بالىعى جوق كول جەتىم

الدىن الا تۇزىلگەن 2021-2030 جىل­دار­عا ارنالعان باعدارلاماعا سايكەس كوكشەنىڭ كولدەرىندە جىل سايىن بالىق قورىن مولايتىپ, ساپاسىن ارتتىرىپ, باعالى بالىقتى كوبەيتىپ وتىرعا ءتيىس بولاتىن. ماسەلەن, 2021 جىلى 143 توننا بالىق وسىرىلسە, 2022 جىلى بۇل كولەم 9532 تونناعا جەتۋگە قاجەت. وتكەن جىلعى جوسپار ءسال اسىرا ورىندالىپ, 953 تونناعا جەتتى. ال بيىلعا جوس­پار ءتىپتى قوماقتى, 2469 تونناعا جەتۋى قاجەت-ءتىن. بىراق بۇل جوسپار ورىندالمايتىن سىڭايلى. انىعىندا سولاي بولدى دا. باعدارلامانى قايتا قاراپ, ۇكىمەتتىڭ بەكىتۋىنە ۇسىنعاننان كەيىن 1269 تونناعا شەگەرىلدى. سەبەپ؟ كول كوپ بولعانىمەن, بالىق ءوسىرۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. دالا كولدەرى تاياز. بالىق ءوسىرۋدىڭ مۇمكىندىگى از. وبلىستاعى 615 سۋ ايدىنىنىڭ 445-ءى 329 تابيعاتتى پايدالانۋشىعا بەكىتىلىپ بەرىلگەن. يەسىز كولدىڭ سانى – 165.

«نەگىزىندە سۋ ايدىندا­رىن ۇزاق جىلعا تابيعاتتى پايدا­لانۋ­شىلارعا بەكىتىپ بەرۋ وتە ءتيىمدى, – دەيدى «ەسىل» وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋا­شىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى نىعمەت قاۋاشەۆ. – كول يەسىز بولمايدى, قورعالادى, كۇتىلەدى. بارلىق كولدى بىردەي قاداعالاپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس قوي, ەكىنشى جاعىنان تابيعاتتى پايدالانۋشىلار جەمىستى جۇمىس ىستەيتىن بولسا, يگىلىگىن ەل كورمەك, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى, حالىقتىڭ داستارقانى بالىق ونىمدەرىمەن مولايا تۇسەدى.

الدىمەن يەسىز كولدەر تۋرالى ايتا كەتەلىك. كوكشە كولدەرى نەگىزىنەن دالالىق كولدەردىڭ ساناتىنا جاتادى. ساقىلداعان سارى ايازدا تۇبىنە دەيىن قاتىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان سۋ قورى از, تاياز كولدەردە بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ – قيىن شارۋا. جوعارىدا ايتىلعان جوسپاردىڭ ورىندالماۋ سەبەبى دە وسى. ال قورعاۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, بۇل تاراپتاعى قيىندىق شاشەتەكتەن. شاعىن كولدەردىڭ كوپشىلىگى قورىسقا اينالىپ بارا جاتىر. دابىل قاعارلىقتاي دەرەك كوپ. كول جاعاسىنداعى يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ قامىس جىل سايىن ءشىرىپ, شوگىندىگە اينالىپ, كول تابانىنا جينالادى. تابيعاتتى پايدالانۋشىلارعا قويىلعان ءبىر مىندەت – كول تابانىن تازالاۋ, بۇلاق كوزدەرىن اشۋ. سۋ ايدىنىنىڭ قار سۋى, جاۋىن نارىمەن قورەكتەنۋ مۇمكىندىگىن مولايتۋ. ارينە, تابيعات پايدالانۋشىلارعا مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا تۇرىندە كورسەتىلەتىن كومەك بار. بىراق ونى ەشكىم پايدالانىپ وتىرعان جوق. ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بەلگىلەنگەن تارتىپكە وراي تەندەرگە قاتىسۋ كەرەك. تەندەرگە قاتىسۋ ءۇشىن پورتالعا تىركەلمەك. پور­­تالعا تىركەلۋ ءۇشىن 50 مىڭ تەڭگە قارا­جات تولەيدى. ال كەيبىر سۋبسيديا كولەمى 20 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە. ءتىپتى كۇلكىلى جاعداي. كول تابانىن تازا­لاۋ ءۇشىن قۋاتتى تەحنيكا قاجەت. تابي­عات­ پايدالانۋشىلارعا قاجەتتى قۇرال-جاب­دىق­تار مەن ارنا­يى­ تەحنيكا ساتىپ الۋعا دا سۋبسيديا قاراس­تىرىلعان. بىراق بۇل كومەكتى العان بىردە-ءبىر ادام جوق. دەمەك كول اتاۋلى تابانىنداعى قوقىستان جۋىردا ارىلا المايدى دەگەن ءسوز.

