دەموگرافيالىق ساياسات – مەملەكەت دامۋىنىڭ نەگىزى

ءىس-شاراعا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى تامارا دۇيسەنوۆا, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسى­لىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسى, مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا, ۇكىمەت مۇشەلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, تۇركيا, ماجارستان, چەحيا, اۋس­ت­ريا, رەسەي جانە وتاندىق عالىمدار مەن ساراپشىلار, سونداي-اق ازاماتتىق سەك­تور وكىلدەرى قاتىستى. ساراپشىلار ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق احۋالعا, وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ, سونداي-اق دەموگرافيالىق دامۋدىڭ وڭ ۇردىستەرى مەن سىن-تەگەۋرىندەرگە بايلانىستى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى.

جيىندا كونسورتسيۋم بۇرىننان بار ءبىلىمدى بىرىڭعاي دەرەكقورعا بىرىكتىرۋگە جانە جاڭا تاسىلدەردى ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنى ايتىلدى. اسىرەسە قازىرگىدەي دەموگرافيالىق ءوسىم بايقالعان تۇستا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن زەردەلەۋ دە نەگىزگە الىنادى. ماسەلەن, بيىل 142 مىڭ جاس جوعارى وقۋ ورنىنان تۇلەپ ۇشسا, 350 مىڭ بالا ءبىرىنشى سىنىپقا قابىلداندى. دەمەك بولاشاقتا ولاردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى وسى باستان سارالانىپ, ءبىر جولعا قويىلعانى ابزال.

«بۇگىندە جالدامالى ەڭبەك كۇشىندەگى 58 پايىز ازامات – جاستار. ال 2030 جىلعا قاراي 80 پايىزى 2000 جىلدان كەيىن تۋىلعان بالالار ەڭبەك نارىعىنا كەلەدى. جاستاردىڭ ەكونوميكاعا كەلۋى ەل الەۋ­مەتىنىڭ الەۋەتىن كوتەرۋگە ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى تامارا دۇيسەنوۆا.

وسىلايشا, جاڭا بىرلەستىك وتباسىلىق, گەندەرلىك جانە دەموگرافيالىق ساياساتتى قارقىندى جۇرگىزۋدە ناقتى قادامداردىڭ جاسالۋىنا سەپ بولادى. كونفەرەنتسيادا ايدا بالاەۆا دەموگرافيا ماسەلەلەرى قازىرگى ۋاقىتتا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى ءۇشىن دە وزەكتى ەكەنىن ايتتى.

«قازاقستاننىڭ دەموگرافيالىق ەرەك­شەلىكتەرى مەملەكەتتىڭ جاڭا ەكونو­ميكالىق, ينفراقۇرىلىمدىق سىن-قا­تەرلەردى ەڭسەرە الۋى مەن جاڭا ۇرپاقتىڭ دامۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋدا زور ماڭىزعا يە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋدا ايتقان ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ جاڭا مودەلىنە كوشۋ جاعدايىندا الەۋمەتتىك, وتبا­سىلىق جانە دەموگرافيالىق ماسەلە­لەر دە وزەكتى. پرەزيدەنت مەملەكەتتىڭ دەموگرافيالىق وزگەرىستەردى بولجاۋ, ولاردىڭ سالدارىن انىقتاۋ, ءتۇسىنۋ جانە ولارمەن كۇرەسۋ ءۇشىن ۋاقتىلى شارالار قابىلداۋ قابىلەتىن قامتيتىن «تۇراقتى دەموگرافيالىق دامۋدىڭ» ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. كەيىنگى ون جىلدىقتا ەلىمىزدەگى وتباسى ينستيتۋتىندا ايتار­لىق­تاي وزگە­رىستەر بولدى: نەكەلەسۋ جاسى­نىڭ ۇلعايۋى مەن العاشقى ءسابيدىڭ كەش دۇنيەگە كەلۋى, اجىراسۋدىڭ جانە تو­لىق ەمەس وتباسى سانىنىڭ ءوسۋى. ودان وزگە جاڭا دەموگرافيالىق تەندەنتسيالار, سونىڭ ىشىندە كەيىنگى جىلدارى تىركەلگەن رەكوردتىق تۋ كورسەتكىشتەرى بەلگىلەندى. جالپى, تۋ كوەففيتسيەنتى 3,3-ءتى قۇراي­دى, بۇل قاراپايىم حالىقتىڭ كوبەيۋ دەڭ­گەيىنەن جوعارى. كەيىنگى 10 جىلدا حا­لىق سانىنىڭ ءوسۋى شامامەن 3 ملن ادام­دى قۇرادى. 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دە­يىن قازاقستان حالقى 20 ميلليون ادام­عا جەتەدى دەپ كۇتىلەدى. وسى سالانى دامىتۋ­دىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, كونفەرەنتسيا سالانىڭ جانە تۇتاستاي العاندا ەلدىڭ دامۋىنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىرلەسكەن شارالاردى ازىرلەۋ ءۇشىن بارلىق مۇددەلى تاراپتىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋگە باعىتتالعان», دەدى پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسى.

