل ەتىپ, عاسىرعا جۋىق كەزەڭدەگى نەبىر جانتۇرشىگەرلىك زورلىق-زوبالاڭنىڭ قايعى-قاسىرەتىن حالقىمەن بىرگە باستان كەشكەن ابىز مىنا ولەڭىندە:

«مەن نۇر بولسام – كۇننەنمىن,

مەن گۇل بولسام – جەردەنمىن.

تولقىن بولسام – كوڭىلدەن,

مەن ۇل بولسام – ەلدەنمىن», – دەپ تول­عا­­نادى. بۇل – جان-تانىمەن ەل-جۇرتىنا ۇق­­سا­­عان, حالقىنىڭ رۋحاني قازىناسىمەن نار­­­لەنگەن, دارىنىن دا, جالىنىن دا تۋ­عان­­ جۇرتىنا سارقىپ بەرە بىلگەن ەل ۇلى­نى­ڭ­ كوڭىلىنىڭ مارقايۋى, حالقىنا ارقا سۇيەۋى.

جاستىق شاقتىڭ ۋىزىن قان مايدانعا جۇتقىزىپ, كوڭىلدەرى ات­قى­لاعان وق­تان كۇلدىرەپ قالسا دا, امان-ەسەن ەلگە ورا­­لىپ, تۋعاندارىمەن قاۋىشقان سول ەر­­لەردىڭ, ميلليونداعان قىرشىن كەتكەن بوز­داقت­^­اردىڭ اتقارا الماي كەتكەن مىن­دەت­­تەرى دە وزدەرىنىڭ موينىندا ەكەنىن سە­­زىنۋى – ولاردان مىقتى بولۋدى تالاپ ەتتى.

قانداي سوعىس بولسىن, ەڭ الدى­­­مەن­­  ادامنىڭ پسيحيكاسىن جاۋلايدى.­ بورا­عان وقتىڭ استىندا شابۋىلعا شىق­قان بوزبالالاردىڭ بويىنداعى قور­قى­نىش, جان دۇنيەسىندەگى قوپارىلىس پەن اس­تاڭ-كەستەڭدى شىنايى, اشىپ جازۋعا بول­ماعاندىقتان, كەڭەس ادەبيەتىندەگى سوتسيا­ليستىك رەاليزم باعىتىمەن جازىل­عان­­ كوپتەگەن شىعارمادا كەيىپكەرلەردى قۇ­رىش­تان قۇيىلعانداي, ادامي, پەندەلىك ال­سىزدىككە بوي الدىرمايتىن ەتىپ كور­سەت­تى. ارينە, بۇل سوعىستاعى جەڭىستىڭ جە­تىس­تىگى ءاربىر سانالى ازاماتتىڭ ءوز ەلىنە, اتا-انا, باۋىرلارىنا دەگەن عاسىرلار بويى قالىپتاسقان سۇيىسپەنشىلىگى مەن ادالدىق بورىشىندا جاتقان دا شىعار, بىراق كوممۋنيستىك يدەالدارعا بەرىك تۇلعالاردى سومداۋداعى كەڭەستىك كوركەم ادەبيەتتىڭ دە اتقارعان مىندەتى زور ەدى عوي.

