سۋرەتتى تۇسىرگەن – شۇكىر شاحاي
جەلتوقسان: ساناداعى سىلكىنىس
– ءادىل قۇرمانجان ۇلى, ەگەمەندىك تۋرالى قۇجاتتى قابىلداۋ ەرلىكپەن كەلگەنىن بىلەمىز. قازاقتىڭ ساناسىن سىلكىنتۋگە سەرپىن بەرگەن قانداي كۇش ەدى؟
– ەگەمەندىك بىزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. وسى جەردە الدىمەن ەلدىگىمىزدى ساقتاپ قالاتىن ماڭىزدى قۇجاتتى قابىلداعانعا دەيىن بولعان قيىن كۇندەرگە شەگىنىس جاساعىم كەلىپ تۇر. تاۋەلسىز ەل بولۋعا دەگەن بۇلقىنىس 1986 جىلى الماتىداعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن باستالدى. بۇل ءبىزدى وتار دەپ سانايتىن يمپەريانىڭ قىلىشىنان ءالى قان تامىپ تۇرعان گورباچەۆتىڭ كەزى بولاتىن. ولار ديمەكەڭدى (قوناەۆتى) جۇمىستان كەتىرۋدىڭ ادىستەرىن ويلاپ تابۋعا جۇمىس ىستەدى. ونىڭ سوڭى جاستاردىڭ جاپپاي نارازىلىققا شىعۋىنا الىپ كەلدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز الماتىنىڭ ۇلكەن الاڭىندا قازاق جاستارىنىڭ جاپپاي سوققىعا جىعىلعانىنا كۋا بولدىق. قىستىڭ قاقاعان ايازىندا كوشەگە جينالعان جاستار كولبيننىڭ قازاقتى باسقارۋعا كەلگەنىن قالامادى. سول كەزدەگى ديمەكەڭە دەگەن حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگى مەن سىي-قۇرمەتىنىڭ جوعارى بولعانى سونشالىق, الاڭعا شىققان جاستاردىڭ ءورشىل رۋحىن ەشقانداي كۇش توقتاتا المادى. ەلدىگىمىز سىنالار تۇستا جاستاردىڭ بويىنداعى لاپىلداپ جانعان جىگەردىڭ قايتا تۇتانعانىنا قۋانعانىمىز دا راس. ازاتتىققا دەگەن تالپىنىس جاستاردى وسىلاي الاڭعا شىعاردى. ول كەزدە مەن وتىز كۇنگە دەمالىسقا شىققانمىن. قالاداعى دۇربەلەڭدى ەستىپ, دەرەۋ قايتىپ ورالدىم. دۇنيە استان-كەستەڭ. بiراق بiر نارسە انىق ەدi. سول جوعارىداعى الاڭعا توپتاسقان جاستاردىڭ باتىل رۋحىنان بولاشاق قازاقستاننىڭ ەرتەڭى مەن ەگەمەندىگiنىڭ ارايلى كوكجيەگi دە قىلاڭ بەرە باستاعان-دى. پاتشالىق رەسەي مەن كەڭەس وداعى قازاقستاندى ەشقاشان ۋىسىنان شىعارعىسى كەلگەن ەمەس. قازاق دالاسىن وتارلاۋ ماقساتىمەن كوپتەگەن ميگرانت رەسەي مەن ۋكراينادان جەر اۋدارىلىپ, ەلىمىزگە جىبەرiلدى. تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋدىڭ ارتىندا دا سول وتارلاۋ ساياساتى تۇردى. سوعىس كەزىندە دە قازاقستانعا كاۆكازدان دەپورتاتسيالانعاندار كوپتەپ كەلدi. وسىنىڭ بارلىعىنىڭ استارىندا ءبىزدى وتارلاۋدىڭ كەيبىر نىشاندارى كورىنىپ تۇراتىن. ال كەڭەس وداعىن باسقارعانداردىڭ بارلىعى قازاقتاردى قۇرتۋدى, قازاقتاردىڭ ءسۇت بەتىندەگى قايماقتارىن قىناداي قىرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەدى. قاي-قايسى بولسىن قازاقتاردىڭ ەگەمەندىك الىپ, ءوز الدىنا تاۋەلسىز مەملەكەت بولماۋى ءۇشىن قولىنان كەلگەن بارلىق تىرلىكتى ىستەۋگە تىرىستى. تەك قازاقستان عانا ەمەس, ورتالىق ازيا ەلدەرىن دە ءوزىنىڭ ۋىسىنان شىعارماۋعا بار كۇشىن سالدى. الايدا وتارلاۋ ساياساتىن جۇرگىزۋدىڭ قانشاما امالىن قاراستىرعانىمەن, كەڭەس وداعى ءوز ىشىنەن ءىرىپ-ءشىرىپ كەتتى. «وداق نەگە ىدىراپ كەتتى؟» دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, كەز كەلگەن يمپەريا ەرتە مە, كەش پە, ءتۇبى ىدىرايدى. بۇل تۋرالى «مەملەكەتتەر نەگە كۇيرەيدى؟» دەگەن ماقالامدا تولىققاندى ساراپتاما جاسادىم. قاراپ وتىرساڭىز, ريم, وسمان, اۋستريا-ماجارستان يمپەريالارىنا سىرتتان كەلگەن جاۋ جوق. ودان بەرى دە جۇزدەگەن مەملەكەت