حالىقتىڭ 84 پايىزىندا نەسيە بار
جيىندى اشقان ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ بۇگىندە حالىقتىڭ باسىم بولىگى قارىزعا بەلشەسىنەن باتقانىن اتاپ ءوتتى. بۇل – الەۋمەتتىك كۇردەلى ءۇردىس.
«قازىر بانكتەردەن شەكتەۋسىز كرەديت الىپ, قارىزعا بەلشەسىنەن باتىپ وتىرعان ازاماتتارىمىز كوپ. حالىق نەسيە قامىتىن كيىپ وتىر دەسە دە بولادى. ادامداردىڭ نەسيەگە تاۋەلدىلىگى مەن قارجىلىق ساۋاتىنىڭ تومەندىگى ۇلكەن الەۋمەتتىك ماسەلەگە اينالدى. بۇگىنگى جيىندا ءبىز وسى تۇيتكىلدى جان-جاقتى تالقىلايمىز. وسى ماقساتتا جاۋاپتى ورگانداردى – ۇكىمەت مۇشەلەرىن, اگەنتتىكتەر مەن قۇزىرلى مەكەمەلەر باسشىلارىن ارنايى شاقىردىق.
مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا نەسيە ماسەلەسىنە كەڭىنەن توقتالىپ, ونى شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. دەپۋتاتتار دا بۇل تۇيتكىلمەن جاقسى تانىس. ويتكەنى ءبىز ايماقتارعا ءجيى شىعامىز. ءوزىم دە تالاي وڭىرگە باردىم, حالىقپەن جۇزدەستىم. كوبىنىڭ ايتاتىنى ءبىر نارسە, ول – نەسيەگە تاۋەلدىلىك. بۇل, وكىنىشكە قاراي, جالپىحالىقتىق سيپات العان قۇبىلىسقا اينالىپ تۇر», دەدى ە.قوشانوۆ.
ءماجىلىس توراعاسى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا حالىقتىڭ 84 پايىزىندا, ياعني 8,4 ميلليوننان استام ادامنىڭ قارىزى بار. كەيىنگى ءبىر جارىم جىل ىشىندە بۇل سان 27 پايىزعا وسكەن. 90 كۇننەن كەشىكتىرىلگەن قارىز كولەمى – شامامەن 1,4 ترلن تەڭگە.
«ياعني 1,7 ميلليون ادام قارىزىن ۋاقتىلى تولەي الماي وتىر دەگەن ءسوز. وسىنىڭ ءبارى نەسيە ماسەلەسىنىڭ قانشالىقتى اسقىنىپ كەتكەنىن كورسەتەدى. مۇنداي جاعدايدىڭ سەبەبى نەدە؟ حالىقتىڭ نەسيەسىن جابا الماۋىنا قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ دا ۇلەسى بار دەپ سانايمىن. قارجى ينستيتۋتتارى تارتىمدى جارنامالارىن دا كەڭىنەن جاريالايدى. بۇل رەتتە, نەسيە الۋ ۇدەرىسىنىڭ جەڭىلدىگىن ەسكەرگەن ءجون. قازىر 14-16 جاستاعى ءجاسوسپىرىم دە ونلاين نەسيە الا الادى, ياعني سمارتفون مەن ينتەرنەت ارقىلى وڭاي راسىمدەي سالادى. بۇل جاستا قارجىلىق جاۋاپكەرشىلىك العان دۇرىس پا؟ كەيىن بۇل نەسيەلەردى ولاردىڭ اتا-انالارى مەن اتا-اجەسى تولەيدى.
ادامدار ويلانباستان نەسيە الا باستادى. كەيدە مۇلدەم قاجەت ەمەس زاتتار ءۇشىن قارىزعا باتادى. ەكى نەمەسە ودان دا كوپ نەسيە الۋ ادەتتەگى تاجىريبەگە اينالدى. ءبىر ادام ميكروقارجى ۇيىمدارىنان جيىرماعا دەيىن نەسيە العان جاعدايلار بار. سوسىن وسى قارىزدان قۇتىلماق بولعاندار بۇرىنعىسىن جابۋ ءۇشىن جاڭا نەسيە الۋعا بانكتەرگە قايتا-قايتا جۇگىنۋگە ءماجبۇر. مۇنداي مىسالدار كوپ», دەدى ە.قوشانوۆ.