ال ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن ەۋروپانىڭ ايگىلى جازۋشىلارى: ە.حەمينگۋەي, ە.م.رەمارك, ف.س.فيتسد­جە­رالد, ۋ.فولكنەر, دج. دوس پاسسوس, ت.ب. ء«بىز توقىراۋعا ۇشىراپ, اداسقان ۇرپاق­پىز, سەبەبى سوعىس ءبىزدىڭ بارلىق يدەا­ل­ىمىزدى كۇيرەتتى, كوڭىلىمىزگە سەنىم­­سىزدىك ۇيالاتتى, ءبىز «وركەنيەتتى ەلدىڭ ازاماتىمىز» دەگەن ۇگىت-ناسيحاتقا الدا­­نىپپىز», دەگەن سياقتى پەسسيميستىك كوڭىل كۇيلەرىن, سول 1914-1920 جىلدارى جاز­عان شىعارمالارىندا جان ايقايىن, ىش­تە­گى كۇيىگىن سىرتقا شىعارىپ, الەم­مەن ءبولىسۋ ارقىلى جەڭىلدەدى. ەكىنشى دۇنيە­­جۇزىلىك سوعىستان (1939-1945) كەيىن دە اقش, ۇلىبريتانيا, گفر-نىڭ «كۇيرەۋگە ۇشىراعاندار» ادە­بيەتى دۇنيە­نى شارلادى. بىراق كەڭەس ادە­بيەتى مەن بارلىق ونەر سالاسىندا قوعا­مى­مىز­دا­ ەشقانداي پسيحولوگيالىق كۇي­رەۋ­گە دە, توقىراۋعا دا ۇشىراۋشىلىق بول­ما­­عانداي, تەك «جاعىمدى, جاعىمسىز» كەيىپ­­كەرلەردى سومداۋمەن شەكتەلدى. كوم­­مۋنيستىك يدەالدارعا بەرىلگەن, ءمىنسىز باس كەيىپكەرگە جاس بۋىندى ەلىكتەتكىزىپ ءوسى­رۋ­ دە سوعىستا جەڭىسكە جەتۋگە ىقپالىن تي­گىز­گەنى انىق. بىراق سۇم سوعىستان جانى امان قالىپ, قان كەشىپ, قاندىقول بولىپ ەلگە ورالعان, اسىرەسە ورىمدەي جاستاردىڭ كو­كى­رەگىندەگى شەر مەن كومەيىنە تىعى­لىپ قالعان وكسىكتى كىم كورە ءبىلدى, ولار­دىڭ ىشتەرىندەگى ىرىڭدەپ جاتقان جاراسى «ەڭبەك تەراپياسىمەن» ەمدەلىپ كەتتى مە؟ قۇدايعا مۇڭىن شاعۋعا دا ۇكىمەتتەن قور­قاتىن ازاماتتاردىڭ بويىن جايلاعان ۇرەي ولاردى «سىرتى ءبۇتىن, ءىشى ءتۇتىن حال­دە ءومىر سۇرۋگە ماجبۇرلەگەن جوق پا؟ اتاق­تى باتىر, پارتيزان-جازۋشى قاسىم قاي­سەنوۆ اعامىز جىلدار بويى ايتا الماي, ساناسىن جەگىدەي جەگەن كۇيزەلىس-ۇرە­يىن تاۋەلسىز حالقىنىڭ الدىندا, ءوزى جاي­لى تۇسىرىلگەن دەرەكتى فيلمدە: «مەن موي­نىما ادام ءولىمىن جۇكتەگەن اداممىن, قو­لىم قاندى, قۇداي مەنى كەشىرمەيتىن شى­عار دەپ قورقامىن», دەپ اقتارىلىپ, ءىشىن بوساتقانداي بولدى. بۇل جۇرەك شەرى, «ارى­م­دى كۇنادان قالاي ارىلتام؟» دەگەن جان ىشقىنىسى ەدى, حالقىنىڭ الدىندا وسى­لاي اعىنان جارىلۋ – اركىمنىڭ باتىلى جەتە بەرمەيتىن الىپتىق قاسيەتتىڭ بەلگىسى.

«سول سوعىس جارىقشاق بوپ

بويىمدا­ ءجۇر,­

قاسىرەتى جۇيكەنى سويىلداپ ءجۇر.

كۇن ەمەس ول, ەسكە الىپ قويا سالار,

كوكتەمەدە – جەڭىستىڭ تويىندا ءبىر.

كىم ۇمىتار قاسىرەت توسىن كەلسە,

وق پەن وتقا كەۋدەسىن توسىپ ەرشە,

قاڭتاردان دا ىزعارلى جەر قوينىنا,

ون سەگىزگە تولماعان دوسىن بەرسە؟!

