ونىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى – قاراعاندى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانى. ماحمۇت اتامىز بەن ۇمسىندىق انامىزدىڭ وتباسىنان تاراعان ون پەرزەنت – بۇگىندە ەرجەتىپ, ومىردە ءوز ورىندارىن تاپقان ازاماتتار. اكادەميك حانگەلدى ماحمۇت ۇلى ۇنەمى اتا-باباسىنىڭ عۇمىرناماسىن, تاربيەسىن, ۇرپاق ساباقتاستىعىن ماقتانىشپەن ايتىپ وتىرادى. ارعى اتالارى وسال ەمەس. ءحVىىى عاسىردا 20 جىلداي تاشكەنتتى بيلەگەن, ءادىل بي, باتىر نياز بارقى ۇلىنىڭ ۇرپاعى.
ءوزىنىڭ عيبراتقا تولى عۇمىرىندا ح.ءابجانوۆ تالاي بەلەستى باعىندىردى, وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ ىرگەلى ماسەلەلەرىن زەردەلەۋگە وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ, شاكىرت تاربيەلەپ, ولاردىڭ عىلىم جولىنا تۇسۋىنە ىقپال ەتتى.
مەن حانگەلدى ماحمۇت ۇلىمەن العاش رەت 1993 جىلدىڭ تامىز ايىندا تانىسقان ەدىم. سول جىلى اباي اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (قازىرگى قازۇپۋ) تاريح فاكۋلتەتىن «تاريح جانە قوسىمشا قۇقىق» ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك ءتامامداپ, اتالعان جوعارى وقۋ ورنىندا قازاقستان تاريحى كافەدراسىنا وقىتۋشىلىق قىزمەتكە قالعان بولاتىنمىن. تامىز ايىنىڭ ورتاسىنا قاراي ول كىسى تەلەفون سوعىپ: ء«سىز جاڭادان اشىلعان تاريحناما جانە دەرەكتانۋ كافەدراسىنا وقىتۋشىلىق قىزمەتكە قابىلداندىڭىز. مەن سول كافەدرانىڭ مەڭگەرۋشىسىمىن. ەرتەڭ ۋنيۆەرسيتەتكە كەلىڭىز, قالعان ماسەلەنى كەزدەسۋ بارىسىندا انىقتايمىز», دەدى.
تاڭەرتەڭ كەلىسكەن ۋاقىتتا ۋنيۆەرسيتەتكە كەلسەم, الدىمنان ءبىر قاراعاندا الكەي مارعۇلانعا, ەندى بىردە مۇحتار اۋەزوۆكە ۇقسايتىن ءبىر كىسى شىقتى. «مەن كەشە وزىڭە تەلەفون شالعان حانگەلدى اعاڭ بولامىن», دەدى جىلى شىرايمەن. سودان كەيىن جۇمىس بارىسىن, باسقا دا ءمان-جايلاردى ءتۇسىندىردى. وسىلايشا, ح.ءابجانوۆتىڭ بايسالدىلىعى مەن پاراساتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا ۋنيۆەرسيتەتتە العاش رەت تاريح عىلىمىنىڭ تاريحناماسىنا, دەرەكتانۋىنا ارنالعان ارنايى كافەدرا جانە «ارحيۆتانۋشى» ماماندىعى اشىلىپ, وعان جەتەكشىلىك ەتتى.
بىرگە قىزمەتتەس بولعان 1993-1999 جىلدار ارالىعىندا حانگەلدى ماحمۇت ۇلى مەنىڭ ۇستاز, عالىم بولىپ قالىپتاسۋىما ارقاۋ بولىپ, وتباسىلىق ومىرىمدە دە اعالىق قولداۋىن كورسەتتى. ءبىلىم, عىلىم جولى ينەمەن قۇدىق قازعانداي ەكەنىن جاقسى بىلە تۇرا, سول جولدى تاڭداعاندىقتان, كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالاردىڭ تاقىرىبىن انىقتاۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋ باعىتىنداعى داڭعىل جولدى حانگەلدى اعامىز سالىپ بەردى. «اقمارال, ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا زەرتتەلمەگەن دۇنيە كوپ قوي. دەگەنمەن مۇلدەم قاراستىرىلماعاندارى دا بار. سەن وسى قازاقستان مۋزەيلەرىنىڭ قالىپتاسۋ, دامۋ تاريحىن زەرتتەسەڭ قالاي بولادى؟» دەگەن پىكىرىن قابىلداپ, 1999 جىلى كانديداتتىق, كەيىن اراعا ون جىلداي ۋاقىت سالىپ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. وسى ەڭبەگىمنىڭ ارقاسىندا قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ىرگەلى مادەني وشاقتارىنىڭ ءبىرى ۇلتتىق مۋزەيدە قىزمەت اتقارىپ ءجۇرمىن.