وسى ورايدا, ءماجىلىس توراعاسى بانكتەردىڭ نەسيە بەرەشەگى جابىلماعان ادامدارعا قالاي نەسيە بەرەتىنىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. سونداي-اق ءىس جۇزىندە حالىقتىڭ كوپ بولىگى بانك كەلىسىمشارتىنا مۇقيات ءمان بەرمەيدى دە, بىرنەشە ەسەلەپ تولەيدى. سالدارىنان اجىراسادى, ىشىمدىككە سالىنادى, سۋيتسيدكە بارىپ, لۋدومانياعا سالىنادى.
«مەملەكەت بۇل رەتتە قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتارعا بارىنشا كومەك قولىن سوزىپ كەلەدى. پرەزيدەنت 2019 جىلى 500 مىڭ ازاماتتىڭ كەپىلسىز كرەديتىن كەشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. سونداي-اق «جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى» زاڭ دا ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتتى. بىراق ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن ءالى دە كەشەندى شارالار قاجەت. ءبىرىنشى, حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرعان ابزال. جاسىراتىنى جوق, كوپتەگەن ازامات ءوزىنىڭ قارجىلىق قۇقىعىن بىلە بەرمەيدى. سونىڭ سالدارىنان قايتا-قايتا قارىزعا ۇرىنىپ جاتادى. وسىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن «Amanat» پارتياسى «قارىزسىز قوعام» جوباسىن باستاعان ەدى. باعدارلاما قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە تيىمدىلىگىن كورسەتتى. پرەزيدەنت تە ءوز جولداۋىندا «قارىزسىز قوعام» جوباسىنا ەرەكشە توقتالىپ, جالپىحالىقتىق باعدارلاماعا اينالدىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
قازىر جوبا ۇكىمەت, قۇزىرلى ورگاندار جانە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرمەن بىرگە بۇكىل ەل بويىنشا ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا 52 مىڭ ادام وقىتىلدى. حالىق وسى باعدارلامانىڭ قاجەت ەكەنىن ءارى ۋاقتىلى قولعا الىنعانىن ايتىپ وتىر. قارجىلىق ساۋاتتىلىق كۋرسىن مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا ەنگىزۋ قاجەت دەپ سانايمىن. جاستار اقشانى ورنىمەن جۇمساۋ, بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ, ينۆەستيتسيا سالۋ سياقتى بازالىق ۇعىمداردى مەڭگەرگەنى ءجون. وسى جۇمىستىڭ بارلىعى بۇكىل مۇددەلى ورگاندارمەن, قارجى ينستيتۋتتارىمەن جانە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ جالعاسىن تابۋعا ءتيىس», دەدى ە.قوشانوۆ.
ءماجىلىس توراعاسى تۇيتكىلدىڭ سالدارىمەن ەمەس, ونىڭ سەبەبىمەن كۇرەسۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. سوندىقتان نەسيە بەرۋگە قويىلاتىن تالاپتاردى زاڭنامالىق دەڭگەيدە كۇشەيتۋگە شاقىردى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, قارىزىن وتەي المايتىن ازاماتتارعا نەسيە بەرۋگە تىيىم سالۋ قاجەت.