وشاعى ورتەنگەنىن كىم ۇمىتار؟

دوسىنىڭ ەرتە ولگەنىن كىم ۇمىتار؟

جۇرەگى دەرتتەنگەنىن كىم ۇمىتار؟

حالقىنا شەر تونگەنىن كىم ۇمىتار؟» – دەپ ريتوريكالىق تولعاۋمەن تولعانعان اقىن مۇزافار ءالىمباي سياقتى اتا-اعالارىمىزدىڭ بويىندا جارىقشاق بولىپ قالعان سول سوعىس جاڭعىرىعى ولار­دان تۋعان ءبىز سياقتى ۇرپاقتىڭ دا بو­يى­نا ءوز تاڭباسىن سالعانى انىق. ەشتەڭە دە ءىزسىز كەتپەيدى عوي. ءومىر جولىنان قالانىپ, مورالدىق مۇرامىزعا اي­نالعان سانا جۇگى جىلدان-جىلعا اۋىرلا­ما­سا, جەڭىلدەمەسى حاق. سول كەڭەستىك توتا­لي­تارلىق جۇيەنىڭ تەمىر قۇرساۋىندا ءجۇرىپ-اق تۋعان ۇلتىنىڭ قادىر-قاسيەتىن, جار­قىن جان دۇنيەسىن كوركەم ويلى شى­عارمالارى ارقىلى كورسەتە بىلگەن, حالقى­مىز­دىڭ گەنەتيكالىق ەركىندىك كودىن ساق­تاپ قالۋىنا ارقاۋ بولعان جازۋشىلارىمىز جۇرتىمىزدىڭ قامقورشىسى ءھام رۋحاني كوشباسشىلارى بولا الدى. مىسالى, مۇزاعاڭ «شەگەندىك الەن اقىن ايتىپتى» اتتى پوەماسىنداعى مىنا شۋماقتا:

«جۇرەكتەن اسقان ساندىق جوق,

ەرلىكتەن اسقان سالدىق جوق,

ەلدىكتەن اسقان ەرلىك جوق,

ەركىندىك الماي تەڭدىك جوق,

ناداننان اسقان كەمدىك جوق,

قۇلدىقتان اسقان قورلىق جوق,

قورلىقتان اسقان زورلىق جوق», – دەگەندە, الەن اقىننىڭ اۋزىنا سالىپ, ءوز ارمان-مۇددەسىن, حالىقتىڭ كوكەيىندەگىسىن ايتىپ تۇرعان جوق پا؟

1992 جىلى جارىق كورگەن «تولقىننان تولقىن تۋادى» اتتى قازاق ادەبيەتى قاي­راتكەرلەرىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنال­عان زەرتتەۋلەر, ەسسە, ەستەلىكتەر كىتا­بىن­داعى اقىن ماعجان جۇماباەۆ تۋرالى: «ماعجان جىرلارىندا مانسىزدىك, ماعى­نا­سىزدىق اتىمەن ۇشىراسپايدى, جىلان سالقىندىق تابىلمايدى, ونىڭ ءسوزى قاي­ناپ, بۇرقىراپ تاسىپ جاتقان گەيزەر سۋىن­داي ىستىق! ماعجان جۇرەگى رەنتگەن ايناسىنداعىداي وقىرماننىڭ كوز الدىن­دا لۇپىلدەيدى, شيىرشىق اتادى, اتقاق­تايدى, تايشا تۋلايدى, كەيدە اق قاعازعا قىپ-قىزىل قانىن سورعالاتىپ جات­قانداي اسەر بەرەدى... جۇماباەۆ پوە­زيا­سىنىڭ سارقىپ قۇيار ساعاسى – ساحا­را­داعى تۋعان حالقىنا جاناشىرلىق, تاريح كو­شىندەگى قوزعالىسىنا بولىسۋ!» دەپ جاز­­عان اقىن-زەرتتەۋشى مۇزافار اعامىز قازاق­­تىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ماعجانداي وت جۇرەكتى اقىن پوەزياسىنىڭ تولاس­سىز مۇحيتىنىڭ تەرەڭىنە ساۋلە­لى­ وي-تۇي­سى­گىمەن سۇڭگىپ, ونىڭ جان تۇڭ­عيى­عىن­داعى مارجاندارىنىڭ قاسيەتىن اشا بىلگەن.

قازاق دانالىعىنىڭ كەلبەتىندەي ارىندى جىراۋلار جىرلارىنان باس­تاۋ الىپ, كەمەڭگەر ابايدىڭ وردالى وي دۇمپۋىنەن قۋاتتانعان, شاكارىم اقىننىڭ اقيقاتقا دەگەن رياسىز سەنىمىنەن تۋىنداعان پالساپاسىمەن نارلەنىپ, الاش ارىستارىنىڭ بەكزاتتىق, پاسسيونارلىق وتىنا شارپىلعان تۋىندىلارىن, مۇحتار اۋەزوۆتەي ۇلى جازۋشىنىڭ دالا ستيحياسىن, قازاقتىڭ رۋح-بولمىسىن شەبەر كوركەمدىكپەن ادامزاتقا جەتكىزۋى – 1950-1980 جىل­­دار ارالىعىنداعى بۇكىل قازاق قالام­گەرلەرىنىڭ قاناتىن كەڭ جايىپ, ورىس­تەرىنىڭ كەڭەيە تۇسۋىنە زور ىقپال ەتكەنى ءسوزسىز.

