فورۋمدا قازاقستان, ازەربايجان, قىرعىزستان, تۇركيا, وزبەكستان, ۇلىبريتانيا جانە باسقا دا ەلدەردىڭ سۋديالارى مەن سوت اكىمشىلىكتەرىنىڭ وكىلدەرى ءوز تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسىپ, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار ارقىلى سوت تورەلىگى مەن سوت اكىمشىلىگىنە قول جەتكىزۋدى وڭتايلاندىرۋعا باعىتتالعان تەتىكتەردى جانە قولدانىستاعى ءىس-شارالاردى تالقىلادى. وسى ساپاردا مەن استانا مەن الماتى قالالارىندا بولىپ, سوت اكىمشىلىگى سالاسىنىڭ دامۋىمەن تانىستىم.
بۇعان دەيىن 2019 جىلى قىركۇيەكتە قازاقستاندا وتكەن IACA حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىنا قاتىسقان ەدىم. سول كونفەرەنتسيادان كەيىنگى قىسقا عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە بىلىكتى كوشباسشىلىق, دايەكتى جانە ۇيىمداسقان كوماندالىق جۇمىستىڭ ارقاسىندا ادىلەتتىلىككە قول جەتكىزۋ, وقىتۋ, باسقارۋ, ينفراقۇرىلىم, نورماتيۆتىك اكتىلەر مەن ىنتىماقتاستىق سياقتى ءتۇرلى سالالاردا تەگەۋرىندى رەفورمالار جاسالعان. سوت اكىمشىلىگىنىڭ بۇعان ۇلكەن قاتىسى بار. بۇرىن قازاقستاننىڭ ادىلەت مينيسترلىگى سوت اكىمشىلىگىنە جانە سوعان قاتىستى ماسەلەلەرگە جاۋاپتى ەدى. ال 2000 جىلى سوت بيلىگىنىڭ اتقارۋشى بيلىكتەن تاۋەلسىزدىگى مەن اۆتونومياسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جوعارعى سوتتىڭ سوت اكىمشىلىگى كوميتەتى قۇرىلدى.
سودان بەرى سوت اكىمشىلىگى دامىپ كەلەدى جانە 2010 جىلى كوميتەت جوعارعى سوتتىڭ جانىنداعى سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتى بولىپ قايتا قۇرىلىپ, وعان سوتتاردى ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋ جۇكتەلگەن. ال 2023 جىلدىڭ باسىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جاڭا تاۋەلسىز ورتالىق ورگان – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت اكىمشىلىگىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمى سوت جۇيەسى شەڭبەرىندەگى باسقارۋدى رەفورمالاۋداعى شەشۋشى جانە سەرپىندى ءسات بولدى.
سوت اكىمشىلىگىنىڭ قۇرىلىمى – بۇۇ, بۇۇدب, ەقىۇ, CEPEJ جانە باسقا دا ۇيىمداردىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسى مەن ۇسىنىمدارىنا نەگىزدەلگەن بىرەگەي ينستيتۋت. ول مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تاۋەلسىز تارماعى رەتىندە قىزمەت ەتەدى. الدا تۇرعان ستراتەگيالىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن سوت تورەلىگىنىڭ تاۋەلسىز ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, سوت اكىمشىلىگى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى ازىرلەۋ, سوت جۇيەسى مەن سوتتاردىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان جۇيەلى رەفورمالاردى ازىرلەۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى سوت اكىمشىلىگى سۋديالاردى اكىمشىلىك قىزمەت, ۇكىمەتتىك جۇمىس توپتارىنا, كوميسسيالارعا جانە كەڭەستەرگە قاتىسۋ سياقتى نەگىزگى ميسسياسىنا جاتپايتىن فۋنكتسيالاردى ورىنداۋدان بوساتتى.