«تابيعاتتى پايدالا­نۋ­شى­لار­دىڭ يگىلىكتى ىستەرى از ەمەس, – دەيدى ينسپەكتسيا باسشىسى. – ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى ناۋقاندىق جۇمىس كەزىندە حيميالىق تىڭايتقىشتاردى پايدالانادى ەمەس پە؟ ەگەر جۇمىستى جەلدى كۇنى كولگە جاقىن جۇرگىزسە, زياندى زاتتاردىڭ ايدىنعا ۇشىپ ءتۇسۋى دە مۇمكىن. سونداي-اق كوكتەمگى قىزىل سۋ جۇرگەن كەزدە دە اباي بولعان ءلازىم. ەرەجەگە سايكەس سۋ ايدىندارىنىڭ قورعانىس ايماعى بار. ەگەر ءبىز تابيعاتقا پەرزەنتتىك پەيىلمەن قارامايتىن بولساق, كول تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرار ەدى.

كوكشە كولدەرىنىڭ قاسىرەتى كەشەگى تىڭ يگەرۋ كەزىندە باستالعان. سايىن دالانىڭ ءۇستى سوقانىڭ تىلىمەن ايعىز-ايعىز جىرتىلعان كەزدە تابيعي سۋ جولدارى جابىلدى. كوكتەمگى قىزىل سۋ جۇرگەندە ساي تابانىمەن, جىرانىڭ جىرعاسىمەن اعىپ كەلىپ, كولدى قورەكتەندىرەتىن سۋ كولەمى ازايىپ, ساپ تىيىلدى. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتىڭ كەسىرىنەن كۇمىس كولدەردىڭ كولەمى قۋسىرىلىپ, جاعالاۋدان شەگىنىپ بارادى. وزگەسى بىلاي تۇرسىن, بۋراباي باۋرايىنداعى كولدەردىڭ دە كورگەن كۇنى وسى. ءبىر كەزدە سارقىراي اعىپ, كۇركىرەي قۇلديلاپ, جوڭكىلىپ جاتاتىن يماناي سارقىراماسى بۇعاۋ تۇسكەن بەستىدەي تىپىرلادى دا قالدى. بۋراباي كولدەرىن ەسەلەي تولىقتىرىپ تۇرعان سارىبۇلاق وزەنى دە وسىنداي كۇيگە ءتۇستى.

«تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگە­رۋ كەزىندە بۋراباي كولدەرى كۇرت وز­گە­رىسكە ۇشىرادى, – دەيدى ەل اعاسى جادىگەر جاسىناۋيەۆ. – كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا 1500-دەن استام كول بولعان ەكەن. سول كولدەردىڭ جارتىسىنان استامى جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتتى. ەگەر جاناشىرلىق جاسالماي, وسى قالپىمىزبەن جوسىلتىپ تارتا بەرەتىن بولساق, كەلەر ۇرپاقتىڭ ەنشىسىنە نە قالدىرامىز؟!

سوناۋ 1956 جىلعى زەرتتەۋ ناتي­جە­سىنە قاراعاندا, اۋليەكولدەگى سۋ كو­لە­مى 36,2 ميلليون تەكشە مەتر بولعان ەكەن. ال ايناكول – 250, شاباقتى كولى – 141, شورتاندى كولى 265 ميلليون تەكشە مەتر توڭىرەگىندە بولعان. 1986 جىلعى «كازگيپروۆودحوزدىڭ» دەرە­گى­نە­ قاراعاندا, اسىرەسە شورتاندى كولى مەن ايناكولدىڭ كولەمى كوپ كەمىگەن. قوس كولدىڭ تابانى شىرىندىگە تولعان. عالىم­دار­دىڭ پىكىرىنشە, 25 پايىزعا جۋىعى شوگىندى. اۋليەكولدىڭ باتىس جاعىنان يماناي سارقىراماسى, شىعىس جاعىنان سارىبۇلاق وزەنى كەلىپ قۇيىلاتىن. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, سارىبۇلاق اۋليەكول مەن قوتىركولدىڭ اراسىن جالعاپ جاتقان وزەن-تۇعىن. قازىر سارىبۇلاق وزەن مارتەبەسىنەن ايىرىلىپ, جاي عانا جىراعا اينالىپ بارا جاتىر. بۋراباي كولدەرىن كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاماساق, ەكولوگيالىق اپاتقا ۇشىراۋى ابدەن مۇمكىن. ءبىز بۇل دەرەكتەردى نەگە كەل­تى­رىپ وتىرمىز؟ كوپشىلىكتىڭ كوز الدىن­دا­عى, الىس-جاقىن ەلدەردەن جىلىنا ميل­ليونداعان تۋريست كەلەتىن جەر جان­ناتىنداعى جاعدايدىڭ ءوزى وسىنداي بول­عاندا, دارقان دالانىڭ وزگە وڭىرىندەگى كۇ­مىس كولدەردىڭ كورگەن كەساپاتى مىڭ بات­پان. ال ونداي كولدە بالىق ءوسىرۋ – قيا­پات شارۋا.