مۇزافار اعامىزدىڭ مۇحتار اۋەزوۆ­تەي الىپتىڭ جانىندا ءجۇرىپ, ونىڭ ايت­قان ويلارىن جازىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەت­كىزگەنىنىڭ ءوزى باعا جەتپەس قازىنا عوي. مۇزاعاڭ ەسسەسىندە ۇلى جازۋشىنىڭ قالامگەرلىك جايىندا ايتقان ءبىر ويىن كەلتىرەدى: «تاياۋدا ءبىر جاس جىگىتتىڭ پوۆەسىن وقىدىم. قوزعالىس, دامۋ جوق. جايلى-جاقسى, قوڭىر عانا جايلار. بار قاسيەتتى سىرتقا شىعارماق كەرەك. ادام تۇتانىپ جانىپ تۇرماس پا! شىعارمانىڭ وعى, وق-ءدارىسى بار سياقتى, بىراق اتىلمايدى. پۋگاچ بولىپ اتىلاتىن دا, پۋشكا بولىپ اتىلاتىن دا ادام بار. ادام ىشىندە يادرو قۋاتى بار. سونى جارا ءبىلۋ كەرەك. ءبىزدىڭ جاستاردىڭ جازعاندارىندا كەيىپكەرلەر نە جىلامايدى, نە قۇلامايدى. ادام اتا بولىپ قايعىرماي ما, انا بولىپ جىلاماي ما؟» دەگەن كەمەڭگەر جازۋشىنىڭ دارىن قۋاتتىلىعى جايىندا تەبىرەنىسىن ايتا كەلە, مۇزاعاڭ: «مۇحاڭنىڭ الدىندا ءبىراز بولعاننىڭ وزىندە كىسىنىڭ كۇننەن ساۋلەلەنگەن سياقتى كوڭىلى نۇرلانىپ شىعا كەلەر ەدى, – دەپ قاناتتانادى. – بىردە سوزدەن ءسوز تۋىپ, مۇحاڭنىڭ: ء«وز باسىم تالاي عالىمدى كورىپ-بىلە جۇرە, سولاردىڭ ءوز ۇستاعان ءىلىمى توڭىرەگىنەن ءارى اسا بەرمەيتىنىنە ىشىمىزدەن قاباق شىتىپ قالاتىنىمىز دا بار. ال قانىش بولسا, گوركي سوزىمەن ايتساق, «بۇكىل ءبىر مەكەمە». قازاق «سەگىز قىرلى» دەيدى عوي. ءبالى, بۇل ءسوز كەم سوعادى. قانىش باسىنىڭ قادىر-قاسيەتى, دارىن-تالانتى وراسان مول. وعان ماسكەۋ وقىمىستىلارى قانداي دەن قويادى؟ قانىش داڭق-دابىرا, دۋ مەن شۋدى سۋقانى سۇيمەيدى!» دەگەن الىپ جازۋشىنىڭ قانىش ساتباەۆتىڭ اسقارلىعى تۋرالى تامسانىسىن مۇزافار اعامىز شاتتانا جازعان ەكەن.

ء«ار قالامگەر –  دارىن جومارتتىعى­مەن حال­قىن قارىق قىلۋشى, دەربەس ءبىر الەم, جالپاق جيھان. ۇلان-عايىر سول دۇنيەنىڭ ىشىنە كىرىپ, ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا دەيىن ءۇڭىلىپ زەرتتەي تانۋ, جانعا ءلاززات الۋ, بەلگىلى شىعارما يەسىنىڭ ستيلدىك وزگەشەلىگىن ايىرا ءبىلۋ سىنشىلاردىڭ دا كەز كەلگەنىنە وڭاي اسۋ ەمەس. وعان قاپى­سىز تالعام, تەرەڭ ءبىلىم, زەرتتەگىشتىك تالانت قاجەت», دەپ اقىن, زەرتتەۋشى مۇزا­فار ءالىمباي قالامگەرلىك پەن شىعار­ما­شىلىققا دەگەن ءوزىنىڭ قىراعىلىق, قاستەرلى كوزقاراسىن تانىتادى.

« ۇلى بولۋ – باعىت-باعدار سىلتەۋ» دەگەن ەكەن اۋستريانىڭ جازۋشىسى ستەفان تسۆەيگ. ۇلىلاردىڭ جان دۇنيەسىنە بويلاپ, شىعارمالارىن تەرەڭىنەن زەرتتەۋ ءۇشىن دە بويىندا ۇلىلىق پەن كورەگەندىلىك كوكىرەك كوزى بار مۇزافار ءالىمباي سياقتى جان-جاقتى دارىن يەسىنە ءوز زامانىنىڭ ادەبي, مادەني, زور تۇلعالارىمەن سىرلاسۋ, رۋحاني اعايىندىق قارىم-قاتىناستا بولۋ باقىتى بۇيىرعان ەكەن.