قيرادى. بارلىعىنىڭ تاعدىرى ىشتەن ءىرىپ-ءشىرۋدىڭ سالدارىنان بولدى. سول سەكىلدى كەڭەس وداعى دا ىشىنەن ءىرىپ-ءشىرىپ, ءبىر-اق كۇندە كۇيرەپ قالدى. سەبەبi ەل باسقارىپ وتىرعانداردىڭ بارلىعى دا قارتتىق كەلىپ, قاۋساعان شاقتا ەدى. سوعان قاراماستان بارلىعىنىڭ ماقساتى – ورتالىق ازيانى ۋىسىندا ۇستاۋ, اسىرەسە قازاقستاندى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا قالدىرۋعا جۇمىس ىستەدى. سەبەبى ءبىزدىڭ جەرىمىزدىڭ كولەمى ۇلكەن. استى-ءۇستى تۇنعان بايلىق. سونى مۇقيات ەسەپكە الىپ وتىردى. ونىڭ ۇستىنە كەڭەس وداعىنىڭ كەزىندە قازاقستاننىڭ الەۋەتى وتە جوعارى بولدى. وسىلايشا, ءوز ىشىنەن كۇيرەپ جاتقان تۇستا وداق قۇرامىنداعى بىرنەشە رەسپۋبليكا وزدەرىنىڭ ەگەمەندىگىن جاريالادى. ال قازاقستان وداق قۇرامىنان ەڭ سوڭىندا شىقتى. ءتىپتى رەسەيدىڭ ءوزى دە ەگەمەندiگiن رەسمي تۇردە وداقتىڭ كۇنى بىتكەن كەزدە عانا جاريالادى. ونىڭ وزىندىك سەبەبى بار-تىن. ءبىزدىڭ ەكونوميكانىڭ قاي سالاسى بولسىن رەسەيمەن تىكەلەي بايلانىستى. سول ءۇشىن رەسەيدەن ءبولىنىپ شىعۋدى كوپ ادام قالاعان جوق. ادامداردىڭ بويىندا قورقىنىش تا جوق ەمەس-تiن. ءبىر جاعىنان ەل ىشىندە ءورىستىلدى ازاماتتار كوپ ەدى. مينيسترلەردىڭ ىشىندە دە, كوممۋنيستىك پارتيا جەتەكشىلەرىنىڭ قاتارىندا دا ولاردىڭ سانى قازاقتاردان باسىم بولدى. ولار دا وزدەرىنىڭ قامىن ويلاپ, ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن قابىلداماۋدىڭ قامىن كۇيتتەدى. دەپۋتاتتاردىڭ ءارتۇرلى پىكىردە بولعانىنىڭ استارىندا دا سول فاكتور جاتقان-دى. «باتپانداپ كىرگەن اۋرۋ مىسقالداپ شىعادى» دەگەندەي, حالىقتى قۇلدىق سانا ابدەن باسىپ تاستاعانى تاعى بار.
– وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى جاستاردىڭ جاپپاي الاڭعا شىققانى ءۇشىن قۋدالانعانىن بىلەمىز. سىزگە دە ۇشقىنى تيمەدى مە؟
– ءتيدى. 1986 جىلى الماتىداعى شەت تىلدەرى ينستيتۋتىندا وقۋ iستەرi جونىندەگى پرورەكتور ەدiم. توتەنشە كوميسسيا «الاڭعا شىقتى» دەگەن جەلەۋمەن ەڭ جاقسى وقيتىن ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ بارلىعىن وقۋدان شىعارىپ جىبەردى. ونىڭ ىشىندە جەلتوقسانعا قاتىسقانى بار, قاتىسپاعانى بار, ونىمەن شارۋاسى بولعان جوق. ولاردىڭ نەگىزگى ماقساتى جاقسى وقيتىنداردى, كەلەشەكتە وسى مەملەكەتتىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ, تۇعىرى بولاتىن ادامداردىڭ بارلىعىن قۇرتۋ بولدى. كوتەرىلىستى جەلەۋ ەتىپ, بارلىق وقۋ ورنىندا وسىنداي قىسقارتۋ ءجۇردى. رەكتورلاردى قۋدالاپ, قاڭعىتىپ جىبەردى. پارتيادان شىعارىپ, بارلىق جولىن جابۋعا تىرىستى. ورىس باسىلىمدارىندا قازاقستانعا قارسى جامانداۋ باستالدى. «ۇلتشىلدار», «اراق ءىشىپ, ەسىرتكى شەككەندەر» سەكىلدى ايىپتاۋلارمەن سوتتادى. قازاقتىڭ بەتكەۇستارلارى قىرشىن كەتتى. ءبىر عانا مىسال ايتايىن, ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا 30 ۇلتتىڭ وكىلى وقيتىن. سوعان قاراماستان ءبىزدىڭ رەكتورعا دا ءارتۇرلى جالا جاۋىپ, جۇمىستان دا, پارتيادان دا شىعارىپ جىبەردى. جالعىز ءبىزدىڭ عانا ەمەس, ءبىراز ينستيتۋتتىڭ رەكتورلارىن قۋدالادى. ول كەزدە مەن رەكتوردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ەدىم. ءبىر كۇنى الماتىداعى قازاقستان كومسومولى ۇيىمى ورتالىق كوميتەتىندە بiلiم مينيسترلiگiنiڭ القا وتىرىسى ءوتتى. جينالىستى سول كەزدەگi ءبىلىم