وسى ارالىقتا اقىلشى, كەڭەسشى بولىپ جانىمدا اسقار تاۋداي اعام حانگەلدى ماحمۇت ۇلى بولدى. شىن مانىندە, قازىرگى تاڭدا مۋزەي ىسىنە ارنالعان مۇنداي كەشەندى ەڭبەك بۇدان كەيىن جازىلماعان ەكەن. ەلىمىزدىڭ جالپى مادەني نىساندارىنىڭ, ماسەلەن, ارحيۆ ءىسى, كىتاپحانا ءىسى تاريحىنا ارنالعان زەرتتەۋلەر جوقتىڭ قاسى ەدى. حانگەلدى ماحمۇت ۇلى وتان تاريحىنىڭ وسى ءبىر باعىتىن زەرتتەۋ نىسانى ەتتى. مۇنى اكادەميكتىڭ تۇجىرىمدى ويلاۋىنىڭ ناتيجەسى دەپ باعالاۋعا بولادى.
حانگەلدى ءابجانوۆ الماتىدا باستالعان قىزمەتتىك جولىمىز 2000 جىلدىڭ باسىندا ەلوردا تورىندەگى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جالعاسىن تاپتى. سول جىلدارى سەيىت قاسقاباسوۆ, رىمعالي نۇرعالي, قويشىعارا سالعارا ۇلى, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, تۇرسىن جۇرتباي, سارتقوجا قارجاۋباي سىندى تۇلعالارمەن ارىپتەس بولدى. تاريح, ءتىل, ادەبيەت سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن باسقارىپ وتىرعان مارعاسقا اعالارىمىزبەن تاعىلىمدى پىكىرلەسۋ ونىڭ تاريح عىلىمىنا دەگەن كوزقاراسىنا, زەرتتەۋ داعدىسىنا ايتارلىقتاي وزگەرىس اكەلدى. وسىلايشا, «قازاقستان تاريحى» اكادەميالىق كوپتومدىعىنىڭ جازىلۋىنا قاتىسىپ, مادەنيەت تاريحى, قازاق حاندىعى, ءداستۇرلى قازاق قوعامى بولىمدەرىنىڭ دايەكتى جازىلۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوستى. سونىمەن قاتار ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن استانا قالاسىنىڭ دامۋىنا ەڭبەك ەتتى.
«ۇلتىنا, جۇرتىنا قىزمەت قىلۋ – بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن», دەپ الاش كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحان ايتپاقشى, عالىمنىڭ بويىنداعى تۋا بىتكەن پاراساتتىلىعى مەن جايساڭ مىنەزى وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. عالىمنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ باعىتتارى: تاريح مەتودولوگياسى جانە داۋىرلەۋ ماسەلەسى, بايىرعى تۇركىلەر مۇراسى, تاريح ۇدەرىسى جانە ۇلتتىق يدەيا, ۇلت زيالىسى, ۇلتتىق يدەيا جانە ازاتتىق قوزعالىسى, سوتسياليزم جانە قازاقستان مادەنيەتى, تاريحي ولكەتانۋ جانە ونوماستيكا, ءتىل مەن تاريح بايلانىسى ماسەلەسى.
بۇگىندە اكادەميك ح.ءابجانوۆتىڭ وي-ەلەگىنەن تۋىنداعان عىلىمي ۇستانىمدار تاريح عىلىمىنىڭ تەوريالىق-ادىسنامالىق تۇستارىنىڭ ۇلتتىق, وركەنيەتتىك جاعىنان پايىمدالۋىنا ىقپال ەتىپ كەلەدى. ماسەلەن, عالىم ءوز ەڭبەكتەرىندە قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋدىڭ مەتودولوگياسى ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ, «ول عىلىمي ىزدەنىس پەن ناتيجەنى ورالىمدى ۇيىمداستىرۋعا ءھام دايەكتەۋگە مۇمكىندىكتى مولايتا, جەتىلدىرە بەرۋ قاجەت» ەكەنىن كورسەتەدى. ءوز ەڭبەكتەرىندە قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋدىڭ ءتۇرلى مەتودولوگيالىق ۇستانىمدارىنا نازار اۋدارعان.
اكادەميك ح.ءابجانوۆ ۇلت تاريحىن داۋىرلەۋدى جاڭاشا مەتودولوگيالىق كوزقاراس تۇرعىسىنان: كونە قازاقستان; تۇركىلەنۋ, يسلامدانۋ, قازاقتانۋ داۋىرىندەگى قازاقستان; قازاق حاندىقتارى نەمەسە تابيعي-ءداستۇرلى دامۋ ءداۋىرى; زار زامان ءداۋىرى; توتاليتارلىق زورلىق پەن كەڭەستىك مودەرنيزاتسيالاۋ ءداۋىرى; ازاتتىق ءداۋىرى دەپ قاراستىرۋدى ۇسىنادى. عالىمنىڭ بۇل پايىمى – وتاندىق عىلىمدى زەردەلەۋدەگى ۇلكەن جاڭالىق. مۇنداي قادام بۇرىنعى قاتىپ قالعان يدەولوگيا مەن سىڭارجاق مەتودولوگيادان ارىلىپ, جاڭاشا ەتنوكونتسەپتىك قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن وركەنيەتتىك مەتودولوگيالىق ۇستانىمدارعا جەتەلەيدى, بۇل جاس زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
حانگەلدى اعامىزدىڭ تاريح عىلىمىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى, جانىندا جۇرگەن ادامعا دەگەن ادال, تازا قارىم-قاتىناسى, ادامدىق قاسيەتتەرى, سويلەۋ ادەبى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاق عالىمىنا ءتان, ۇلتتىق عىلىمدا ەتالون سانالاتىن عىلىمعا, ارىپتەستەرىنە, شاكىرتتەرىنە, وي ەڭبەگىنە دەگەن ادال قارىم-قاتىناستىڭ قايتالانباس بەدەرلى مادەنيەتىن كورسەتەدى.
تالانتتى عالىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن 15 عىلىم دوكتورى, 41 عىلىم كانديداتى دايارلاندى. «شاكىرتسىز ۇستاز – تۇل», «ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستانىمى جاقسى» دەمەكشى, حانگەلدى ماحمۇت ۇلىنىڭ شاكىرتتەرى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قىزمەت اتقارىپ, قازاقستان تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن زەرتتەپ, عىلىمنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىر.
اكادەميك حانگەلدى ءابجانوۆ قالامىنان 600-دەن استام عىلىمي جانە عىلىمي كوپشىلىك زەرتتەۋ دۇنيەگە كەلدى. جاقىندا عانا مەرەيتويىنا وراي تۇساۋى كەسىلگەن بەس تومدىق «تابالدىرىق», «تاعدىر», «تۇلعا», «تارتۋ», «تاريحشى» كىتاپتارىنىڭ ورنى بولەك ءارى ماڭىزى جوعارى. بۇل ەڭبەكتەر عالىمنىڭ جىلدار بويى تىرنەكتەپ جيناعان قۇندى ماتەريالدارىنىڭ نەگىزىندە جازىلعان. ءار كىتاپتىڭ مازمۇنى قازاق تاريحىنىڭ عاسىرلار قويناۋىنا ەنگەن قۇپيا-سىرلارىن اشادى. ماسەلەن, «تۇلعا» كىتابىندا ابىلاي ءداۋىرى, ابىلاي حاننىڭ زامانى جايىندا ايتىلسا, «تارتۋ» كىتابىندا ەگەمەندىككە, دەربەستىككە جەتۋ جولىنداعى ماڭىزدى وقيعالار جەلىسى باياندالعان. الاش زيالىلارى مەن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى بويىنشا زەرتتەۋلەرى, تۇجىرىمدارى تاريح اقتاڭداقتارىن جويۋعا قوسقان سۇبەلى ۇلەسى دەپ باعالاۋىمىز كەرەك.
حانگەلدى ماحمۇت ۇلىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە ايتا كەتەتىن ۇستانىمى – ادىلەتتىلىك, تۋراشىلدىعى. وسى قاسيەتتەردى جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا دارىتۋ ماقساتىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ءبىز ۇستازىمىزدى بۇگىنگى تاريح عىلىمىنىڭ ابىرويى, بيىك تۇلعاسى سانايمىز. عالىمنىڭ تاريحي-تانىمدىق عىلىمي تۋىندىلارى مەن شىنايى شىعارماشىلىعى – سالا ماماندارى ءۇشىن شەبەرلىك مەكتەبى.
اقمارال يبراەۆا,
ۇلتتىق مۋزەي ديرەكتورىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