ءبىزدىڭ قازاقتىڭ تاۋ تۇلعالى ۇلدا­رى­نىڭ جاستايىنان وزدەرىنىڭ حالىقتىڭ تىرەگى ەكەنىن سەزىنىپ, ەلىنىڭ بولاشاعىنا زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنىنىڭ دالەلىندەي مىنا جان تەبىرەنتەر كورىنىستى مۇزافار ءالىمباي اعامىز 2002 جىلى شىققان «كوزىن كوردىك جاقسى مەنەن جايساڭنىڭ» اتتى ەستەلىك كىتابىندا قازاقتىڭ مارقاسقا جازۋشىسى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ايتقانىنان كەلتىرەدى: «ورىنبوردا ءسابيت ەكەۋمىز سەيفۋلليننىڭ پاتەرىندە جاتىپ وقىدىق. سودان بەرى بىلەمىن. ونىڭ ءبارىن ءتۇتىنىن ۇزبەي ايتا بەرسەك, ۇزاق سونارعا ءتۇسىپ كەتەرمىز. توقەتەر ءتۇيىندى ءبىر ەپيزود سوڭعى كورۋىمدى ايتايىن... 1937 جىلى كۇزگى ايلاردىڭ بىرىندە جازۋشىلار وداعىندا ساكەن سەيفۋلليننىڭ «قىزىل سۇڭقارلار» پەساسىنىڭ جاڭا رەداكتسيا­سى تالقىلاندى. شىعارمانى شىنىمدى ايتىپ, قاتتى سىنادىم. ول كەزدە ءسوز يەسىنە قارامايدى, سوزىنە قاراي باعالاۋ سالت بولاتىن... كوركەمدىك قۋاتىنىڭ سولعىندىعىن ايتتىم, تارتىس, كولليزيا باسەڭدىگىن جاسىرمادىم پەسانىڭ. ساكەن اعا ايتىلعان سىندارعا تىكسىنىپ قالعانى بۇركەۋسىز سەزىلدى... ءۇيدى-ۇيىمىزگە تارتتىق. شايىمدى ءىشىپ بولىپ, كەشكىدە كابينەتتە سول كۇنگى گازەتتەردى اقتارا باستاعانمىن. بىرەۋ سىرتقى ەسىكتى تاياقپەن يتەرىپ اشقانداي بولدى. مەن دە قارادىم – ار جاقتان ۇستىنە پلاشش كيگەن, باسىندا شلياپا, ساكەن اعا كورىندى... كۇتپەگەن كەلىس! مەن «سىلكىلەۋگە كەلدى-اۋ» دەگەندەي ىشتەي جيىرىلىپ قالىپ, تۇرەگەلدىم... قۋداۋاندا, قايران قالا­تىنىم, جايشىلىقتا جالپاق تىلمەن, قارا­پايىم قوڭىر سويلەيتىن ساكەن سەيفۋللين بىرەۋمەن ۇرىسسا, كەيىسسە, رەن­جىپ مىنبەدەن سويلەسە قايداعى-جاي­دا­عى ءارى قاتقىل, ءارى ۋداي اششى اتاۋلاردى قاپتاتىپ, قارسىلاسىن باتپانداي سوزدەرمەن قاتتى سوققىلاپ «جەپ» قوياتىن ادەتى... مەن قارسى بەتتەپ, ءۇش-ءتورت اتتادىم بىلەم.

– ساكەن اعام رەنجىپ كەتىپ, تىرەسكەلى كەل­­دى دەپ تۇرسىڭ عوي, ءا؟ وتىر! تىكسىن­­­بەي-اق قوي! وتىر! اڭگىمە بار! – دەدى سەي­فۋل­لين. ەكەۋمىز دە ورىندىققا جايعاس­تىق. قو­لىنداعى كاۆكاز تاياعىن تىزەسىنە كول­دە­نەڭ قويىپ, سويلەپ كەتتى.