مينيسترi كوپجاسار نارىباەۆ باسقاردى. پرەزيديۋمدا قازاقستان كوممۋنيستiك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنiڭ مۇشەلەرiمەن قاتار ماسكەۋدەن كەلگەن قارالاۋشى توپتىڭ وكىلدەرi وتىردى. بارلىعى باياعى ماسكەۋدىڭ ىعىنا كەتىپ جاتتى. جينالىستا سويلەيتىن ادامداردى كۇنى بۇرىن دايىنداپ قويعان. الگى جەردە «تاربيە جۇمىسىن بوساڭسىتىپ العان» دەگەن ايىپتاۋلارمەن بارلىق جوعارى وقۋ ورنىن جاماندادى. سونداعى ايىپ مىناۋ: قازاقستانداعى وقۋ ورىندارىندا قازاقتاردىڭ سانى ارتىپ, ورىستار ازايىپ كەتكەن. سولتۇستىك وبلىستاردان از ادام وقيدى-مىس. وسىنداي جەلەۋمەن مەنى دە قالالىق كوممۋنيستiك پارتيا كوميتەتiنiڭ بيۋروسىنا شاقىردى. بىراق كوللەگيادا سويلەگەن سوزىمدە: «بۇل ايتىلعانداردىڭ بىرەۋىن دە قابىلدامايمىن. سەبەبى بىزگە جالا جابىلىپ جاتىر», دەپ ايتىپ كەتكەنمىن. ەڭ قىزىعى, وسى ءسوزدى ايتىپ جاتقاندا زالدا شىبىننىڭ ىزىڭى عانا ەستىلەتىندەي تىنىشتىق ورنادى. ءبىر ادام مەنى قولداپ سويلەگەن جوق. قولداپ سويلەۋگە قورقاتىن كۇنگە جەتتىك, كوردىڭىز بە؟ بارلىعى جەپ وتىرعان نانىنان, قىزمەتىنەن ايىرىلىپ قالامىن با دەپ قورىقتى. سوندا دا ايتارىمدى ايتتىم. «مەنى دە جۇمىستان قۋساڭدار, قۋىڭدار. بىراق ماسكەۋدىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەيمىن», دەگەنىمدە دە جىگىتتەردىڭ بىرەۋى قول كوتەرىپ, سوزىمە قولداۋ بىلدىرگەن جوق. ارتىنان مەنi دە قۋدالاۋ باستالدى. بيۋروعا شاقىردى. ول جەردە «تاربيە جۇمىسىنا جاۋاپ بەرەتىن ادامسىز. نەگە وسىنداي باسسىزدىقتارعا جول بەردىڭىز؟ ورىستاردىڭ ۇلەس سالماعى نەگە تومەندەپ كەتتى؟ ولار نەگە از, سەندەر, ياعني قازاقتار نەگە كوپ؟» دەگەن سۇراقتىڭ استىنا الدى. «بىزدە 30 ۇلتتىڭ وكىلى وقيدى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, بىزدە قازاق پەن ورىس مەكتەپتەرى بار. ارقايسىسىنان 50 پايىزدان, سول سياقتى ارالاس مەكتەپتەن 25 پايىز ادام وقۋعا تۇسسە, قازاقتاردىڭ 75 پايىزى سودان شىعادى. ەشكىم قولدان ەشتەڭە جاساعان جوق», دەپ ستاتيستيكانى الدارىنا تارتتىم. ولار ەشتەڭە دەي المادى. جۇمىستان نەگىزسiز قۋعا داتتەرى بارمادى ما, كىجىنىپ-كىجىنىپ قويدى. كەيىن ورنىما قايتىپ كەلگەننەن كەيىن وقۋدان شىعارىلعان بالالاردىڭ ءبىرازىن قايتارتتىم. ءبىر كۇنى ءبىزدىڭ پارتيا كوميتەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دميتري كومارەۆ كابينەتىمە كiرiپ كەلدى. مەن ول كەزدە رەكتوردىڭ قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ەدىم. ء«سىز جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە بايلانىستى وقۋدان شىعارىلعانداردى نەگە قايتادان وقۋعا قابىلداعانسىز؟ بۇرىنعى بۇيرىقتى نەگە بۇزدىڭىز؟ پارتيا كوميتەتىمەن نەگە اقىلداسپايسىز؟» دەگەن سەكىلدى اڭگىمە ايتتى. مەن وعان «كەڭەسەتىن ەشتەڭە جوق. ءسىز ەكەۋمىز ءبىر ۇيدە تۇرامىز. ءسىزدىڭ بالاڭىز 2-كۋرستا وقيدى. جەلتوقساندى ءسىزدىڭ بالاڭىز نەمەسە ءبىزدىڭ بالالار ۇيىمداستىردى ما؟ ولاردىڭ ەشقانداي كىناسى جوق قوي. جاستاردىڭ تاعدىرىن نەگە كەسىپ تاستاۋىمىز كەرەك؟» دەدىم. بىراق ايتارىمدى ايتىپ, ارتىنان قاتتى ويلانىپ قالدىم. ويتكەنى ول ءسوزىمدى ورتالىق كوميتەتكە ەستىرتەتىنىن ءبىلدىم. سويتسەم, ءۇش كۇننەن كەيىن دميتيري كومارەۆ بۇكىل وتباسىن الىپ رەسەيگە كوشىپ كەتىپتى. دەمەك مەنىڭ ايتقانىمنىڭ شىندىق ەكەنىنە ونىڭ كوزى جەتسە كەرەك.
