عىلىمى جوق ەلدىڭ بولاشاعى جوق

اتالعان زاڭنان كەيىن پرەزيدەنت جارلىعىمەن عىلىم جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى قۇرىلدى. وسى مينيسترلىككە: رەسپۋبليكانىڭ عىلىمي-تەحنيكا سالاسىنىڭ دامۋى جولىندا مەملەكەتتىك ساياسات جۇرگىزۋ; عىلىمي جانە عىلىمي-پەداگوگيكالىق كادر­لار دايارلاۋ ءىسىن ۇيلەستىرۋ; عىلىمي-تەحنولوگيالىق سالادا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى ۇيىمداستىرۋ مىندەتى جۇكتەلدى. مينيسترلەر كابينەتىنىڭ 1993 جىلى 22 قاڭتارداعى قاۋلىسى بويىنشا عىلىمي-تەحنيكالىق جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇ­مىس­­تار مەن عىلىمي-تەحنيكالىق باعدار­لا­مالاردى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قار­جى­لاندىرۋ ءتارتىبى ايقىندالدى. عىلىم جانە جاڭا تەحنولوگيا مينيسترلىگى جانىنان عىلىم قورى قۇرىلدى. 2001 جىلى 12 شiلدەدە قابىلدانعان «عىلىم تۋرالى» زاڭى عىلىمدى باسقارۋ ءىسىن جەتiلدiرۋدiڭ, يننوۆاتسيا مەن زەرتتەۋ ۇدەرىستەرىن ۇيىمداستىرۋدىڭ, كادرلار دايارلاۋدىڭ نەگiزiن قالاۋشى قۇجات بولدى.

ءبىلىم مەن عىلىم سالاسى ءبىر-بىرىمەن بىتە قايناسىپ جاتسا دا عىلىم ماسەلەلەرى مەكتەپ شارۋالارىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويا بەرگەنى بەلگىلى. 2022 جىلدىڭ ماۋسىمىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن بارلىق سالاعا, باستىسى ەكونوميكاعا نەگىز بولاتىن سالا ءوز ەنشىسىن الىپ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى قۇرىلدى.

11 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى­ بازا­لىق قارجىلاندىرۋ مودەلىنە كوشىرىلدى. گرانت­تار مەن عىلىمي جوبالىق بايقاۋ­لار­عا تاۋەلدى بولماي, جىل سايىن مەملەكەتتەن ارنايى بەكىتىلگەن وزىندىك جوسپارىنا ساي قارجىسىن الىپ تۇرادى. قازىرگى تاڭدا عىلىمي-تەحنيكالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋعا قارجى جىل سايىن بولىنەدى, بۇعان دەيىن 3 جىلدا ءبىر رەت قانا بەرىلەتىن. بيىلدان باستاپ «مەگا گرانت» ۇعىمى ەنگىزىلدى. 2,5-3 ملرد تەڭگەگە ناقتى زەرتحانانى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 800-دەن اسا ارنايى قوندىرعىلار, قۇرال-سايماندار الىندى.

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ سوڭعى جاريالاعان عىلىم تۋرالى ۇلتتىق بايانداماسىنداعى دەرەككە قاراعاندا, عىلىمدى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ 2020-2021 جىلدارى ەكى ەسە دەرلىك ءوستى. 2021 جىلى ىرگەلى زەرتتەۋ­لەرگە بولىنگەن قارجى 6,5 ملرد تەڭگەدەن استى, قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە 14,5 ملرد تەڭگە جۇمسالعان.