سونداي-اق ول بۇل ماسەلە بارلىق قاتىسۋشى تاراپىنان كەشەندى ءتاسىلدى جانە ءتيىستى ساياساتتى قالىپتاستىرۋدى تالاپ ەتەتىنىن ايتتى. جيىندا حالىققا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلىپ وتىرعان كومەك پەن ءىس-شارالار تۋرالى دا ءسوز بولدى. ونىڭ ىشىندە بالالارى بار وتباسىلارعا مەملەكەتتەن جاردەماقى, الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن جۇمىسپەن قامتۋ­عا جاردەمدەسۋ ءىس-شارالارى قاراس­تى­رىلعانى جانە كوپبالالى, جالعىز­باستى وتباسىلارعا تۇرعىن ءۇي بەرۋ, 5 جانە ودان دا كوپ بالاسى بار وتباسىلارعا 53 جاستا زەينەتكە شىعۋعا بولاتىنى ايتىلدى. جيىندا ءسوز سويلەگەن بۇۇ دۇنيەجۇزى بويىنشا گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەسى جونىندەگى ديرەكتورى راكەل لاگۋناس وسىنداي الاڭداردى ۇيىمداستىرۋ جاھانداعى دەموگرافيالىق وزگەرىستەردى تالقىلاۋعا, ولاردىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا اسەرى نە پايداسى سىندى ماسەلەلەردى جان-جاقتى تالداۋعا سەپ بولاتىنىن العا تارتتى.

«قازاقستانداعى دەموگرافيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان بىرقاتار باعدارلامانى زەرتتەپ كوردىك. قازاق ايەلدەرى ءومىرىنىڭ 40 پايىزدان استامى بالا كۇتىمىنە, ءۇيدىڭ بىتپەيتىن تىرلىگىمەن وتەتىنى تۇسىنىكتى. سالدارىنان كوپشىلىگى وقۋعا, ءوز-ءوزىن دامىتۋعا, جۇمىس ىستەۋگە ۋاقىت تاپپاي جاتادى. سايكەسىنشە زەينەتاقى قورىندا جيعان-تەرگەندەرى از, زەينەتكە شىققاندا ازعانتاي قارجى الادى. مىنە, وسىنداي ماسەلەلەر گەندەرلىك تەڭگەرىمسىزدىككە الىپ كەلىپ وتىر. ءبىز وسى ماسەلەلەردى وڭتايلاندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى بارىنشا كۇشەيتۋىمىز كەرەك», دەدى راكەل لاگۋناس.

وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسىنىڭ دەرەگى بويىنشا ەلىمىزدە 6 ميلليوننان استام وتباسى بار. ءتورت جانە ودان دا كوپ كامەلەتكە تولماعان بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان كوپبالالى وتباسىلاردىڭ سانى 539 مىڭنان اسادى. ايەلدەر سانى 10,1 ملن ادامدى قۇرادى, ونىڭ 4,6 ملن-ى جۇمىس ىستەيدى, سونىڭ ىشىندە 1,5 ملن ادام – اۋىل تۇرعىنى.

«بالالى وتباسىلاردى قولداۋ, اتاپ ايتقاندا تۋدى ىنتالاندىرۋ, وتباسىندا بالا تاربيەلەۋگە جاردەمدەسۋ, كوپبالالى انالاردىڭ بەدەلى مەن ابىرويىن ارتتىرۋ, كوپبالالى وتباسىلاردى قولداۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك كومەك پەن الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ كوپدەڭگەيلى جۇيەسى قاراستىرىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە 2,5 ملن بالالى وتباسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بەرىلەتىن جاردەماقى الادى. 2023 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ بارلىق مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقى 8,5 پايىزعا ۇلعايتىلدى. وسى جىلى بۇل باعىتقا 1,3 ترلن تەڭگە ءبولىندى, بۇل وتكەن جىلعىدان 39 پايىزعا كوپ. بازالىق دەڭگەيدە مەملەكەت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جۇمىس ىستەيتىن جانە جۇمىس ىستەمەيتىن انالارعا بالا تۋعا ارنالعان بىرجولعى جاردەماقىعا كەپىلدىك بەرەدى. جۇمىس ىستەمەيتىن انالار ءۇشىن 1,5 جاسقا تولعانعا دەيىن بالا كۇتىمى بويىنشا اي سايىنعى جاردەماقى كوزدەلگەن. وسى جاردەماقى تۇرلەرىنىڭ مولشەرى تۋعان بالانىڭ كەزەكتىلىگىنە بايلانىستى سارالانعان تۇردە بەلگىلەنەدى. بۇل مولشەردى انىقتاۋ جاردەماقى الۋشىلار قۇرىلىمىنىڭ وزگەرۋىنە اسەر ەتتى. وسىلايشا, 4 جانە ودان دا كوپ بالا تۋعا بايلانىستى جاردەماقى الۋشىلاردىڭ ۇلەسى 2010 جىلعى 11,5 پايىزدان 2022 جىلى 29,7 پايىزعا دەيىن ءوستى, ياعني ءاربىر ءۇشىنشى بالا كوپبالالى وتباسىندا ومىرگە كەلەدى», دەدى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى سۆەتلانا جاقىپوۆا.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا ونلاين بايلانىسقا قوسىلعان ماجارستاننىڭ مادەنيەت جانە يننوۆاتسيالار مينيستر­لىگى وتباسى ىستەرى جونىندەگى مەملەكەت­تىك حاتشىسى اگنەس حورنۋنگ ءوز ەلىنىڭ تاجىريبەسىمەن ءبولىستى.