«ونلاين نەسيە الۋ ەرەجەلەرىن قاتاڭداتىپ, كرەديت بەرۋدىڭ شارتتارىن قايتا قاراۋ كەرەك. جەكە تۇلعالارعا بەرىلەتىن نەسيەلەر بويىنشا شەكتى پايىزدىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ ماڭىزدى. كرەديتتەردى كوللەكتورلىق ۇيىمدارعا ساتۋعا تولىق تىيىم سالۋدى ەنگىزگەن ءجون. كامەلەتكە تولماعان بالالارى بار وتباسىلاردىڭ جالعىز باسپاناسىنان ايىرىلىپ, كوشەدە قالۋىنا جول بەرمەۋگە ءتيىسپىز. سوندىقتان بۇگىن ءبىز حالىقتىڭ قارىزدىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ شارالارىن جان-جاقتى تالقىلاپ, ناقتى شەشىمدەر قابىلداۋىمىز قاجەت. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, بۇل پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى جانە ونى دەپۋتاتتار ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستايدى.
حالىقتىڭ شامادان تىس كرەديت الۋى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنا دا سالماق تۇسىرەدى. ەگەر ءجون-جوسىقسىز كرەديت الۋ ازايماسا, مەملەكەت تاراپىنان حالىقتىڭ تابىسىن كوتەرۋگە باعىتتالعان شارالاردىڭ ناتيجە بەرۋى ەكىتالاي. بۇل – ءار ازاماتقا, ءار وتباسىنا تىكەلەي قاتىستى وتكىر ماسەلە. سوندىقتان ءبىز بۇل ماسەلەنى مۇقيات زەرتتەپ, وڭتايلى شەشىمىن تابۋىمىز كەرەك», دەدى ە.قوشانوۆ.
«Qoldau» قينالعاندارعا كومەك كورسەتەدى
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرۇلان جاماۋباەۆ تا نەسيە ماسەلەسىنىڭ كۇردەلى ەكەنىنە نازار اۋداردى. ول ازاماتتاردىڭ تۇتىنۋ نەسيەلەرى بويىنشا قارىزدىق جۇكتەمەسىن شەكتەۋ شارالارى زاڭنامالىق دەڭگەيدە قايتا قارالاتىنىن ايتتى. سونداي-اق كەپىلسىز ونلاين نەسيەلەۋ سەگمەنتىندەگى بورىشتىق تاۋەكەلدەردى تومەندەتۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلىپ جاتىر. سالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ ارنايى جول كارتاسى ازىرلەگەن.
«جول كارتاسىنىڭ ءاربىر باعىتى بويىنشا جۇمىستى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن اكىمدىكتەردە جاۋاپتى لاۋازىمدى تۇلعالار بەكىتىلدى. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 3 قالادا جانە ەلىمىزدىڭ 17 وڭىرىندە حالىقپەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن وڭىرلىك جوبالىق كەڭسەلەر قۇرىلادى. جوبالىق وفيستەردىڭ نەگىزگى مىندەتى – نەسيە مەرزىمى وتكەن بەرەشەكتى رەتتەۋ, قارجىلىق الاياقتىقتان قورعاۋ, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ بانكروتتىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە, جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا جاردەمدەسۋ جانە بيزنەستى قولداۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋ. اكىمدىكتەر جوبالىق وفيستەردىڭ جۇمىسى ءۇشىن قاجەتتى عيماراتتار مەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازالاردى بولەدى.
جوبانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتى – ازاماتتاردىڭ, وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ. بۇگىنگى تاڭدا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى ءۇشىن قارجىلىق ساۋاتتىلىق كۋرستارىن ەنگىزۋ پىسىقتالدى. وقۋشىلار ءۇشىن ارنايى كۋرس ازىرلەنىپ جاتىر. ول ءۇشىن ادىستەمەلەر مەن وقۋ قۇرالدارى دايىندالادى. ناتيجەسىندە, وسى باعىت شەڭبەرىندە 550 مىڭ وقۋشى مەن ستۋدەنتتى وقىتۋ جوسپارلانعان», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
قارجى ءمينيسترى شامادان تىس كرەديت الۋدى تومەندەتۋگە كەشەندى شارالار قاجەت ەكەنىنە نازار اۋداردى. اسىرەسە بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ پرۋدەنتسيالدىق رەتتەۋىن قايتا قاراۋ قاجەت.
«قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ بويىنشا زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردى پىسىقتاپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, تۇزەتۋلەر توپتاماسى حالىقتىڭ شامادان تىس كرەديت الۋىن تومەندەتۋگە جانە بورىشتىق جۇكتەمەنىڭ ءوسۋىن شەكتەۋگە; الاياقتىققا قارسى ءىس-قيمىلعا جانە قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا; بانك ومبۋدسمەنىنىڭ قىزمەتىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. پروبلەمالىق نەسيەلەرى بار قارىز الۋشىلار ءۇشىن قارىزدى رەسترۋكتۋريزاتسيالاۋعا كومەك كورسەتىلەدى.
زاڭنامالىق دەڭگەيدە تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەر بويىنشا ازاماتتاردىڭ بورىشتىق جۇكتەمەسىن شەكتەۋ قاراستىرىلادى. مىسالى, ازاماتتاردىڭ مەرزىمى وتكەن كرەديتتەرىنە سىياقى ەسەپتەۋدى شەكتەۋ, پروبلەمالىق بەرەشەگى بار قارىز الۋشىلارعا جاڭا كرەديتتەر بەرۋگە تىيىم سالۋ ۇسىنىلادى. سونداي-اق كەپىلسىز ونلاين-كرەديتتەۋ سەگمەنتىندە تاۋەكەلدەردى ازايتۋ ماسەلەلەرى پىسىقتالىپ جاتىر. ازاماتتار ءوز ماسەلەلەرىن بانكروتتىققا جۇگىنبەي شەشە الاتىنداي ەتىپ, سوتقا دەيىنگى رەتتەۋ اياسىندا قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ ماڭىزدى. بۇل تۇرعىدا بانكتىك ومبۋدسمەن ماڭىزدى ءرول اتقارۋعا ءتيىس», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
مۇنداي ماسەلەنى شەشۋ تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى – جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى مەن تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ ءراسىمىن قولدانۋ. ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, سونىڭ ىشىندە نەعۇرلىم سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعانى – سوتتان تىس بانكروتتىق ءراسىم.
«ونى تەك بانكتەر, ميكروقارجى ۇيىمدارى جانە كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر الدىنداعى قارىزدار بويىنشا عانا قولدانۋعا بولادى. ازاماتتار وتىنىشتەردى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا, ەلەكتروندىق ۇكىمەت پورتالى ارقىلى (eGov.kz.), سونداي-اق «ە-salyq اzamat» نەمەسە «eGov Mobile» ءموبيلدى قوسىمشالارى ارقىلى بەرە الادى. جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى بويىنشا «Qoldau» دەپ اتالاتىن جاڭا اقپاراتتىق جۇيە ىسكە قوسىلدى. بۇل اقپاراتتىق جۇيە ارقىلى ءوتىنىش بەرۋ مۇمكىندىگىن جانە ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ ءتيىستى كريتەريلەرگە سايكەستىگىن 24 مەملەكەتتىك ورگان مەن ۇيىمنىڭ بازالارى ارقىلى اۆتوماتتى تۇردە تەكسەرۋگە بولادى.