– مەنى جۋىردا اكەتەدى... وعان ءشۇباڭ بولماسىن! سەندەرگە تيمەيدى. ادە­­بيەتتىڭ باسىندا ەندى سەندەيلەر, سەندەردىڭ جاسىڭداعىلار قالاسىڭدار... ەجەلدەن-اق ادەبيەت – ەلدىكتىڭ ەڭ ءبىرىنشى بەلگىسى, حالىقتىڭ باستى قاسيەتىن بو­يىنا دارىتقاندار – اقىن-جازۋشىلار – حالىقتىڭ قامقور پاناسى, داۋىل وتىندەگى قالقان تاۋى. ءبىزدىڭ قازاق – قاسقىر مىنەزدەس حالىق... ءبىرىن-ءبىرى تالاۋدان تا­يىنبايدى. سەندەرگە اماناتىم – قازاقتى بىرىنە-ءبىرىن جەگىزبەڭدەر, امان-ساۋ الىپ قالىڭدار. مەن وسىنى عانا ايتۋعا كەلدىم. كوز بايلانعان كەز عوي. كوزگە تۇسپەگەن شىعارمىن. ال, حوش, عابيت! – دەپ ورنىنان جىلدام تۇردى.

– ساكەن اعا, ونداي ۇرەيلى ويدان اۋلاق بولىڭىز. سىزگە دە تيمەيدى. ەلدىڭ الدىنداعى ەرەن ەڭبەگىڭىزدى قايدا قويادى؟ – دەي بەرىپ ەدىم.

– مەندەيلەردىڭ نەشەۋى امان قازىر؟ – دەپ كەسىپ تاستادى. قولىمدى قاتتى قىستى دا, سىرتقا بەتتەگەن ساكەن قاراڭعىلىق قوينىنا سۇڭگىپ بارا جاتتى... ساكەن اعانى سوڭعى كورۋىم سول ەكەن! ەكى كۇننەن كەيىن بۇكىل قالا دۇڭك ەتە قالدى: «ساكەن سەيفۋلليندى ۇستاپتى...»

قانداي نار قاسيەت! ءوزى ءولىم اۋزىندا تۇرسا دا, تۋعان حالقىنىڭ جاعدايىن ويلاپ, ەل مۇددەسىن ءوزىنىڭ جەكە باسىنان جوعارى قويىپ, «مەن نە بولسام بولايىن, سەن امان بول, تۋعان ەل» دەپ جۇرتىنا دەگەن شەكسىز پەرزەنتتىك ماحابباتتان جۇرەكتەرى ورتەنەتىن ارىس­تاردى تۋعىزىپ, بويلارىنا وسىنشاما ۇلى سەزىمدەردى بويلاتا بىلگەن قازاق حالقىنىڭ مىقتىلىعىنا ءتانتى بولاسىڭ! عاسىرلار بويى ۇرپاعىنىڭ ساناسىنا سىڭىرگەن, اتادان بالاعا بەرىلگەن ەلدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن قاستەرلەۋ – اقيقات اكسيوماسى بولىپ, قازاقتىڭ گەنەتيكالىق جادىندا ساقتالعان. «ەر – ەلىنىڭ تىرەگى», «ەل بالاسى بول», «نامىسىڭدى ساتقانشا, ولگەنىڭ ارتىق» دەگەندەي كوپتەگەن حالىق دانالىعىمەن ورىلگەن ماقال-ماتەلدەر – ۇلتىمىزدىڭ ەلدىك بولمىستى ساقتاۋ كودەكسى! ال حالقى مەن جانى ەگىز اقىندارىنىڭ تابيعاتىن الاش ارىسى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ مىنا سوزدەرى تاماشا ايقىندايدى: «اقىن ەلىنىڭ ءتىلى عوي, ادال تۋعان ۇلى عوي, بۇلك-بۇلك ەتكەن جانى عوي, جانىن جەگەن ارى عوي, ايتا الماي جۇرگەن زارى عوي. جاننان, اردان بەزبەسە, اقىنىن قاي ەل قاستەرلەمەسىن». ءيا, ساكەن سەيفۋلليندەي حالقىمىزدىڭ دۇلەي مىنەزدى, ءور تۇلعا اياۋلى ۇلدارى حالقىنا قالقان بولىپ, كەڭەس وكىمەتىنە ۇرەي تۋعىزدى, سوندىقتان ولاردىڭ كوزدەرىن جويىپ تىندىردى.

