تاۋەلسىزدىك تۇعىرناماسى

حالىقتىڭ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسى XVIII-XIX عاسىرلاردان باستالدى. قازاق دالاسىنىڭ ءتۇرلى ايماعىندا پاتشانىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا, ال وڭتۇستىگىندە ورتا ازيا حاندىقتارىنىڭ وكتەمشىلدىك ساياساتىنا قارسى قوزعالىستار بىرىنەن سوڭ ءبىرى بەلەڭ الدى. ولار قازاق حالقىنىڭ بوستاندىق پەن دەربەس دامۋ جولىنداعى كۇرەسىنىڭ كەزەڭدەرىن ايعاقتايدى.

قازاق ولكەسىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق جۇيەسىنە قارسى كۇرەستى XIX عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق زيالىلارى جالعاستىردى. 1905 جىلى سالالانعان الاش قوزعالىسىنىڭ وكىلدەرى, 1917 جىلدان باستاپ الاش پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ وكىلدەرى اۆتونوميا قۇرۋ تۋرالى يدەيانى ۇستاندى. ولار اۆتونوميا اياسىندا قازاق حالقىنىڭ باسىنا تونگەن وتكىر پروبلەمالاردى ەڭسەرۋ ءۇشىن قاراجات ماسەلەسىن شەشىپ, جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشۋ كەرەك ەكەنىنە سەنىمدى بولدى.

وكىنىشكە قاراي, تاريح الاش ازامات­تا­رىنىڭ قازاق مەملەكەتىن قۇرىپ, كۇشەي­تۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ تۇرعى­سىن­داعى ارمانىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇر­سات بەرمەدى. بيلىك پەن باسقارۋدىڭ تۇتاس­تاي ورتالىقتاندىرىلۋى وداقتاس رەسپۋب­ليكالاردىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن ايتارلىقتاي شەكتەۋگە ىقپال ەتكەنىن كەيىنگى جىلدارداعى دامۋ كورسەتتى.

حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق زيالىلارى ۇسىنعان ويلار مەن ماقسات-مۇددەلەر, ەرەجەلەر مەن قاعيداتتار 80-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن 90-جىلداردىڭ با­سىندا جاڭارىپ, قايتا تۇلەدى. جاڭا كەزەڭ­دە وقيعاعا قاتىسۋشىلارعا ىشتەن جانە سىرتتان تونگەن قاتەرلەر مەن وركە­نيەت قۇندىلىقتارىنىڭ داعدارىسى جاع­دايىندا جاڭا قيىندىقتارعا قارسى تۇرۋ­عا تۋرا كەلدى. جەلتوقسان وسى كەزەڭنىڭ تۇڭ­عىش ءارى ماڭىزدى وقيعاسى بولدى. زەرت­تەۋ­شىلەردىڭ پىكىرىنشە, بۇل كوتەرىلىس حح عاسىر وقيعالارىنىڭ تاريحىنداعى توتا­ليتارلىق جۇيەنىڭ قۇلدىراۋىنا اسەرىن تيگىزگەن, ەگەمەن قازاقستاننىڭ قالىپ­تاسۋىنا جول اشقان ەتنوساياسي فاكتور­لاردىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلداندى.

كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى مەن جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ قۇرىلۋى جاھان­دىق گەوساياسي احۋالعا اسەر ەتىپ, الەمدە قا­لىپ­تاسقان كۇشتەردىڭ تەپە-تەڭدىگىن وزگەرت­تى. تاريحتا جاڭا رەسپۋبليكالاردىڭ قۇرى­لۋى «تاۋەلسىزدىك شەرۋى» دەگەن ات­پەن قالدى. وسىنداي جاعدايدا جاڭا كونس­تيتۋتسيالىق اكت جوباسىن – مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى دايىنداۋ باستالدى. ۇدەرىسكە قاتىسۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قۇجاتپەن اسا تىڭعىلىقتى, قىزۋ جۇمىس جۇرگىزىلدى. بەس اي ىشىندە جو­با­نىڭ ءتورت نۇسقاسى ازىرلەندى, ەكەۋى اقپا­رات قۇرالدارىندا جاريالانىپ, بۇكىل­حالىقتىق تالقىلاۋعا شىعارىلدى. نەگىز­گى جوبانى ازىرلەۋگە دەپۋتاتتار, عالىم­دار, قوعامدىق جانە باسقا دا دەربەس ۇيىمدار كوپتەپ قاتىستى. جوبا جوعار­عى كەڭەس كوميتەتتەرىندە, پرەزيدەنت كەڭەسى مەن ۇكىمەتتىڭ جۇمىس توپتارىندا پىسىق­تالدى. پارلامەنت پرەزيديۋمىنىڭ وتىرىستارىندا ەكى رەت, جانە پرەزيدەنت كەڭەسىندە ەكى رەت تالقىعا ءتۇستى. «قازاق كسر مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا» دەپ اتالعان جوبانىڭ وسى نۇسقاسى جوعارعى كەڭەستىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلدى. وسى تالقىلاۋلار الدىندا از ۋاقىت بۇرىن «قازاقستاننىڭ ازاماتتىق قوزعالىسى», «بىرلىك ءۇشىن قوزعالىس» سياقتى قوعامدىق ۇيىمدار مەن «دەموكراتيالىق قازاقستان» دەپۋتاتتىق توبى ەكىنشى بالاما جوبانى ەنگىزدى.

قارالىپ وتىرعان قۇجاتتىڭ مارتەبەسى دە, ونىڭ مازمۇنىنىڭ اتاۋىنا سايكەس بولۋى دا, سيپاتتامادا قولدانىلاتىن نەگىزگى قۇرىلىمدار دا پىسىقتالدى. ماسەلەن, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمى ۇسىنعان جوبا باستاپقىدا زاڭ مارتەبەسىندە بولدى. جوباعا ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەردە قۇجاتقا «زاڭ» مارتەبەسىن ەمەس, «دەكلاراتسيا» مارتەبەسىن بەرىپ قايتا قاراۋ تۋرالى ۇسىنىستار جاسالدى.

مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا جوباسىن ازىرلەۋگە ەڭبەك ۇجىمدارى, پارتيالىق ۇيىمدار, مۇعالىمدەر قوعامى, عىلىمي بىرلەستىكتەر, ارداگەرلەر كەڭەس­تەرى, مادەني قوعامداستىق بەلسەندى قاتىس­تى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتىنىڭ ارحيۆىندە جوباعا ناقتىلاۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەزىندە ۇسىنىلعان سال­ماقتى پىكىرلەردى, تۇزەتۋلەر مەن ۇسى­نىمداردى قامتيتىن قۇجاتتار ساقتالعان. قازاق راديوتەحنيكالىق زاۋىتى (الماتى ق.), «كاسپي ماڭى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كومبيناتى» (شەۆچەنكو ق.) ەڭبەكشىلەرى, جايرەم تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ قيىر باتىس اشىق جۇمىستار كەنىشىنىڭ ۇجىمى تاراپىنان ۇسىنىستار ەنگىزىلدى.

دەكلاراتسيا جوباسى تالقىلانعان رەسپۋبليكانىڭ XII شاقىرىلىمداعى جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكىنشى سەسسياسى 1990 جىلى 15-25 قازان ارالىعىندا ءوتتى. ونىڭ ءبىرىنشى وتىرىسى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ە.اسانباەۆتىڭ «قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەك­لا­راتسيانىڭ جوباسى تۋرالى» اتتى بايان­داماسىمەن باستالدى. بايانداما بارىسىندا جوعارعى كەڭەس توراعاسى جوبا زاڭ شىعارۋشى ورگانعا ۇسىنىلعانعا دەيىن قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىرعان اسا وزەكتى ەرەجەلەرىنە توقتالدى. ول بايانداماسىن «قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانعاننان كەيىن رەسپۋبليكانىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن ازىرلەۋگە جانە وداقتىق شارتتى دايىن­داۋعا نەگىز بولا الادى» دەگەن سوزدەرمەن اياقتادى. قۇجاتتىڭ ايرىقشا ماڭىزى دا وسىندا بولاتىن.

رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ نەگىزگى جانە بالاما جوبالارى جوعارعى كەڭەستە ەكى كۇن بويى قارالدى. پىكىرتالاس كەزىن­دە 40-قا جۋىق دەپۋتات ءسوز الدى. قاتىسۋ­شى­لاردىڭ ايتۋىنشا, ۇسىنىلعان جوبا نۇس­قالارى ماقساتتارى مەن يدەيالىق باعىت­تارى جاعىنان ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسە بەر­مەگەندىكتەن, تالقىلاۋ «اسا قىزۋ, ىنتالى جانە قاراما-قايشىلىققا تولى» بولدى.

كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق عىلىم­نىڭ كورنەكتى وكىلدەرى س.زيمانوۆ, س.سار­تاەۆ, م.بايماحانوۆ, ع.ساپارعا­ليەۆ مەم­لەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ جوباسىن ازىرلەپ, قابىلداۋدا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگانىنىڭ العاشقى قىزمەت كەزەڭىندەگى ساياساتتىڭ باعىتتارىن ايقىنداعان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەڭ بەلسەندى زاڭگەر دەپۋتاتتارىنىڭ ىشىنەن اكادەميك س.زيمانوۆتى اتاۋعا بولادى. XII جانە XIII سايلانعان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان ول ۇسىنىستار مەن ەسكەرتۋلەردى جيناقتاۋ, مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ جوباسىن تۇپكىلىكتى تالقىلاۋ جانە قابىلداۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ جەتەكشىسى بولدى. س.سارتاەۆ 1990 جىلى رەسپۋبليكاداعى پرەزيدەنت كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولدى. قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى ماسەلەنى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كوتەرگەن دە وسى كىسى. مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرا­لى دەكلاراتسيانىڭ جوباسىن ازىرلەۋ­گە قاتىسۋدان باسقا, س.سارتاەۆ پەن م.باي­ماحانوۆ ەگەمەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسى بويىنشا ساراپتامالىق توپتىڭ مۇشەلەرى بولدى. ع.ساپارعاليەۆ 1956 جىلدان باستاپ قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ كونسۋلتانتى قىزمەتىن اتقاردى. 1993 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنا جەتەكشىلىك ەتتى.

1990 جىلى 16 قازاندا جوعارعى كەڭەس ۇسىنىستار مەن ەسكەرتۋلەردى جيناق­تايتىن, قازاق كسر مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا جوباسىن پىسىقتاۋ جونىندەگى كوميسسيا قۇردى. كوميسسيا قۇرامىنا پارلامەنتتىڭ 25 دەپۋتاتى, ونىڭ ىشىندە جوعارعى كەڭەس كو­ميتەتتەرىنىڭ 7 توراعاسى, سونداي-اق جو­عارعى كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءۇش مۇشەسى, ەكى گەنەرال – رەسپۋبليكانىڭ قورعانىس ءمينيسترى جانە كسرو مقك شىعىس شەكارالىق وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى, پرەزيدەنت كەڭەسىنىڭ ءۇش مۇشەسى, سونداي-اق پارتيالىق جانە قوعامدىق توپتار مەن بلوكتەردىڭ ليدەرلەرى كىردى.