حالىقتىڭ بايلىعى وزىنە تيەسىلى
– امەريكا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى مويىنداعانى بەلگىلى. ال ءسىز 90-جىلدارى الماتى قالالىق اتقارۋ كوميتەتى سىرتقى بايلانىستار ءبولىمىنىڭ جەتەكشى مامانى, اقش-تىڭ تۋسون قالاسىنداعى وكىل بولدىڭىز. وسى قايتا قۇرۋ ۋاقىتىندا تاۋەلسىزدىگىن العان ەلدەردەن نە ۇيرەندىك, نەنى بايقادىق؟
– راسىمەن, بۇل بۇكىل الەمنىڭ نازارىن ەلىمىزگە اۋدارعان وقيعا بولدى. ەگەمەندىگىمىزدى العاش بولىپ مويىنداعانداردىڭ اراسىندا امەريكا مەن تۇركيا تۇردى. قازاقستان بۇۇ-عا مۇشە بولدى. شەتەلدەردەن ەلشىلەر كەلە باستادى, ءبىز دە ءوزىمىزدىڭ ەلشىلىكتەرىمىزدى اشا باستادىق. ەگەمەندىك العانىمىزعا حالىق بولىپ قۋاندىق. الايدا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قۇرامىندا جۇمىس ىستەگەن شولاق بەلسەندىلەر كەڭەس وداعىنىڭ شەكپەنىنەن شىققىسى كەلمەي, قاسارىسىپ باقتى. ايتكەنمەن بۇقارا حالىقتىڭ ەگەمەندىككە دەگەن ەرىك-جىگەرى ولاردىڭ دەگەنىن بولدىرمادى. باستارىنداعى بورىكتى اسپانعا لاقتىرىپ, بالاشا قۋاندى. ونى ەستىگەن وزگە ەلدەگى باۋىرلاس قانداستارىمىز اتاجۇرتىنا ورالا باستادى. مۇنىڭ ءوزى – بولەك تاريح.
قازىردىڭ وزىندە حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولىپ, الەمدىك ارەنادا ۇلكەن ابىرويعا بولەنىپ جاتقانىمىزدى كورە المايتىندار بار. وكىنىشكە قاراي, سىرتقى ساياساتتاعى جەتىستىكتەرىمىزبەن بىرگە ەل ىشىندەگى جيىركەندىرەتىن جاعداي دا بولدى. مىسالى, تەك بايۋدى ماقسات تۇتقان ەسكى باسشىلىق جەمقورلىققا ەتەك-جەڭىمەن كىرىپ كەتتى. قازاقستاننىڭ بۇكىل بايلىعىن قالتالارىنا سالىپ الدى. بۇرىنعى باسشىلىقتىڭ ەڭ ۇلكەن قاتەلىگى وسى. حالىققا ەمەس, وزدەرىنە جۇمىس ىستەدى. كۇشتىك قۇرىلىمدار حالىقتى قورعاۋدىڭ ورنىنا ات توبەلىندەي ادامداردى قورعاپ كەلدى. بۇل كەسەلمەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز. جاڭا قازاقستاننىڭ رەفورماسى نەگە باياۋ ءجۇرىپ جاتىر؟ سەبەبى ەسكى جۇيەنىڭ بۇتاقتارى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا ءالى وتىر. ال شىرىگەن بۇتاقتى سىندىرماي, جاڭاسى شىقپايدى. ادامداردىڭ ساناسى تازارماي, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇسۋ قيىن. «جاھاندانعان الەمنىڭ گەوساياسي كەلبەتى» دەگەن كىتابىمدا دا مەملەكەتتى دامىتۋدا سانانى وزگەرتپەي, ەشتەڭە وزگەرمەيتىنىن تالداپ كورسەتتىم. بيلىككە مەريتوكراتتار كەلگەندە عانا سەڭ قوزعالادى. ار-وجدانى تازا ادامدارعا سەنىم ارتقاندا عانا رەفورما جەمىستى جۇزەگە اسادى. قازىر شەتكە كەتىپ قالعان اقشانى قايتارۋدا نەگە قيىندىق تۋىپ وتىر؟ قۇزىرلى ورگاندار ەكپىندى جۇمىس ىستەمەي جاتىر. ويتكەنى ونىڭ سوڭى وزدەرىنە ءتيىپ كەتەتىنىن سەزەتىن بولۋى كەرەك. بىراق شىرىگەن بۇتاقتىڭ ءتۇبى ءشىرىپ تۇسەتىنى سەكىلدى, ولار قانشا تىرمىسسا دا, رەفورما ورىندالادى. ەلدىڭ بايلىعىنا حالىقتىڭ قولى جەتەدى.