بيىلعى 3 ناۋرىزدان باستاپ 68 مىڭنان استام ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. ونىڭ 55 مىڭى بانكروتتىق راسىمگە سايكەس كەلمەيتىنى انىقتالدى. نەگىزگى سەبەپتەرى: م ۇلىكتىڭ بولۋى, بورىشكەردىڭ قارىز سوماسى مەن تولەم مەرزىمى بويىنشا سايكەسسىزدىك جانە كرەديتورمەن بورىشتى دۇرىس رەتتەمەۋ. ناتيجەسىندە, بۇگىنگى تاڭدا 8 ملرد تەڭگەدەن استام بورىش سوماسىنا 5,6 مىڭعا جۋىق ازامات بانكروت دەپ تانىلدى. سوت ارقىلى بانكروتتىق جانە تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ ءراسىمىن قولدانۋ ءۇشىن سوتتارعا 1 200-گە جۋىق ازامات جۇگىنىپ, 35-تەن استام بانكروتتىققا قاتىستى شەشىم شىعارىلدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
سالا باسشىسى وسىعان قاراماستان جەكەلەگەن بورىشكەرلەر كەيبىر كەدەرگىلەردىڭ سالدارىنان ءالى دە بانكروتتىق ءراسىمىن قولدانا الماي وتىرعانىن جەتكىزدى. بۇدان شىعاتىن جول رەتىندە مينيستر سوتتان تىس بانكروتتىققا جاتاتىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ تىزبەسىن كەڭەيتۋدى ۇسىندى. ازاماتتاردى سوتتان تىس بانكروتتىق ءراسىمىن قولدانۋ تۋرالى وتىنىشكە قوسىمشا قۇجاتتار بەرۋدەن بوساتۋ قاجەت. تولەم قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋ ءراسىمىن قولدانۋ ءۇشىن نەگىزدەردەن ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ 12 اي ىشىندە كرەديتورلار الدىندا وتەۋدىڭ بولماۋ فاكتىسىن راستاۋدى الىپ تاستاۋ كەرەك سونداي-اق تولەم قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارى بەكىتىلگەننەن كەيىن بورىشكەردىڭ شەتەلگە شىعۋىنا شەكتەۋدى جويۋدى ۇسىندى.
الاياقتارعا الداناتىندار كوپ
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا 1 ملن تەڭگەگە دەيىنگى كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق نەسيە جالپى قارىز سوماسىنىڭ 27 پايىزىن, 1-دەن 3 ملن تەڭگەگە دەيىن – 34, 3-تەن 5 ملن تەڭگەگە دەيىن – 19, 5 ملن تەڭگەدەن جوعارى نەسيەلەر بويىنشا 21 پايىز قۇرايتىنىن حابارلادى. سونىمەن قاتار بيىل 7 ايدا ميكروقارجى ۇيىمدارىندا تۇتىنۋشىلىق شاعىن نەسيەلەردىڭ كولەمى 11,6 پايىزعا ارتىپ, 725 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. تۇتىنۋ نەسيەلەرىنىڭ ءوسۋىن جانە قارىز سوماسىن شەكتەۋ ءۇشىن اگەنتتىك بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ مەنشىكتى كاپيتالىنا قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان شارالاردى قابىلدادى. اتاپ ايتقاندا, ميكروقارجى ۇيىمى نەسيە پورتفەلىندەگى 90 كۇننەن استام مەرزىمى وتكەن ميكروكرەديتتەر ۇلەسىنە 20 پايىز دەڭگەيىندە ەڭ جوعارى شەك ەنگىزىلدى.
«قازىر اگەنتتىك 45 كۇندىك مەرزىمگە جانە 50 اەك-كە دەيىنگى سوماعا شاعىن نەسيەنىڭ ەرەكشە ءتۇرىن تولىعىمەن الىپ تاستاۋ ماسەلەسىنە باستاماشى بولدى. بۇل رەتتە, ونلاين-نەسيە بەرەتىن كومپانيالار جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى, ياعني بارلىق ميكروكرەديتتىك ۇيىمدار ءۇشىن بەلگىلەنگەن بىرىڭعاي مولشەرلەمە بويىنشا كەز كەلگەن كەزەڭگە شاعىن نەسيە بەرە الادى.
نەسيەنىڭ پروبلەمالىق پورتفەلىندە ەڭ كوپ كرەديت بەرۋ ونلاين-نەسيە سەگمەنتىندە بايقالدى. 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ تۇتىنۋ نەسيەسى پورتفەلىندەگى ونلاين-كرەديتتەردىڭ ۇلەسى 197 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. الايدا قارىز الۋشىلار سانى 1 ملن 91 مىڭ ادامعا جەتتى. اتاپ ايتقاندا, 37 ملرد تەڭگە سوماسىنداعى پروبلەمالىق شاعىن نەسيە 297 ادامعا تيەسىلى», دەدى م.ابىلقاسىموۆا.
ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يگور لەپەحا كيبەرقىلمىستىڭ, سونىڭ ىشىندە ينتەرنەتتەگى الاياقتىقتىڭ ازاماتتاردىڭ شامادان تىس كرەديت الۋىنا اسەرى تۋرالى ايتتى. سونداي-اق بيىل شىلدەدەن باستاپ بارلىق وڭىردە قۇرىلعان قۇرامىندا جەدەل ۋاكىلدەردەن, تەرگەۋشىلەر مەن كريميناليستەردەن تۇراتىن «CyberPol» مامانداندىرىلعان تەرگەۋ-جەدەل توپتارىنىڭ جۇمىسىنا توقتالدى.
«بيىل 13 700-دەن استام ينتەرنەتتەگى الاياقتىق تىركەلىپ, سونىڭ سالدارىنان 13,5 مىڭنان استام ازامات زارداپ شەكتى, ونىڭ 70 پايىزى – قالا تۇرعىنى, قالعان 30 پايىزى – اۋىل حالقى. زارداپ شەككەندەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ءارتۇرلى. بۇل بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرى, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, زەينەتكەرلەر, جەكە كاسىپكەرلەر جانە باسقالار. ازاماتتارعا كەلتىرىلگەن جالپى شىعىن 11 ملرد 355 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. قابىلدانعان شارالار ناتيجەسىندە 2,5 مىڭ ءتۇرلى ينتەرنەتتە الاياقتىق جاساعان 521 ادام ۇستالىپ, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. جابىرلەنۋشىلەرگە 523 ميلليون تەڭگە كولەمىندە شىعىن وتەلدى», دەدى ي.لەپەحا.
بۋكمەكەرلەردىڭ قارجى اينالىمى كۇرت وسكەن
دەپۋتات رۋسلان بەردەنوۆ قۇمار ويىندارعا تاۋەلدىلىكتىڭ شامادان تىس كرەديت الۋداعى رولىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى 157 مىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ 20 پايىزى نەمەسە 31 مىڭى قۇمار ويىندارىنىڭ كەسىرىنەن جاسالعان. ماجىلىسمەن بۇل ماسەلەدە شۇعىل شارالار قابىلداۋعا شاقىردى.
«قۇمارلىقتىڭ سوڭى ءار وتباسىنا قاسىرەت بولىپ, ارتى قايعىلى وقيعالارعا سوقتىرىپ جاتىر. ەستەرىڭىزگە سالامىز, 3 676 ءسۋيتسيدتىڭ ءاربىر 5-ءشى جاعدايى قۇمار ويىنمەن بايلانىستى. «ولىمنەن قورلىق جامان» دەيدى. كىم وسى بيزنەستىڭ قۇربانى بولعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك الادى؟ مەكتەپ جاسىنداعى 3,5 ملن بالانىڭ 700 مىڭنان استامى 1 رەت بولسىن ءباس تىككەن. بۇل ەلىمىزدەگى قۇمار ويىنشى سانىنىڭ ودان دا ءارى وسەتىنىن كورسەتەدى.
الاڭداتاتىنى, 2017 جىلدان باستاپ بۋكمەكەرلىك بيزنەس اينالىمى 15,5 ملرد تەڭگەدەن 2022 جىلى 553,6 ملرد تەڭگەگە دەيىن 35 ەسە وسكەن. بىراق سالىق تولەمىنىڭ مولشەرى وزگەرمەي, سول 2017 جىلعى دەڭگەيدە تۇرىپ قالعان. جاۋاپتى مينيسترلىك قۇمار ويىنداردىڭ ونلاين جۇيەسىن جاپساق, بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق ازايىپ قالادى دەگەن نەگىزدەمە ايتادى. ال نەگىزگى ماقسات سالىق بولسا, نەگە 2017 جىلدان بەرى سالىق مولشەرىن كوتەرۋ ماسەلەسى ايتىلماعان؟» دەدى ر.بەردەنوۆ.