تۋمىسىنان پايىم-پاراساتى بيىك, حالقىنىڭ دانالىعىن بويىنا سىڭىرگەن اقىن مۇزافار ءالىمباي دا ءوزىنىڭ مىنا ولەڭىندە:

«انا الدىندا بالا بول,

اعا الدىندا ءىنى بول,

ءىنى الدىندا اعا بول,

كوپ ىشىندە ءبىرى بول,

داۋ الدىندا دانا بول,

ەسكى الدىندا جاڭا بول,

قيىندىقتا ءسىرى بول!

قاۋىم ءۇشىن ءتىرى بول,

ەل قادىرىن ءبىلىپ ءول», – دەپ ەجەلدەن اتا-انادان ۇرپاققا ميراس بولىپ كەلە جاتقان ونەگەلى ءسوزىن ايتادى. قازاق حالقىنىڭ ۇلان-بايتاق جەرىن ساقتاپ كەلگەنى – ونەگە-تاربيەسىنىڭ ومىرشەڭدىگىنەن, قۇنارلى باستاۋلاردان ءنار العاندىعىنان. كونە ريمدە ۇلى سوعىستان قاشىپ كەلسە, اناسى «ەلىن قورعاماعان ساتقىن مەنىڭ بالام ەمەس!» دەپ قارعاپ, ۇيىنە كىرگىزبەي, قۋىپ جىبەرەدى ەكەن. ءيا, جاستايىنان ۇرپاعىن ەلىنە ادال, جۇرتىنا قورعانىش ەر ەتىپ وسىرە بىلگەن حالىق قانا ءوز جەرىنە يە بولا الادى.

بەلگىلى ورىس جازۋشىسى ن.س. لەسكوۆ­تىڭ: «نە موگۋت بىت وتمەننو حوروشي يۋنوشي, تام, گدە وتمەننو گنۋسنى ستارتسى» دەگەنىنە, قازاقتىڭ «جاقسىدان جاقسى تۋار, اكە جولىن قۋار» سىندى ماقالىن انتيتەزا ەتىپ الساق, مۇزافار اعامىزدىڭ دا شىققان تەگى, تاربيە-ءتالىم العان ورتاسى زيالىلىقتىڭ باستاۋى ەكەن. اكەسى ايتماعامبەت ۋفا قالاسىنداعى ءدىني مەدرەسەنى حح عاسىردىڭ باسىندا ءبىتىرىپتى. ەلگە كەلىپ مولدالىق قۇرماي, مۇعالىمدىكپەن شۇعىلدانىپتى, مەكتەپ اشىپتى. ء«دىن – تاربيە دىڭگەگى» اتتى ماقالاسىندا مۇزافار اعامىز: ء«دىن – ادام ارىن تازا ۇستاۋشى, يماندىلىق ەكەن, ءدىن – ادام جانىن عازيزدەندىرۋشى كۇش-قۋات ەكەن, ءدىن گۋمانيستىك ءىلىم ەكەن! دىندە جاناشىرلىق, مەيىرباندىق, ارلىلىق, جاقسىلىق جاساۋعا قۇشتارلىق, جالپى ادام ارداقتاۋ سياقتى اسىل دا گۋمانيستىك مىنەز-ق ۇلىقتار مول ەكەن. ءيا, ءدىن – تاربيە مەكتەبى ەكەن!» دەپ ەلىمىز ەگەمەندىككە يە بولعاننان كەيىن اتا ءدىنىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن ايعاقتايتىن «مۇسىلماندىق مۇراتى» اتتى ولەڭ كىتا­بىن­ جازعانىن ايتادى كوركەمسوزدىڭ دە, كوسەم­سوزدىڭ دە يەسى مۇزافار اعامىز.

قارىمدى قالامگەر مۇزافار ءالىمباي­ شى­عارمالارىنداعى شۇعىلالى, شى­راي­­لى وي ورنەكتەرىنەن ءسوز يەسىنىڭ ومىر­­­گە, جەرگە, ەلگە, ادامزاتقا دەگەن اق نيەتى مەن شىنايى سۇيىسپەنشىلىگىنەن, نا­عىز حالىق اقىنىنا ءتان كەڭ تىنىس­تى, تاعى­لىمدى ۇلاعاتتى ۇعاسىز. ونىڭ كىر­­شىك­سىز جان الەمىنەن تۋىنداعان تۋىن­دىلار كىشىنىڭ دە, ۇلكەننىڭ دە جانىنا بىردە جىر بولىپ قۇيىلىپ, بىردە پال­ساپالىق كوركەم وي شىراعدانىن جاق­قان ەسسە, ەستەلىكتەر, زەرتتەۋلەر مەن ماقال-ماتەلدەرى ارقىلى حالقىنىڭ ساناسىن ساۋلەلەندىرىپ, قانشاما جىل بويى رۋ­حا­ني ازىعى بولىپ كەلەدى. ال اقىن­­نىڭ جاس­وسپىرىمدەر جان دۇنيەسىن جار­قى­را­تىپ, قيالدارىن ۇشقىر, جاس قانات­تارىن بيىك­­كە تالپىندىراتىن ولەڭ­دە­رى­نىڭ ءوزى ءبىر الەم!