وتكەندە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى شەيحىنىڭ كىتابىن وقىدىم. سول كىتاپتا گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋشىلەر اراب شەيحىنا: «مىنا كەلىسىمگە قول قويساڭىز, ءسىز الەمدەگى ەڭ باي ادام بولاسىز», دەيدى. سوندا الگى شەيح: «نەگە مەن عانا باي بولۋىم كەرەك؟ مەنىڭ حالقىم بار. سول حالىقتىڭ ءار ازاماتىنىڭ ۇلەسى بولسا عانا قول قويامىن», دەيدى. بىزدە دە سولاي ىستەۋگە بولار ەدى. بىراق بىزدەگى ۇلتتىق كومپانيالار حالىققا كەلگەندە ساڭىراۋ بولدى. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ قارجىنى مەملەكەتكە پايدا اكەلەتىن جوبالارعا سالۋ كەرەكتىگىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. بۇل – وتە ماڭىزدى. مىسالى, بۇرىنعى باسشىلىق كەزىندە كنوپكامەن اشىلاتىن زاۋىتتار اشىلدى. قازىر سولاردىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقانىن كورمەيمىز. سەبەبى ونىڭ بارلىعىن تالان-تاراجعا ءتۇسىرىپ, جوق قىلدى. ەسكى جۇيەنى كوكسەيتىندەر ءالى دە بار. بايلىعى تاسىعان ميللياردەرلەر شىققان ەلدە سۋ مەن جىلۋ, بالاباقشا مەن مەكتەپ جەتىسپەيدى. تاسىمالداۋ جۇيەسى اقساپ تۇر. پرەزيدەنت ەكى ءسوزىنىڭ بىرىندە اۋىلدى كوركەيتۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ كەلەدى. اۋىل-ايماقتى دامىتىپ, مەگاپوليس قالالارداعى ۋربانيزاتسياعا زاڭمەن تىيىم سالاتىن ۋاقىت جەتتى. سەبەبى ينفراقۇرىلىم قولجەتىمسىز بولىپ تۇر. قازىر ەلدىڭ وقۋ-بىلىمىنە جاۋاپ بەرەتىن مينيستر مەكتەپ قۇرىلىسىنا باس قاتىرىپ, بالاباقشا سانىن ەسەپتەپ اۋرەگە ءتۇسىپ كەتتى. مىسالى, ۆاشينگتون 600 مىڭ ادامعا ەسەپتەلگەن. قالانىڭ ينفراقۇرىلىمى سونشا ادامعا عانا لايىقتالىپ جاسالعان. ال بىزدە ۇيلەر توقتاۋسىز سالىنىپ جاتىر. قازىرگى قالالارداعى قۇرىلىستان ينە شانشار ورىن جوق. ينفراقۇرىلىم ارتتا قالىپ جاتىر. بارلىق رەسۋرس 3 قالاعا باعىتتالعان. ال سكانديناۆ ەلدەرىندە حالىق قالاعا ۇدەرە كوشپەيدى. تۋعان جەرىندە قالىپ, تىرلىك جاسايدى. ويتكەنى ۇكىمەت ولاردىڭ تۇرعىلىقتى جەرىنەن شىقپاۋدىڭ بارلىق جاعدايىن جاساپ قويعان. بۇل ەل ىشىندەگى كوشى-قوننىڭ رەتكە كەلۋىنە عانا ەمەس, ۇلتتىق قاۋىپ-قاتەرگە دە ۇلكەن توسقاۋىل. شەكارالىق ايماقتارداعى اۋىلداردى قاڭىراپ بوس قالدىرۋعا بولمايدى. ال وسى جۇمىستى العا جىلجىتۋ ءۇشىن بىزگە ينكليۋزيۆتى ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسىن قولعا الۋ قاجەت. تالانتتى ادامدارعا توسقاۋىل قويماي, جۇمىس ىستەيتىن ادامدارعا مۇمكىندىكتى مولىنان بەرگەن ءجون. كەزىندە «دامۋ» بانكى قاراپايىم ادامدارعا ەمەس, وليگارحتارعا جۇمىس ىستەدى. حالىق بولسا قارىزعا باتىپ ءجۇر. سول ءۇشىن ساياساتتى وزگەرتىپ, الەۋمەتتىك ينستيتۋتتاردى اياعىنان تۇرعىزۋ كەرەك.