وسىنداي وزگەرىستەردىڭ مىسالى رەتىندە بۇرىن سوت توراعاسى ەڭبەك جاعدايلارىن جاساۋ نەمەسە جاقسارتۋ, سۋديالاردىڭ جۇمىس ورىندارىنىڭ ەرگونوميكاسى جانە حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سياقتى اكىمشىلىك مىندەتتەردى باقىلاعان. جاڭا مودەلگە سايكەس سوت اكىمشىلىگىنىڭ ارنايى دايىندالعان قىزمەتكەرلەرى سوت ىستەرىنە قاتىسى جوق بارلىق ارەكەتتەردى ورىندايدى جانە سۋديالار وزدەرىنىڭ نەگىزگى ميسسياسى – سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا تولىعىمەن نازار اۋدارا الادى. ەندىگى جەردە ەلدەگى بيلىكتىڭ باسقا دا سالالارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ سوت اكىمشىلىگى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى, ياعني بۇل ديالوگتى ىلگەرىلەتۋ, ساياساتقا قاتىستى ماسەلەلەردى قاراۋ جانە ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
بيۋدجەتتى جوسپارلاۋداعى دەربەستىك
بۇعان دەيىن قارجى مينيسترلىگى ءبىر جىلعا شىعىستار ءليميتىن بەلگىلەپ, قانداي جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا بولاتىنىن جانە قايسىسى قارجىلاندىرىلمايتىنىن شەشەتىن. بۇل تاجىريبە كەلەسى جىلعا ارنالعان بيۋدجەتكە جانە قىسقا, ورتا نەمەسە ۇزاقمەرزىمدى كەلەشەكتە قىزمەتتەردى جاقسارتۋ مۇمكىندىگىنە قاتىستى ۇنەمى تۇسىنىسپەۋشىلىكتەرگە الىپ كەلگەن. سونداي-اق ءوز كەزەگىندە سوت بيلىگىنىڭ اتقارۋشى بيلىككە تاۋەلدىلىگىن كورسەتەتىن.
سوت رەفورماسىنىڭ اياسىندا 2022 جىلدان باستاپ شىعىستار ءليميتىن الىپ تاستاۋ جانە كونستيتۋتسيالىق زاڭ دەڭگەيىندە تومەنگى بيۋدجەتتىك شەكتى بەلگىلەۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. قازىرگى ۋاقىتتا سوت بيۋدجەتى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ بارلىق شىعىننىڭ كەمىندە 6,5 پايىزىن قۇرايدى. جوعارعى سوتتىڭ كەڭەيتىلگەن جالپى وتىرىسىندا ءار ءوڭىردىڭ جانە بارلىق دەڭگەيلەردىڭ دەلەگاتتارى بيۋدجەتتى ءتيىستى تۇردە بولە الادى. قاراجاتتى جوسپارلاۋ, قالىپتاستىرۋ جانە جۇمساۋدى ۇيىمداستىرۋ سوت اكىمشىلىگىنە جۇكتەلگەن. وسىلايشا, سوتتىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگانىنىڭ سۋديالاردىڭ جالاقىسىنىڭ مولشەرىن دەربەس انىقتاۋ, قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ قۇقىعىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىگى تۋدى.
ىستەردى اۆتوماتتاندىرىلعان ءبولۋ جۇيەسى
قازاقستاننىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى سوتتاردا ىستەردى اۆتوماتتاندىرىلعان ءبولۋ جۇيەسى ء(ىاب) ەنگىزىلدى. ءىاب ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىنىڭ نيۋانستارىن جانە سۋديالاردىڭ جۇمىس جۇكتەمەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ىستەردى سۋديالار اراسىندا ەشقانداي ارالاسۋسىز بولەدى. وسىعان بايلانىستى جۇيەنى پايدالانۋ اۋماقتان تىس سوتتىلىق دەپ اتالاتىن قاعيداتتى قولدانۋعا مۇمكىندىك بەردى: ءىاب كەزدەيسوق تۇردە ىستەردى ءبىر سوت شەڭبەرىندە ەمەس, سوت پەن سۋديالاردىڭ ماماندانۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلدىڭ بارلىق سوتتارى اراسىندا بولەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ تولىققاندى قۇرالى بولىپ سانالادى.