كوميسسيانىڭ جۇمىسى تۋرالى ونىڭ توراعاسى س.زيمانوۆ بىلاي دەپ جازادى: «كوميسسيانىڭ جۇمىسى كۇردەلى جانە اۋىر بولدى. ونىڭ وتىرىستارى ون كۇن بويى كۇن سايىن, كەيدە ەكى رەتتەن وتەتىن. ءار وتىرىستىڭ الدىندا مەن كوميسسيا مۇشەلەرىنە كەلىسپەۋشىلىك تۋدىرعان جوبا باپتارىنىڭ جاڭا نۇسقالارىن ۇسىنىپ وتىردىم, سوسىن نەگىزدەمەلەر, تالداۋلار مەن دالەلدەر جاسالاتىن. كوميسسيا توراعاسى ءارى دەكلاراتسيا جوباسىنىڭ نەگىزگى نۇسقاسىن جاساۋشىلاردىڭ ءبىرى رە­تىندە دەپۋتاتتاردىڭ بلوكتەرىن بىتىم­گە كەلتىرۋ ماقساتىندا, ءوزىمنىڭ قاتاڭ ۇستانىمدارىمدى وزگەرتپەستەن, باپتار­دىڭ ءوزارا ۇتىمدى فورمۋلالارىن ىزدەپ, تابۋعا تۋرا كەلدى. توپتار مەن بلوكتەر ارا­سىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەردىڭ كۇردە­لى بولعانى سونشالىق, دەكلاراتسيا جوبا­سىنىڭ كوپتەگەن باپتارى بويىنشا ءبىر-ءبىرىن قانشا كوندىرۋگە تىرىسقانىمەن, كوميس­سيا مۇشەلەرىنىڭ (5 مۇشەسى ۇنەمى قاتىس­پادى) داۋىستارى ۇسىنىلىپ وتىر­عان جوبانى جاقتاپ 11 دە 10, 10 دا 9 بولىپ ءبولىندى».

25 قازاندا جوعارعى كەڭەستىڭ جالپى وتىرىسىندا كەلىسۋ كوميسسياسى جۇمىسىنىڭ قورىتىندىلارى جونىندەگى بايانداما بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ مەم­لەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلارا­تسيانىڭ جوباسى تالقىلاندى. تالقىلاۋ 6 ساعاتقا سوزىلدى. 17 تارماقتىڭ ارقايسىسى قىزۋ داۋمەن قارالدى. داۋىس بەرۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا دەپۋتاتتاردىڭ كوپشىلىك داۋسىمەن دەكلاراتسيا قابىل­داندى. سول كۇنى №307-ءحىى قاۋلىعا قول قويىلدى.

دەكلاراتسياعا سايكەس رەسپۋبليكا ەگەمەندى مەملەكەت بولىپ جاريالاندى. قۇجاتتا العاش رەت قازاقستاننىڭ ەگەمەندى قۇقىقتارى تۋرالى ەرەجەلەر بەكىتىلدى, بەلگىلەنگەن شەكارالار شەگىن­دە اۋماقتىڭ بولىنبەيتىنى مەن قول سۇعىل­ماۋ قاعيداتتارى, رەسپۋبليكانىڭ ازامات­تىعى ينستيتۋتى, قازاق كسر-ءى مەملە­كەتتىك بيلىگىنىڭ رەسپۋبليكا ىشىندەگى, سون­داي-اق وداقتىق شارتتا ايقىندالعان شەڭ­بەردە سىرتقى قاتىناستارداعى ۇس­تەم­دىگى, دەربەستىگى, تولىققاندىلىعى بەكىتىلدى, قازاق كسر كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىنىڭ ۇستەمدىگى بەلگىلەندى, قازاق كسر-ءنىڭ ەگەمەندى قۇقىقتارى مەن كونستيتۋتسياسىن بۇزاتىن جانە وعان قايشى كەلەتىن وداقتىڭ جوعارى ورگاندارىنىڭ زاڭدارى مەن باسقا دا اكتىلەرىنىڭ رەسپۋب­ليكا اۋماعىندا قولدانىلۋىن توقتاتا تۇرۋ قۇقىعى بەكىتىلدى.

رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى ۇلتتىق بايلىق – جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ, اۋە كەڭىستىگى, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرس­تار, حالىقتىڭ مادەني جانە تاريحي قۇن­دى­لىقتارى, ەكونوميكالىق, عىلىمي, تەح­نيكالىق الەۋەتى, رەسپۋبليكانىڭ حالىق­ارالىق قاتىناستاردىڭ دەربەس سۋبەك­تىسى بولۋ, ءوز مۇددەسى ءۇشىن سىرتقى ساياسات­تى ايقىنداۋ, ديپلوماتيالىق جانە كونسۋلدىق ميسسيالار الماسۋ, حالىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە قاتىسۋ, سىرتقى ساياسي قىزمەت ماسەلەلەرىن دەربەس شەشۋ قۇقىعى رەسپۋبليكانىڭ ايرىقشا مەنشىگىنە جاتقىزىلدى.