مىقتى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك قاجەت
– الەمدەگى گەوساياسي جاعداي شيەلەنىسىپ تۇر. وسىنداي تۇستا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ءرولى مەن الەم ەلدەرى الدىنداعى بەدەلىنە قانداي باعا بەرەسىز؟
– شىعىسىمىزدا قىتاي, سولتۇستىگىمىزدە رەسەيمەن شەكتەسەمىز. اراب الەمىمەن دە بايلانىسىمىز بار. جالپى العاندا, قازاقستان الەم ەلدەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا. بارلىق ەلدە ەلشىلىكتەرىمىز جۇمىس ىستەپ تۇر. پرەزيدەنتتىڭ سوڭعى قىتاي مەن امەريكاعا, ەۋروپاعا ساپارىن الاتىن بولساق, ءبىزدىڭ مەملەكەتكە دەگەن الىپ ەلدەردىڭ كوزقاراسى بيىك ەكەنى بايقالادى. سەبەبى پرەزيدەنت بىرنەشە ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن. قىتايدىڭ ەكى ديالەكتىسىندە تازا سويلەيدى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جۇمىس تىلدەرىن جاقسى بىلەدى. اقش-قا ساپارىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جىل سايىنعى پىكىرتالاسىنا قاتىسىپ كەلدى. 183 مەملەكەتتەن تۇراتىن بۇۇ-نىڭ مىنبەرىندە قۇرانعا قاتىستى ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. قۇراننىڭ باقارا سۇرەسىندە «شىنايى مۇسىلمان وزىنە تۇسكەن كىتاپقا سەنەدى. سونداي-اق وزىنەن بۇرىن تۇسكەن كىتاپتارعا دا سەنەدى» دەپ جازىلعان. 2013 جىلى ەلىمىزگە كەلگەن ريم پاپاسى II يوانن پاۆەل: ء«ۇش ءدىننىڭ ۇقساستىعى مەن ايىرماشىلىعى كوپ. ەگەر ايىرماشىلىعىنا ەكپىن بەرەتىن بولساق, ءبىر-بىرىمىزدەن الشاقتايمىز. ال ورتاق قۇندىلىققا ەكپىن بەرسەك, جاقىندايمىز», دەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ دا ايتىپ وتىرعانى وسى. قۇران – مۇسىلمان الەمىنىڭ كيەلى كىتابى. وعان ءتيىسۋ ارقىلى بۇكىل مۇسىلمان الەمىن دۇرلىكتىرىپ جىبەرۋگە بولادى. قازىرگى يزرايل مەن پالەستينا اراسىنداعى قاقتىعىستا دا جەر مەن جەسىر داۋىنان بولەك, ءدىني قاقتىعىس بارىن كورىپ وتىرمىز. سونىڭ كەسىرىنەن وسىنداي سوعىس بۇرق ەتە قالادى. قازىرگى جاعداي وتە كۇردەلى. سەبەبى گازاداعى سوعىسقا يران قوسىلىپ كەتۋى مۇمكىن. يراك, ليۆيا, ساۋد ارابياسى, 250 ميلليون حالقى بار يندونەزيا قوسىلىپ كەتەتىن بولسا, ارتى مۇسىلماندار مەن حريستياندار اراسىنداعى تەكەتىرەستى تۇتاندىرىپ, ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇستانىمى – الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى ديپلوماتيالىق جولمەن شەشۋ. پرەزيدەنتتىڭ قىتايعا ساپارى دا ءساتتى بولدى. بىرقاتار ۇلتتىق كومپانيانىڭ جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسىپ, ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا تارتۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا كەلدى. ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوباسىنىڭ بەرەرى مول. سەبەبى ەۋروپاعا باراتىن قۇرلىقتاعى جول ءبىزدىڭ ەلدەن وتەدى. ال جۇك اۋقىمى كوبەيگەن سايىن ەلگە تۇسەتىن پايدا شاشەتەكتەن. ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» – جىبەك جولىنىڭ بۇگىنگى زامانداعى كورىنىسى. قىتاي وعان وتە مۇددەلى. پرەزيدەنتتىڭ اقش پەن ەۋروپاعا ساپارىندا دا ەلىمىزگە پايدا اكەلەتىن جوبالاردىڭ جاي-كۇيى ءسوز بولدى. ءار ساپارىندا قازاقستان باسشىسى الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى سوزىنە ارقاۋ ەتەدى. ويتكەنى تۇراقتى دامۋ ءۇشىن بەيبىتشىلىك كەرەك. ول تەك ءبىز ءۇشىن ەمەس, بارلىق ەلدە بولۋى ماڭىزدى.
ءبىزدى دە قولدايتىن, قولدامايتىن ەلدەر بار. ءبىزدىڭ دە جەرىمىزگە كوزىن ءسۇزىپ وتىرعاندار بار. رەسەيدىڭ دۋماسىندا وتىرعان كەيبىر ساياساتكەرلەردىڭ پيعىلى وتە ناشار. كەيبىر دەپۋتاتتارى ەكى ەلدىڭ اراسىنا ىرىتكى سالىپ, ادەيى اشىقتان-اشىق شابۋىل جاسايدى. وسىنداي كەزدە شەتەلدىڭ ناسيحاتىنا تويتارىس بەرەتىندەي اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك كۇشتى جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. مىسالى, قازىر ەلىمىزدە رەسەيدىڭ بىرنەشە تەلەارناسى جۇمىس ىستەپ تۇر. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك بولماسا, حالقىمىزدىڭ ءبىراز بولىگى ولاردىڭ «ايتقانىمەن» كەتىپ قالۋى مۇمكىن.
اقش-قا ساپارىندا پرەزيدەنتىمىز تاعى ءبىر ماسەلە كوتەردى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىندە اتوم قارۋىنا يە تۇراقتى مەملەكەتتەر بار. قالعاندارى ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن اۋىسىپ وتىرادى. پرەزيدەنت ورتاق دەرجاۆالاردان دا وسى كەڭەسكە تۇراقتى مۇشە بولۋ كەرەكتىگىن, مىسالى, قازاقستان دەگەن سەكىلدى ويىن ايتتى. بۇل – باتىل ۇسىنىس. حالىقارالىق ساياساتتا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ءرولى ۇلكەن. سوزىمەن ەسەپتەسەدى. سوندىقتان قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ءرولىن جوعارى باعالايمىن. بۇل جاعىنان ءبىز باسقالارمەن سالىستىرعاندا وق بويى وزىق تۇرمىز.
سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, ەلشى بولدىم, كەيىن پارلامەنتتە جۇمىس ىستەدىم. سول كەزدە ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى پارلامەنت اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى بولدىم. سوندا مۇسىلمانداردى شەتتەتۋمەن كۇرەس جونىندەگى جەكە ۋاكىلدىڭ مىندەتىن اتقاردىم. جىل سايىن ۆەنادا مۇسىلمانداردىڭ جاعدايىنا بايلانىستى بايانداما جاسادىم. الماتىداعى ءوزىم باسقارعان ينستيتۋتتا اعىلشىننان بولەك بىرنەشە ءتىلدى وقىتۋدى ەنگىزدىك. سەبەبى سىرتقى ساياساتقا قاجەت مامانداردى دايارلايتىن ۇلكەن ۋنيۆەرسيتەتكە اينالدىرۋدى ماقسات ەتتىك. بۇل جۇمىسىمىز جەمىستى بولدى. قازىر سول شاكىرتتەرىمنىڭ الدى دامىعان ەلدەردە ديپلومات بولىپ, ەلدىڭ ەرتەڭىنە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ جاتىر. ەلشى قىزمەتىمدە جۇرگەندە ەڭ باستى ماقساتىما قول جەتكىزە الدىم. ماعان بەرىلگەن تاپسىرما ەكى ەلدىڭ ورتاق وقۋ ورنىن اشۋ بولدى. قازىرگى قازاق-بريتان ۋنيۆەرسيتەتى – سونىڭ ناتيجەسى. ءبىزدىڭ ىستەگەن شارۋامىزدى شىر اينالدىراتىن جاستار قازىر دە بار. تەك ولارعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. ولاردى بەتىنەن قاقپاي, بەلىن بۋىپ ىسكەرلىك ورتاعا ارالاستىرۋ قاجەت. شەتەل اسىپ وقىپ كەلىپ جاتقان جاستار بارشىلىق. بىراق قايتىپ ورالعاندا ولارعا ماماندىعى بويىنشا جۇمىس جوق. سوندىقتان كەلگەن ىزىمەن قايتىپ كەتىپ جاتادى. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ بيلىككە قالتاسىنىڭ قامىن ەمەس, جۇرتتىڭ جايىن ويلايتىن ادامدار كەلگەندە عانا العا قويعان ماقساتقا جەتەرىمىز انىق.
– «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىپ كەلگەندەردىڭ كوبى جوعارى قىزمەتكە كەلىپ جاتىر. ولاي بولسا ءسىز ايتىپ وتىرعانداي, وزگەشەلىك اكەلۋگە, كورگەن-بىلگەنىن ىسكە جاراتۋعا نە كەدەرگى؟ سالاعا سەرپىن اكەلۋگە نەگە مۇمكىندىك بولماي وتىر؟
– ءبىز ءالى دە ەسكى سۇرلەۋمەن كەلە جاتىرمىز. قولىنان ءىس كەلەتىن ازاماتتاردى جوعارى كوتەرىلە باستاسا, ەتەگىنەن تارتىپ الەككە تۇسەمىز. ەسكى قازاقستاندا ولارعا وقىپ-توقۋعا مۇمكىندىك بەردىك, بىراق قاجەتكە جاراتۋعا كەلگەندە كەرى تارتتىق. ولاردىڭ العان بىلىمىنە لايىقتى جۇمىس ورىندارى اشىلعان جوق. مىسالى, گەرمانيادا جاستار جوعارى ءبىلىم الۋعا تالپىنبايدى. كوللەدجدى ءبىتىرىپ, جالاقىسى جوعارى زاۋىتتارعا جۇمىسقا تۇرا الادى. ارى قاراي وقۋعا تۇسەم دەسە دە كەدەرگى جوق. زاۋىتتاردا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاي الادى. جۇمىس ورىندارى جاڭا تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان.