جاراتۋشى ءار ادامعا جەر بەتىندەگى مىندەتىن اتقارۋ ءۇشىن ۋاقىتىن دا بەل­گى­لەپ بەرەتىن بولۋى كەرەك. مۇزافار اعامىز – ءوزىنىڭ رۋح-جىگەرىنىڭ, ايانباي, تالماي ەڭبەكتەنۋىنىڭ, ىزدەنىمپازدىعىنىڭ ارقاسىندا دارىنىن دامىتىپ, ۋاقىتتىڭ دا, ءومىردىڭ دە, تۇلعالىلىقتىڭ دا قا­دى­رىنە جەتە بىلگەن جان. تۋعان جۇرتى­مەن تاع­دىر­لاس ابىز اقىننىڭ ماڭدايىنا قازاق­تىڭ عاسىرلىق دارابوز تۇلعالارىمەن بىر­گە سىرلاس, مۇڭداس بولىپ, ادەبيەت دەگەن كيەلى الىپ كەمەدە بىرگە ءجۇزۋدى جاز­عان ەكەن. ادەبيەت, مادەنيەت, عىلىم, ونەر ساڭلاقتارىنىڭ تۇلعالىق, شىعار­ما­­شىلىق ەرەكشەلىكتەرىن, جان الەمىن تەرە­ڭى­نەن ءتۇسىنىپ, ولاردىڭ قادىر-قاسيەتىن قاس­تەرلەپ, زەرتتەي ءبىلۋ – زيالىلىق تال­عامنىڭ, بىلىمدارلىقتىڭ بەلگىسى. مۇز­اعاڭ – كوركەمدىك الەمنىڭ كەڭىستىگىندە ءوز بو­­ل­­مى­سىنداعى جان جومارتتىعى, سەرگەك سەزىم­­تال­دىعى جانە كەڭ دۇنيەتانىمى ار­قى­لى ءوز شىعارماشىلىق باعىت-باعدارىن اي­قىن­داعان قارىمدى قالام يەسى.

مۇزافار ءالىمباي ادەبيەتتىڭ قىرلى دا سىرلى سوقپاقتارىنان وزىندىك جول تارتىپ, جۇرتىنىڭ جۇرەگىنە بويلاعان, ەلىنىڭ قامىن ەرتە ويلاعان, قالامى قولىنان ءبىر ءسات تۇسپەگەن, شىعار­ما­شىلىق قىرۋار ەڭبەگىن حالقى­نىڭ رۋحاني دامۋىنا باعىشتاعان, ەلىن شەكسىز سۇيەتىن ءبىرتۋار دارىندى اعالارىمىزدىڭ قاتارىنان. 1996 جىلى شىققان «كوڭىل كۇندەلىگى» اتتى كىتابىنداعى مۇزاعاڭنىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا: «جاقسىلىق پەن ىزگىلىك, ەرلىك پەن ەلدىك ءداستۇرى ەشقاشان ۇزىلمەسە ەكەن. وسى ءداستۇر اعا ۇرپاقتان بالا ۇرپاققا ميراس بولىپ جالعاسا, جارقىراي بەرسە ەكەن! ول ءۇشىن اعا ۇرپاق بالا ۇرپاق الدىندا ماڭدايعا ۇستاپ, ماقتان تۇتار مارقاسقالاردىڭ وشپەس ونەگەسىن, ولمەس ەرلىگىن دارىپتەپ, سونىمەن قابات وزدەرى كەشكەن وپىعىن دا, ءتىپتى قاتەلىگىن دە جاسىرماي, بۇگىپ قالماي, ءاردايىم بايانداپ وتىرسا ەكەن». بۇل حالىق اقىنى, ار-يمانىن كىرشىكسىز ساقتاي بىلگەن مۇزارت مۇزاعاڭنىڭ حالقىنا, شىعارماشىلىق يەلەرىنە بەرگەن اق باتاسى ىسپەتتەس.

جادىرا دارىباەۆا,

اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك

سىڭىرگەن قايراتكەرى