ء«بىزدىڭ وتباسىلىق ساياساتتىڭ باستى ماقساتى – ءومىردىڭ بارلىق سىناعى­نا تويتارىس بەرە الاتىن ۇرپاق تاربيەلەۋ. دەموگرافيالىق ساياساتتىڭ ءۇش تىرەگى: جوس­پارلى بالالى بولۋ, قارجىلىق قاۋىپسىزدىك پەن شەشىم قابىلداۋداعى ەركىندىك, جۇمىس پەن جەكە ءومىردى ۇشتاستىرا الۋ ماڭىزدىلىعى. جاۋاپتى وكىل رەتىندە ەل ازاماتتارىنا بالالى بولۋدى جوسپارلاپ وتىرۋعا, بارلىق ۋاقىتىن بالا تاربيەسىنە ارناۋ كەرەك بولعاندىقتان جۇمىستان كەتۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن تۇسىندىرۋگە كۇش سالامىز. ماجارستاندا بالالى بولۋ مەن كاسىبي مانساپ – ءبىر-بىرىمەن قايشى ۇعىم ەمەس. جالپى, مەملەكەتىمىزدە بالا تۋ كوەففيتسەنتى تۇراقتى. ەل دامۋىنىڭ كەز كەلگەن باعىتى دەموگرافيالىق احۋالعا بايلانىستى. سوندىقتان «وتان وتباسىنان باستالادى» ۇعىمىن نەگىزگە الامىز», دەدى اگنەس حورنۋنگ.

ەلىمىزدە دە وتباسى ساياساتىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى ينستيتۋتسيونالدىق بازا مەن ينفراقۇرىلىم قۇرىلىپ, وتباسى قۇندىلىقتارىن دارىپتەۋ ماقساتىندا بىرقاتار شارا قابىلدانىپ جاتىر. ماسەلەن, ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان شاڭىراقتارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن وڭىرلەردە 68 وتباسىن قولداۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. 2013 جىلدان بەرى ۇلتتىق وتباسى كۇنى بەكىتىلىپ, 10 جىل بويى «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋى ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. اكە ينستيتۋتىن دامىتۋ ماقساتىندا 2012 جىلدان باستاپ «اكەلەر وداعى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى قىزمەتىن جالعاستىرىپ كەلەدى. ال بيىلدان باستاپ مەرەكەلەر كۇنتىزبەسى اكەلەر جانە انالار كۇنىمەن تولىقتىرىلدى.

بۇۇ دب رەسمي دەرەگىنە سايكەس بۇۇ 2021-2022 جىلدارداعى ادام دامۋى تۋرالى جىل سايىنعى بايانداماسىندا گەندەرلىك دامۋ يندەكسى بويىنشا ەلىمىز جەتىستىكتەر تەڭدىگى دەڭگەيى وتە جوعارى ەلدەردىڭ 1-توبىنا ەنگىزىلدى. ال 2023 جىلى گەندەرلىك الشاقتىق يندەكسى بويىنشا رەيتينگتە 146 ەلدىڭ ىشىندە 62-ورىنعا تۇراقتادى. بيىل ەلىمىزدە گەندەردىك تەپە-تەڭدىك 72,1 پايىزعا جەتىپتى. قازاقستاندا ءبىلىم دەڭگەيى بو­يىنشا گەندەرلىك الشاقتىق ءىس جۇزىندە جويىلدى, باستاۋىش, ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنا قابىلداۋدا تولىق تەڭدىك قامتاماسىز ەتىلەدى.

ۇلتتىق كونفەرەنتسيانىڭ قورى­تىن­دىسىندا ساراپشىلار دەمو­گرافيالىق تەندەنتسيالاردى ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ودان ءارى تۇراقتى دامۋى بويىنشا عىلىمي نەگىزدەلگەن تاسىلدەر مەن ۇسىنىستار ازىرلەدى.

ءىس-شارا پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەمو­گرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلت­تىق كوميسسيانىڭ قولداۋىمەن, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مەن بۇۇ ايەلدەر جانە بۇۇ حالىقتىڭ قونىستانۋى سالاسىنداعى قورىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ۇيىمداستىرىلعانىن ايتا كەتەيىك.