عىلىمعا جاستاردى تارتۋ بويىنشا كەشەندى جۇمىستار قولعا الىنعان. ايتالىق, 1,5 مىڭنان اسا جاس عالىم مەن زەرتتەۋشى جاس عالىمدارعا ارنالعان ەكى بايقاۋدىڭ ناتيجەسىندە 315 جوبادا ءوز يدەيالارىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك الدى. بۇل جوبالارعا جۇمسالاتىن بيۋدجەتتىك شىعىنداردىڭ جالپى كولەمى 17,6 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. ال عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ وسى قىركۇيەكتەگى بۇيرىعىنا سايكەس: 1) جارا­تىلىستانۋ عىلىمدارى سالاسىنداعى ۇزدىك زەرتتەۋلەرگە ق.ساتباەۆ اتىنداعى; 2) گۋمانيتارلىق عىلىمدارداعى ۇزدىكتەر ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى; 3) پەداگوگيكاداعى ۇزدىك جۇمىستارعا ى.التىنسارين اتىنداعى سىيلىق بەرىلەدى. ءۇش سىيلىقتىڭ ارقايسىسىنا 350 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (2023 جىلى – 1 207 500 تەڭگە) كولەمىندە سىياقى تاعايىندالادى. وسىعان قوسا 300 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە تۇركىتانۋ سالاسىنداعى ەڭبەكتەرگە كۇلتەگىن اتىنداعى, 150 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعى ۇزدىك جۇمىستارعا د.قوناەۆ اتىنداعى سىي­لىق تاعى بار. مۇنىڭ ءبارى 40 جاسقا دەيىنگى جاس عالىمداردى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا ەنگىزىلگەن.

2021 جىلدان باستاپ قولعا الىنعان رەس­پۋبليكالىق «ۇزدىك عىلىمي قىز­مەت­كەر» بايقاۋى ەندى جىل سايىن وتكىزىلەتىن بولدى. اتالعان عىلىم بايگەسىنىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا بىلتىر 50 عالىم 6 ملن تەڭگەدەن سىياقى العان ەدى.

وتاندىق عىلىمنىڭ بەرەرى قان­داي؟ سالالىق مينيسترلىكتىڭ تاراتقان اقپاراتىنا قاراعاندا, عىلىمنىڭ ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ­ – باس­تى باعىتتاردىڭ ءبىرى. ءبىراز عىلىمي جوبالار كوممەرتسيالاندىرۋ ارقىلى نارىققا شىعىپ, ەكونوميكا جۇمىس ىستەپ جاتىر. مىسالى, 2022 جىلى كورسەتكىشتەر بو­يىنشا كوممەرتسيالاندىرۋدىڭ ناتي­جەسىندە يننوۆاتسيالىق ونىمدەردى ساتۋ­دان تۇسكەن تابىس 16,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. تولەنگەن سالىق كولەمى – 5,2 ملرد تەڭگە. 1 400-دەن اسا جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. عالىمداردىڭ تابىسى 338 ملن تەڭگەگە جەتتى. 120-دان اسا جوبا ساتۋ كەزەڭىنە جەتتى. جوبالار­­دىڭ ەكسپورت كولەمى 346,7 ملن تەڭگەنى قۇرادى.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك قىركۇيەكتە ۇيىم­داس­تى­رىلعان فورۋمدا جاڭا زاڭ جوباسى ازىر­لەن­گەنىن ايتتى. بۇل – «عىلىم جانە تەح­نو­لوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق عىلىمنىڭ ەندىگى باعىتى حالىقتىڭ تۇر­مىسىن جاقسارتۋعا ارنالعان قول­دان­بالى عىلىمدى دامىتۋ, كۇش سالۋ, كۇندەلىكتى ومىرىنە قاجەتتى عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالاردىڭ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە كوپتەپ ەنگىزۋگە نەگىزدەلگەن. بۇل ءۇشىن البەتتە قارجى قاجەت. 2023-2025 جىلدارى عىلىمعا بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجاتتىڭ مولشەرى 3,5 ەسە ارتتىرىلماق, جالپى كولەمى 643 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. تارقاتىپ ايتقاندا, 2023 جىلعا 158,6 ملرد تەڭگە; 2024 جىلعا 244,2 ملرد تەڭگە; 2025 جىلعا 240,2 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان.

تۇيىندەي كەلگەندە, وسى جاسالىپ جاتقان جاعداي مەن جوسپارلانعان جۇمىستىڭ ءبارى عۇلاما عالىم ءال-ءفارابيدىڭ «عىلىمى جوق ەلدىڭ بولا­شا­عى جوق» دەگەن وسيەتىن باعدار ەتىپ العا­نى­مىزدى ايعاقتايدى.