زەرتتەۋىم قاجەتكە جاراسا قۋانامىن
– عالىم رەتىندە قانداي ەڭبەك جازىپ جاتىرسىز؟ قازىرگى قوعامدا ءسىزدى نە مازالايدى؟
– ءبىر-ەكى جىل بۇرىن «تۇركى الەمنىڭ ىرىم-تىيىمدارى» دەگەن 600 بەتتىك مونوگرافيا شىعاردىم. ول قازىر قولدانىستا ءجۇر. سودان كەيىن امەريكا اسقان التايلىقتار تۋرالى زەرتتەۋىمدى قازاق, ورىس, تۇرىك تىلىندە شىعاردىم. انگلياداعى ەلشىگە دە اعىلشىن تiلiنە اۋدارىپ جىبەردىم. كەشە عانا «جاھاندانعان الەمنىڭ گەوساياسي كەلبەتى» دەگەن مونوگرافيالىق ەڭبەگىم مەن «ۆيكيڭدەردىڭ ىزىمەن» اتتى كىتابىم جارىق كوردى. «جاھاندانعان الەمنىڭ گەوساياسي كەلبەتى» دەگەن ەڭبەگىمدە نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتتارىنىڭ جازعاندارىنا ساراپتاما جاسادىم. ماسەلەن, اقش-تا جاسى جۇزگە كەلگەن گەنري كيسسيندجەر دەگەن عۇلاما بار. ريچارد نيكسوننىڭ كەزىندە ول قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى پرەزيدەنت كەڭەسشiسi بولعان. سول ريچارد نيكسون وعان «گەنري, ءبىز قىتاي تۋرالى نە بىلەمىز؟ ساۋدا-ساتتىق, ەكونوميكالىق بايلانىسىمىز بار. ال سالت-ءداستۇرi, مادەنيەتى, تاريحى, ساياساتى تۋرالى نە بىلەمىز؟ از بىلەمىز. سوندىقتان سەن وسىنى زەرتتە», دەپ تاپسىرما بەرەدى. 40 جىلدا گەنري كيسسيندجەر قىتايعا 50 رەت بارادى. سونىڭ ارقاسىندا قىتاي تۋرالى 600 بەتتىك مونوگرافيا جازعان. مەن سونى تالداپ, كىتابىما ەنگىزدىم. اقش-تىڭ بۇرىنعى قارجى ءمينيسترى گەنري پولسون قىتايمەن ساۋدا-ساتتىقتى قالاي جۇرگىزۋگە بولادى دەگەن ماقساتپەن 25 جىلدا 100 رەت قىتايعا بارىپ, ۇلكەن مونوگرافيا جازعان. بۇل ەڭبەكتى قازىر امەريكانىڭ ىسكەر توپتارى پايدالانادى. ول كىتاپقا دا تالداۋ جاسادىم. سەبەبى ول ەلدەگى جەتىستىكتەر دە بىزگە پايدالى. ولارداعى كەمشىلىك بىزدەن دە تابىلادى. مىسالى, توم-باتلەر بوۋدەن «ادامنىڭ پاراساتىن قالاي بيىكتەتۋگە بولادى؟» دەگەن 50 كىتاپتى وقىپ, ءوزى 51-كىتاپتى جازعان. مۇنداي عۇلامالار باتىستا عانا ەمەس, بىزدە دە بار. مىسالى, ولاردىڭ ايتىپ وتىرعان 13 قۇندىلىعى ابايدىڭ 2-3 ولەڭىندە تۇر. ونىڭ بارلىعىن نە ءۇشىن جازدىم؟ كورگەن-بىلگەنىمدى كەلەشەك ۇرپاق قاجەتىنە جاراتسىن دەيمىن. قولعا الىنعان رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋدا وسى ەڭبەكتەرىم قۇرالعا اينالسا قۋانامىن. بيلىك بۇتاعىنداعى ادامدار جول كورسەتۋ كەرەك. ال ادىلەتتى قازاقستاندى جاسايتىن, ونىڭ باعدارلامالارىن ىسكە اسىراتىن – حالىق. ول ءۇشىن بيلىك ەسكى جۇيەنىڭ عانا قۇندىلىقتارىن بويىنا سىڭىرگەن ادامداردان بارىنشا تەز ارىلۋى كەرەك.
– ەگەمەندىكتىڭ قادىرىن قانشالىقتى سەزىنە الىپ ءجۇرمىز؟
– ەگەمەندىگىمىز بەكىپ, ەلىمىز وركەندەپ العا جىلجىسا دەگەن اق تىلەۋلى ادامدار جەتەرلىك. الايدا مىسىقتىلەۋلەر دە بار ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. كەزىندە كورشى ەلدىڭ بiر ءمينيسترى «قازاقستان ەگەمەندىگىن الا بەرسىن, ءتورت اياقتاپ ەڭبەكتەپ الدىمىزعا قايتا كەلەدى» دەگەن ەدى. سول سەكىلدى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە قارسى, وتار بولىپ قالا بەرسە ەكەن دەگەن ادامدار ول كەزدە دە بولدى, قازىر دە بار. ءار ەلدىڭ ىشكە بۇككەن ءبىر سىرى, ءوز مۇددەسى بار. بۇگىن دە كەڭەس وداعىنىڭ قيراپ قالعانىن تراگەدياعا بالاپ جۇرگەندەر بارشىلىق. ولار وسى ساياساتتان ءالى دە بولسا تۇبەگەيلى باس تارتقىسى كەلمەيدى. راسىندا ەگەمەندىكتىڭ قادىرىن قانشالىقتى باعالاي الىپ ءجۇرمىز؟ ءماجىلىستىڭ مىنبەرىنەن ءبىر دەپۋتات وزگە ەلدىڭ ساياساتىن اشىق قولداعانى دا ەسىمىزدە. سيرياعا كەتىپ, قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنە, بولمىسىنا, قۇندىلىعىنا قارسى شىعىپ, ءوز قانىنان جەرىپ جاتقانداردى الايىق. «ىشتەن شىققان جاۋ جامان». ەگەمەندىكتىڭ قادىرىنە جەتە الماي جۇرگەن وسىنداي ادامدار بار. بىراق «ارىم – جانىمنىڭ ساداعاسى» دەيتىن, ازاتتىقتى ۇلت قۇندىلىعى سانايتىن ازاماتتار كوپ. قازىرگىدەي ىشكى جانە سىرتقى قاۋىپ-قاتەرگە تولى زاماندا كۇشتىك قۇرىلىمدارعا ءوز قاراقان باسىنىڭ ەمەس, ەل كەلەشەگىنە جۇمىس ىستەيتىن جىگەرلى دە يماندى ازاماتتاردىڭ كەلگەنى قۇبا-قۇپ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جادىرا ءمۇسىلىم,
«Egemen Qazaqstan»