اپەللياتسيالىق ساتىداعى سۋديالاردىڭ القالى قۇرامىن كەزدەيسوق اۆتوماتتاندىرىلعان تاسىلمەن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە دە وسى سالاداعى ازىرلەمەلەردىڭ ارقاسىندا پىسىقتالىپ جاتىر. بارلىق ارەكەت ەلەكتروندى جۋرنالدا رەداكتسيالاۋ مۇمكىندىگىنسىز تىركەلەتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ءىاب-عا كەز كەلگەن زاڭسىز ارالاسۋ جاۋاپكەرشىلىككە اكەپ سوعادى.
وسى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى 2019 جىلى قارالعان جانە جوعارعى سوتتىڭ جالپى وتىرىسىنىڭ ونى قولدانۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ جونىندەگى وكىلەتتىگىن ايقىندايتىن كونستيتۋتسيالىق زاڭدا كوزدەلگەن.
تسيفرلاندىرۋ جانە سوت تورەلىگىنە قول جەتكىزۋ
قازاقستان حالىقتىڭ سوتتارعا تسيفرلىق قولجەتىمدىلىك دەڭگەيى بويىنشا الەمدە 4-ورىندا تۇر. وسىعان بايلانىستى پايدالانۋشىعا ىڭعايلى اج قىزمەتتەرىن ازىرلەۋ ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىكتى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ماڭىزدى بولدى. «تۇسىنىكتى ءتىلدى» قولدانۋ – سوت تورەلىگىن ادامدارعا جاقىنداتۋدىڭ جانە وعان وڭاي قول جەتكىزۋدىڭ, سونداي-اق ونى قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتۋدىڭ تاعى ءبىر جولى.
سوتتارعا كىرۋدىڭ بىرىڭعاي ەلەكتروندى تەرەزەسى 2014 جىلى ىسكە قوسىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا ىستەردىڭ 94 پايىزى وسى جۇيە ارقىلى بەرىلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا كەز كەلگەن پايدالانۋشى «Face ID» جانە «Touch ID» ارقىلى ۇيدەن نەمەسە كەڭسەدەن شىقپاي-اق سوتقا جۇگىنىپ, قۇجاتتاردى ەلەكتروندى تۇردە بەرە الادى. بۇل قىزمەت ءۇردىستىڭ بارلىق قاتىسۋشىسىنا ءىس ماتەريالدارىمەن قاشىقتان تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
2016 جىلدان باستاپ «تورەلىك» اقپاراتتىق-تالداۋ جۇيەسى دەرەكتەر الماسۋعا جەدەل قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەدى جانە ەلەكتروندىق فورماتقا تولىق كوشۋدى قامتاماسىز ەتەدى. بارلىق سوت زالدارى پايدالانۋشىلاردى قاشىقتان اۋديو جانە بەينەجازبالارمەن تانىستىرۋ جانە بەينەبايلانىس قۇرالدارى ارقىلى سوت تىڭداۋلارىن قاشىقتان وتكىزۋ مۇمكىندىگى بار ەڭ زاماناۋي اۋديو جانە بەينەجازبا جۇيەلەرىمەن جابدىقتالعان.
جاساندى ينتەللەكت جانە روبوتتاندىرۋ
سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە ماشينالىق وقىتۋدى, جاساندى ينتەللەكتىنى (AI) جانە روبوتتاردى پايدالانۋ – جەتىستىكتەردىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەتىن ۇلكەن ماڭىزى مەن الەۋەتى بار قىزمەت باعىتى. قازاقستاندا اقپاراتتىق سەرۆيستەردى پايدالانۋ روبوتتاندىرۋعا جانە جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋگە جىلدام كوشۋگە مۇمكىندىك بەردى: 2022 جىلى ازاماتتىق ىستەردىڭ بەلگىلى ءبىر ساناتتارىن قاراۋ ءۇشىن روبوتتاندىرىلعان جۇيە ەنگىزىلدى.