دەكلاراتسيادا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ازاماتى ءۇشىن بىردەي لايىقتى جانە تەڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىن جاساۋعا ۇمتىلىسى كورىنىس تاپتى, ەكولوگيالىق داعدارىس كوزى وبەك­تىلەردىڭ قىزمەتى مەن جۇمىس ىستەۋى­نە تىيىم سالاتىن ەكولو­گيالىق قاۋىپسىز­دىك قاعيداتتارى قالاندى.

دەكلاراتسيا قازاق كسر-ءنىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى قورعاۋ, ساقتاۋ جانە كۇشەيتۋ, قازاق ۇلتى­نىڭ ءتول مادەنيەتiن, ءداستۇرiن, تiلiن قايتا تۇلەتۋ مەن دامىتۋ جانە ولاردىڭ ۇلتتىق قادiر-قاسيەتiن نىعايتۋ, قازاقستاندا تۇرا­تىن قازاق ۇلتى مەن باسقا ۇلتتاردىڭ ابى­رويىن قورعاۋ مىندەتىن بەكىتتى. «دەكلا­راتسيانىڭ بۇكىل ءون بويىندا ادامدى قاي ۇلتقا جاتاتىنىنا, نانىم-سەنى­مىنە قاراماستان, تەڭ قۇقىلى جانە ەركىن تۇلعا رەتىندە قابىلداۋ, وسىنىڭ نەگى­زىندە رەس­پۋب­ليكا اۋماعىندا تۇراتىن حالىق­تار­دىڭ بىرلىگى مەن دوستىعىنا قول جەتكىزۋ جانە ونى نىعايتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى يدەيا تۇ­نىپ تۇر...», دەپ اتاپ كورسەتەدى س.زيمانوۆ.

مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداۋدىڭ ماڭىزى تۋرالى وقيعانىڭ كۋاگەرلەرى كوپ جازدى. اكادەميك ع.ساپارعاليەۆ قابىلدانعان دەكلاراتسيانىڭ قۇقىقتىق سيپاتى تۋرالى ايتا كەلە, بۇل جاي عانا «نيەت دەكلاراتسيا­سى» ەمەس, نورماتيۆتىك سيپاتتاعى دەكلاراتسيا دەپ جازادى. س.زيمانوۆ تا وسىنداي پىكىردە بولىپ, بىلاي دەيدى: «جوعارعى كەڭەس قابىلداعان دەكلاراتسيا نيەت قانا بولا المايدى, بۇل كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن تەڭ. مەن ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىنىڭ زاڭدى تۇردە قابىلدانۋى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاۋى ەكەنىنە سەنىمدىمىن. بۇل – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ تۋعان كۇنى». وسىلايشا, دەكلاراتسيادا رەسپۋبليكانىڭ تاعدىرى مەن مارتەبەسىن, ەكونوميكا, مادەنيەت, زاڭناما سالالارىنداعى جانە اۋماقتىق كەڭىستىگىندەگى بيلىكتىڭ ۇستەمدىك ەتۋىنىڭ اۋقىمى مەن شەگىن ايقىندايتىن قاعيداتتى ەرەجەلەر بەكىتىلدى.

2022 جىلى ماۋسىمدا ۇلىتاۋ وبلى­سىن­­داعى العاشقى ۇلتتىق قۇرىلتاي­دا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسپۋبليكا كۇنىنە ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتارۋدى ۇسىندى. وسى جىل­دىڭ 29 قىركۇيەگىندە ءتيىستى زاڭعا قول قويىلدى. «رەسپۋبليكا كۇنى ەلدىڭ مەم­لەكەت قۇرۋ جولىنداعى تاريحي قا­دامىنىڭ سيمۆولى بولۋى كەرەك», دەدى پرەزيدەنت. وسىلايشا, «قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلا­را­تسيانىڭ وتاندىق جاڭا تاريحتاعى كونستيتۋتسيالىق ماڭىزى بار تۇڭعىش اكت, قازىرگى قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ ۇلتتى توپتاستىرۋشى نەگىزى رەتىندەگى مارتەبەسى ساياسي دەڭگەيدە راستالدى.

مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەك­لا­را­تسيانىڭ قابىلدانۋىمەن ەلدىڭ تاۋەل­سىزدىك جولىنداعى جاڭا كەزەڭ باستال­دى. بۇل, ەڭ الدىمەن, قۇجاتتىڭ تاريحي ماڭىزىن ايشىقتايدى. «ارينە, مۇن­داي قادام جاساۋ وڭاي بولعان جوق. ەلىمىز­دىڭ سول كەزدەگى ساياسي-الەۋمەتتىك جانە دە­موگ­رافيالىق احۋالى تۇرعىسىنان قارا­ساق, بۇل وتە باتىل ارەكەت بولاتىن. ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى – تاۋەكەل مەن ديپلوماتيانىڭ, اقىل مەن سابىردىڭ جەمىسى», دەپ اتاپ كورسەتتى پرەزيدەنت.

ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى قابىلدان­عاننان كەيىن ونىڭ يدەيالارىن قازاقستان­نىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسىنىڭ نەگىزىنە ەنگىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى ماسەلە تۋىندادى. تاۋەلسىزدىك جاريالانعانعا دەيىن ءبىر جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن دەربەس دامۋدىڭ نەگىزدەرىن قالاعان كونستيتۋتسيالىق سيپات­تاعى اكتىلەر قابىلداندى. دەكلاراتسيادا بەلگىلەنگەن مەملەكەتتىك قۇرىلىم قاعي­داتت­ارى رەسپۋبليكانىڭ الەۋمەتتىك, ەكو­نو­­ميكالىق, ساياسي جانە مادەني دامۋىنا قاتىستى باسقا دا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردە كورىنىس تاۋىپ, دامىتىلدى.

1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسى تاۋەل­سىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قا­­بىلدادى. رەسپۋبليكا دەربەس مەم­لە­كەتتىك دامۋ جولىنا ءتۇستى, بۇل ءبىرىن­شى كەزەكتە, ونىڭ سىرتقى ساياسي الەۋە­تىن ىسكە اسىرۋدان كورىندى. 1992 جىلى 23 قاڭتاردا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇۇ مۇشەلىگىنە قابىلدانعانىن جاريا­لادى. 1992 جىلعى ماۋسىمدا وسى حالىق­ارالىق ۇيىم جانىنان قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ تۇراقتى وكىلدىگى اشىلدى. 1996 جىلعا قاراي قازاقستان الەمنىڭ 105 مەم­لە­­كەتىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتى­ناس ورناتتى. بۇل – رەسپۋبليكانىڭ الەم­دىك ارەناداعى بەدەلىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتتى.

وسىلايشا, دەكلاراتسيا قازاقستان حالقىنىڭ ەگەمەندىككە, ۇلتتىق مەملەكەت­تىلىگىن مىزعىماستاي ەتىپ ورناتۋعا دەگەن نىسانالى ۇمتىلىسىنىڭ ناقتى ناتيجەسىنە اينالدى. ونىڭ بارلىق نورمالارى مەن قۇندى قاعيدالارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ قاعي­داتتارىندا, كونستيتۋتسيالىق زاڭداردا جانە سالالىق زاڭنامادا كورىنىس تاپتى. ولار قىرۋار ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن اسا كۇر­دە­لى جانە سان قىرلى مىندەتتى شەشۋ­گە باعىتتالا وتىرىپ, قوعام مەن مەملەكەتتى جاڭعىرتىپ, قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىندە شەشۋشى ءرول اتقاردى.

ءاليا مۇستافينا,

پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى