سەزىم سىرى

1947 جىلدىڭ كۇزىندە الما­تىدا جاس قالامگەرلەردىڭ رەسپۋب­ليكالىق كەڭەسى وتەدى. سوندا اس­كەردەن كەلە جاتىپ, سول جيىنعا قا­تىسىپ, مىنبەدە سوعىس تۋ­را­لى ولەڭىن وقىعان جاس تا­حاۋيعا ريزا بولعان ءسابيت مۇ­قانوۆ: «اۋ, مىناۋ اتىلعالى تۇر­عان مىل­­تىق, جارىلعالى تۇر­عان بومبا عوي», دەپ بىردەن كسرو جا­زۋشىلار وداعىنىڭ مۇشە­لىگىنە قابىلداپتى. زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتە ونىڭ بولا­شاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇت­تى. قا­لام­گەر ادەبيەت الىپ­تارىنىڭ سەنىمىن تولىعىمەن اق­تاپ, ايتۋلى سۋرەتكەرگە اينالدى.

قاندى قىرعىندى كوزىمەن كورگەن مايدانگەر جازۋشى سوعىس تاقىرىبىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, قالام تەربەدى. «قاھارلى كۇندەر» رومانىندا ماسكەۋ تۇ­بىندە جانقيارلىق كورسەتكەن جا­ۋىنگەرلەردىڭ ەرلىگىن ايشىقتى كور­كەمدەدى. وسى شىعارمادان ونىڭ ءىرى رەاليست سۋرەتكەر ەكەن­­دىگىن جازباي تانيسىز. ال «شى­­راعىڭ سونبەسىن» رومانىندا قا­زاق وفيتسەرىنىڭ سوعىس باس­تال­عاندا جاۋ تىلىندا قالعان ايەلى – ءنازيرانىڭ قىم-قۋىت تاع­دىرىن, باسىنان وتكەرگەن وقي­عاسىن, ومىرگە كوزقاراسىن كەيىپكەر بولمىسى ارقىلى شىنايى جەتكىزگەن. بۇل ادامنىڭ قىرىق قاتپارلى جان دۇنيەسىنە تەرەڭ بويلاعان پسيحولوگيالىق تۋىندى. كورنەكتى قالامگەر شەر­حان مۇرتازا ت.احتانوۆ تۋ­رالى «ايعا شاعىلعان نايزا» اتتى ەسسەسىندە «شىراعىڭ سونبە­سىن» رومانى تۋرالى ايتا كە­لىپ: «روماندا بوزداعان بومبا­لار­­دىڭ, زىركىلدەگەن زەڭبىرەك­تەردىڭ جەكسۇرىن ارسىل-گۇرسىل داۋىستارىنىڭ اراسىنان ۇدايى ءبىر ءۇزىلىسسىز, ءيا سكريپكا, ءيا قىل-قوبىز عاجايىپ ءبىر نازىك ۇنمەن سىڭسيدى دا تۇرادى. بۇل – ليريكا, ارمانشىل تاحاۋي جانىنىڭ ليريكاسى», دەپ باعا بەرگەن.

ليريكا دەگەننەن شىعادى, جازۋشىنىڭ بۇل ەرەكشەلىگى ونىڭ شاعىن تۋىندىلارىنان دا ايقىن كورىنەدى. سونداي اڭگىمەسىنىڭ ءبىرى – «العاشقى ءان». مۇندا جاس كومپوزيتور سەرالىنىڭ جاستىق شاقتاعى باسىنان وتكەن ماحاببات وقيعاسى اڭگىمە ارقاۋىنا اي­نالعان. تۋعان اۋىلىنا دەما­لىسقا كەلگەن سە­رالىگە ءبىر جاس جىگىت سالەم بەرە كەلىپ, «وسىنى سىزگە بەpiپ جىبەرىپ ەدى» دەيدى دە قولىنا بۇكتەۋلى كىشكەنە قاعازدى ۇستاتا سالادى. ول قاعازدى اشىپ كوز جۇگىرتىپ وتسە, «بۇگىن قولىڭىز تيسە, ءبىزدىڭ ۇيدەن ءدام تاتساڭىز. كۇن دەمالىس قوي. گاۋھار». تومەنىرەكتە: «ۇمىتىپ قالعان جوق­سىز با؟ الىس­تا جۇرگەندە ۇمىتساڭىز دا, وسىندا كەلگەندە ەسىڭىزگە تۇسكەن شىعار» دەگەن ويناقى جازۋدى وقيدى. «Fayhap. گاۋھار... ءيا, ءيا... ول وسىندا ەدى-اۋ». بار وقيعا وسىدان باستالادى.

سەرالى تۋعان جەرىنە شار­شاپ-شالدىعىپ جەتتى. ونى شار­شاتقان جول ازابى ەمەس, جۇرت اۋزىندا ءبىر اننەن ەكىنشى ءانى اي­تىلىپ, ماقتالىپ جۇرگەن كوم­پوزيتوردىڭ سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا شىعارماشىلىعى تو­قى­راپ قالعانداي كۇيگە ءتۇستى. ەلدى تا­ڭىرقاتار مۋزىكا جازىپ تاس­تا­ماققا قانشا بەكىنسە دە, كو­كى­رەگىندەگى كۇي كوزى بىتەلىپ قال­­­عانداي ەش نارسە شىقپادى. قان­شا شابىتتانىپ كورسە دە, ەسكى ماشىقتى سارىنعا ورالا بەر­دى. سودان ءبىر كۇنى سوڭعى جاز­عان­دارىن جىرتىپ تاستادى دا ەلگە ءجۇرىپ كەتەدى.

سەرالى ماناعى جىگىت اكەپ بەرگەن حاتتى قولىنا الىپ: «گاۋھار مەنەن ءۇش جاس كىشى ەدى-اۋ. قازىر عوي وتىزدا, دەپ ويلادى ول.– كۇيەۋى, بالا-شاعاسى بار بولار. كىم­گە ءتيدى ەكەن؟ ارينە, وسى اۋدان­­نىڭ ءبىر قىزمەتكەرى. قار­تايدى ما ەكەن؟», – دەپ ءۇنسىز ويعا شومدى.

 اۋدان ورتالىعىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ 10-سىنىبىندا وقيتىن سەرالى ءوز قۇرداستارىنىڭ الدىندا ءجۇردى. ون التى-ون جەتى جاسقا كەلگەن بوزبالانىڭ جۇرەگىندە عا­شىقتىق سەزىمى ءبۇر جارىپ, قىزعا قىرىنداي باستايدى. بىردە وزىمەن بىرگە وقيتىن گۇلجانعا ەرىپ كەلگەن اق قۇبا تالدىرماش قىزعا كوزى ءتۇسىپ, ايران-اسىر كۇيگە تۇسەدى. سودان باستاپ ونىڭ گاۋھاردى كورۋگە ىنتىعى ارتادى. ساباق اراسىنداعى ۇزىلىس­تە ىڭعايىن تاۋىپ سەگىزىنشى كلاستىڭ ماڭىن ساعالايتىن بولدى. سەگىزىنشى سىنىپتىڭ كەيبىر بالالارىمەن دوس بولىپ الدى. ءبىر كۇنى باتىلى بارىپ, پوشتاعا حات سالاتىن ەدىم دەپ گاۋھاردى ۇيىنە دەيىن شىعارىپ سالدى. سەرالى وعان عاشىقتىق سەزىمىن سوزبەن جەتكىزۋگە قينالىپ, ۇزاق كۇن تولعانىپ ءجۇرىپ, دومبىرامەن العاشقى رەت ءان شىعاردى. بىراق بۇل ءاننىڭ كوركەمدىگى شامالى بولعانىمەن, ونداعى جۇرەك ءدىرىلىنىڭ شىنايىلىعى تىڭداعان جاندى تەربەتىپ اكەتەتىن. ول وسى ءاندى ارناعان ادامىنا ايتىپ بەرە الماي, ءبىراز تولعانىپ ءجۇردى. اقىرى الىسقا وقۋعا كەتەر الدىندا ەكەۋى كەزدەسىپ, سەرالى وعان شىعارعان ءانىن ورىنداپ بەرەدى. گاۋھار دا ءاندى ۇناتىپ, ارا-تۇرا ىڭىلداپ قوسىلىپ كەتەدى. قىز­دىڭ داۋسىمەن ايتقاندا ءان ءتىپتى اسەم كورىندى.

ءسويتىپ جۇرگەندە, سوعىس باس­تالدى. گاۋھار مايداندا جۇرگەن سەرالىگە ءتورت جىل قاتارىنان ۇزبەي حات جازىپ تۇردى. ول اسكەر­دەن امان-ەسەن ورالعاننان كەيىن ەكەۋى كەزدەسىپ, گاۋھار « ءۇي بولىپ قالساق قيىن بولار. تالابىڭنان قايتپا. سەنىڭ تالانتىڭا, ۇلكەن كومپوزيتور بولاتىنىڭا سەنەمىن. ءازىر وقۋعا ءتۇسىپ ال, وزگەسىن سوسىن كو­رەرمىز», دەپ, ارمان ساپارىنا اتتانىپ بارا جاتقان وعان ساتتىلىك تىلەدى.

سەرالىنىڭ سوعىستا ءجۇرىپ شى­­عارعان ءتورت-بەس ءانى جاقسى قا­بىلدانىپ, كونسەرۆاتورياعا وقۋعا تۇسەدى. جاڭا اندەر جازىپ, اتاعى شىعا باستادى. وقۋمەن بىرگە تاپسىرىس تا كوبەيدى. جۇ­مىس كو­بەيگەن سايىن گاۋھارعا حات جا­زۋدى دا سيرەتتى.

سەرالى سونداي سيرەك حاتىنىڭ بىرىندە گاۋھارعا: «حاتتى ءجيى جاز دەيسىڭ, مەنىڭ ءوز جۇمىستارىما دا قو­لىم تيمەيدى», دەدى. گاۋھاردان: «ەندەشە حات جازىپ ۋاقىتىڭدى الماي-اق قوي», دەگەن حات كەلدى. وسىلاي ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى بايلانىس بوس جىپتەي ءۇزىلىپ قالدى.

سەرالى گاۋھاردى تەز ۇمىتىپ, ونىڭ ويىن اتاق, داڭق بيلەپ اكەتتى. گاۋھاردى ەشكىم ەسىنە سال­­عان جوق. ال گاۋھار شە؟ ول ۇيىنە كەلسە راديو, مەكتەپكە بارسا وقۋشىلارى جاس كومپوزيتور سەرالى مۇراتوۆتىڭ اندەرىن شىر­قاپ, مۇنى تالاي ءتۇن ازاپقا سالدى. وڭاشادا سول اندەردى كوز جاسى مونشاقتاپ وتىرىپ تىڭدايتىن. گاۋھار ومىردە ءوز جولىن تاۋىپ, بالا ءسۇيىپ, انا اتاندى. ارادا ءبىراز جىل وتكەننەن كەيىن ەكەۋى كەزدەسىپ, سەرالى گاۋھاردان كە­شىرىم سۇرادى. بىراق بۇل كەزدە ەكەۋىنىڭ دە ومىرگە كوزقاراسى بو­لەك, باسقا ادامدار ەدى. گاۋھار جانىنداي جاقسى كورگەن سەرالىنى كەشىردى. الايدا ونىڭ سەزىمىنىڭ تازالىعىن, ماحاب­­باتىنىڭ ادال­دىعىن ول قان­­شالىقتى ءتۇسىندى؟ ءبىز قان­شالىقتى تۇسىندىك؟ اڭگىمە وقىرماندى سەزىم سىرىن شەرتكەن وسى ساۋالىمەن ويعا قالدىردى.