ناقتى شەشىم قابىلداۋ الگوريتمدەرىنە نەگىزدەلگەن روبوت سۋديالاردىڭ شەشىمى زاڭمەن قاتاڭ شەكتەلگەن جاعدايلاردا سوت اكتىلەرىنىڭ جوبالارىن اۆتوماتتى تۇردە جاسايدى. ەگەر روبوت قانداي دا ءبىر تەحنيكالىق قاتەلىك جىبەرسە, سۋديا ونى تۇزەتە الادى. قابىلدانعان شەشىم ءۇشىن سۋديا وزىنە جاۋاپكەرشىلىكتى الادى, سوندىقتان كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەر ەش بۇزىلمايدى.
2022 جىلى روبوت بورىشكەردىڭ ەلدەن شىعۋىن شەكتەۋ تۋرالى سوت ورىنداۋشىسى العان ماتەريالداردىڭ 80 پايىزىن تىركەگەن جانە بالالارعا اليمەنت ءوندىرىپ الۋ تۋرالى سوت بۇيرىقتارىن بەرۋ تۋرالى 10 مىڭنان استام ارىزدى تىركەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ودان ءارى روبوتتاندىرۋ ءۇشىن ىستەر مەن ماتەريالداردىڭ باسقا ساناتتارىنا تالداۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر.
بۇل سالاداعى تاعى ءبىر جاڭاشىلدىق جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرىن قولدانا وتىرىپ, ازاماتتىق ىستەرگە تسيفرلىق تالداۋ جاساۋمەن بايلانىستى. جۇيە ىستەردىڭ ساناتىن انىقتاۋعا, ۇقساس ىستەردى ىزدەۋگە, بارلىق سوتتارداعى «قوزعالىس تسيكلىن» باقىلاۋعا, سوت شەشىمدەرىندەگى سايكەسسىزدىكتەردى انىقتاۋعا جانە ازاماتتىق ىستەردىڭ ناتيجەسىن بولجاۋعا باعدارلانعان. وسىلايشا, جاساندى ينتەللەكت سۋدياعا ۇقساس ىستەر بويىنشا سوت تاجىريبەسى تۋرالى مالىمەتتەر بەرەدى.
بولاشاقتا پايدالانۋشىلارعا سوتقا جۇگىنەر الدىندا ارىزى وڭ شەشىمىن تابۋ مۇمكىندىگىن الدىن الا باعالاۋدى جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا دا سولاي بولادى. جاساندى ينتەللەكت سوت جۇيەلەرىندە جانە ولاردىڭ ورتاسىندا جاساندى ينتەللەكتتى پايدالانۋ جونىندەگى ەۋروپالىق ەتيكالىق CEPEJ حارتياسىنىڭ قاعيداتتارىن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭدى قولدانۋدا بىركەلكىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كومەكشى قۇرال رەتىندە پايدالانىلادى. بۇل جالپى قابىلدانعان ستاندارتتار مەن وزىق تاجىريبەلەرگە نەگىزدەلگەن رەفورمالاردى ازىرلەۋ ءۇشىن قاجەت.
وسى جولعا رەسمي ساپارىمدا قازاقستاننىڭ قولجەتىمدىلىك پەن قىزمەتتەردى جاقسارتۋ ارقىلى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدا قانداي يگى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەنىن كوردىم. سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى مەن تيىمدىلىگى دە ەكى ماڭىزدى كورسەتكىش. قازاقستاننىڭ سوت اكىمشىلىگى وسى باعىتتا تىنىمسىز جۇمىس ىستەپ جاتىر.
لۋيس ماريا پالما,
حالىقارالىق سوت اكىمشىلىگى قاۋىمداستىعىنىڭ (IACA) پرەزيدەنتى, بۋەنوس-ايرەس ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (ارگەنتينا) جەتەكشى پروفەسسورى, گااگا, نيدەرلاند حالىقارالىق سوت تورەلىگى ينستيتۋتىنىڭ (IIJE) ديرەكتورى