وسىعان بايلانىستى دەپۋتات بىرنەشە ۇسىنىس جاسادى. اتاپ ايتقاندا, ونلاين-قۇمار ويىندارعا, بۋكمەكەرلىك بيزنەس جارناماسىنا تولىعىمەن تىيىم سالۋعا شاقىردى. سونداي-اق وسى سالاداعى سالىق مولشەرىن ۇلعايتۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.
پارلامەنتتىك تىڭداۋ كەزىندە «قارىزسىز قوعام» باعدارلاماسىنىڭ قاتىسۋشىسى, تۇركىستان وبلىسىنىڭ تۇلكىباس اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ءمولدىر تۇرىسبەكوۆا ءوز نەسيە تاريحىمەن ءبولىستى. ءتورت بالانىڭ اناسى بۇگىندە جاڭا كەستە بويىنشا نەسيەسىن تولەپ, جاڭا قارىز الماي, كىرىستەرى مەن شىعىندارىن رەتتەپ العانىن جەتكىزدى.
«ايلىعىم 131 مىڭ تەڭگە, ال نەسيەم 250 مىڭ تەڭگە. ارىپتەستەرىمە دە, اۋىلداعى دۇكەنگە دە قارىزدارىم كوبەيىپ قالعان. بارلىق ماسەلەنى تىڭداپ شىققان سوڭ, كوزىمشە سوت ورىنداۋشىلارعا حابارلاسىپ, مەنىڭ اتىمنان ول كىسىلەرگە مىندەتتەمە ازىرلەپ بەرىپ, جالاقى الاتىن كارتامدى بۇعاتتاۋدان بوساتاتىنىن ايتقاندا قالاي قۋانعانىمدى جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى جاعدايىم شىنىندا دا وتە قيىن ەدى. مىنە, وسىلاي ايلىعىما قول جەتكىزدىم», دەدى م.تۇرىسبەكوۆا.
«قارىزسىز قوعام» باعدارلاماسىنىڭ تاعى ءبىر قاتىسۋشىسى, تۇركىستان وبلىسىنا قاراستى قازىعۇرت اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ساعيدۋللا جۇماتاەۆ جوباعا قاتىسۋ ارقىلى قوسىمشا تابىس كوزىن رەتتەپ, نەسيەسىن تولەگەنىن ايتتى.
«جاقىندا ۇلىم استانادان ءۇي الامىن دەپ, وعان 3 ميلليون تەڭگە جەتپەدى. مەن نەسيە الىپ, سول 3 ميلليوندى بالاما بەردىم. قوسىمشا تابىس تاۋىپ, شاعىن شارۋاشىلىعىمدى قولعا العانشا ايىنا 200 مىڭ تەڭگە تولەۋ قيىنعا سوقتى. زەينەتاقىم نەسيە تولەۋگە كەتەتىن. وسى نەسيەدەن تەز قۇتىلۋعا اسىقتىم, تولەگەنشە مازام كەتتى. اي سايىنعى شىعىندارىمدى ساناپ, قىسقارتىپ, قوسىمشا تابىس كوزىن رەتتەپ, وسى نەسيەمدى تولەپ تاستادىم. بۇدان بىلاي نەسيەگە جولامايمىن دەپ شەشتىم. شاعىن شارۋاشىلىعىمدى ودان ءارى دامىتىپ, تاپقان تابىسىما يە بولىپ, جايلى, تىنىش ءومىر سۇرگەنگە نە جەتسىن؟» دەدى س.جۇماتاەۆ.
باياندامالار اياقتالعان سوڭ دەپۋتاتتار سۇراقتارىن قويدى. پارلامەنتتىك تىڭداۋ قورىتىندىسى بويىنشا بارلىق ۇسىنىس پەن ەسكەرتپەلەر دەپۋتاتتار مەن جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باقىلاۋىندا بولادى.