ءوزى از عانا بالىققا كوز سۇعىن قاداي­تىن سۇعاناقتار دا از ەمەس. الگى «ەت تات­تى­لىگىن قويسا, مەن ۇرلىعىمدى قويار ەدىم» دەمەكشى, بال تاتىعان بالىق ەتىنەن تەگىن دامەتەتىندەر لەگى تىيىلماي تۇر. ماسەلەن, 2022 جىلى كولگە تور سالىپ, بالىق اۋلاعان, ءتارتىپ بۇزعان براكونەرلەرگە 297 اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرىلعان. 4 ميلليون 980 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپ, ونىڭ 4 ميلليون 745 مىڭ تەڭگەسى ءوندىرىلىپ الىنعان. وسى جىلدىڭ العاشقى ءۇش توقسانىندا 246 وقيعا بەلگىلى بولعان. بەزبۇيرەك براكونەرلەرگە 4 ميلليون 440 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن 3 ميلليون 737 مىڭ تەڭگەسى نەمەسە 84 پايىزى وندىرىلگەن.

«براكونەرلەردىڭ زاڭسىز بالىق اۋلاۋى ءوز الدىنا, ولار ينسپەكتورلاردان قاشقان كەزدە اۋلارىن تاستاپ كەتەدى, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى نۇربەك ەسەنتاەۆ. – ال قازىرگى قىتاي اۋلارىنىڭ ۇزىندىعى جۇزدەگەن مەترگە جەتەدى. كول ىشىندە قالعان اۋ بالىقتىڭ قىرىلۋىنا اكەپ سوعادى. مىنە, ماسەلە قايدا؟!

تابيعات پايدالانۋشىلار وسىنداي­ قيىندىقتارعا قاراماستان حال-قا­دە­رىنشە ەڭبەك ەتۋدە. ەڭ باستىسى, سۋ ايدىندارىنا دەرناسىلدەر جىبەرىلىپ, بولاشاق ىرىزدىقتىڭ نەگىزى قالانىپ جاتىر. بيىل بالىق وسىرۋگە لايىق­تالعان ايدىندارعا جالپى قۇنى 10 ميل­ليون 901 مىڭ تەڭگە بولاتىن 20 ميلليون 700 مىڭ باعالى بالىق دەرناسىلى جىبەرىلگەن. دەرناسىلدەر زەرەندى, ماي­بالىق, قاراعاندى, پەتروپاۆل تۇقىم­باقتارىنان جەتكىزىلۋدە. ال باعالى بالىق دەرناسىلدەرى رەسەيدەن دە ساتىلىپ الىنادى.

بالىق شارۋاشىلىعىن تىڭ­عى­­لىقتى دامىتۋ ءۇشىن مەملە­كەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قامقور­لىق تولىق دەڭگەيدە پايدالانىل­ماي وتىر. ماسەلەن, تابيعات پاي­دا­­لا­نۋشىلارعا دەرناسىل ساتىپ الۋ, قاجەتتى قۇرالدارمەن قام­تا­ماسىز ەتىلۋلەرىنە وراي سۋبسيديا تولەنەدى. ءبىر تۇسىنىكسىزى, وتكەن جىلى دا, بيىل دا تابي­عات پايدالانۋشىلار سوقىر تيىن سۋبسيديا الماپتى.

ەندىگى ءبىر ماسەلە, تابيعات پايدالانۋشىلار ۇزاق ۋاقىت مەرزىمگە پايدالانۋعا العان كولدەرگە جاقىن ورنالاسقان اۋىل ادامدارىنىڭ وكپە-نازى. ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىل ادامدارى مالىمىزدى كولدەن سۋارا الماي قالدىق دەگەن وكپەلەرىن ايتادى. مۇنداي وقيعا وسى جىلى تسەلينوگراد اۋدانىنداعى مورتىق كولىنە بايلانىس­تى ايتىلدى. جالپى, جۇرتقا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن وسى وقيعانى ءسال تەرەڭدەتىپ, جان-جاقتى ايتىپ شىعۋ قاجەت بولىپ تۇر.  «جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 10-بابى 1-تارماعىنىڭ 3-تارماقشاسىنا سايكەس جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار­ جەرگىلىكتى ماڭىزى بار بالىق شارۋا­شىلىعى سۋ ايدىندارىنىڭ ءتىزىمىن بە­كىتەدى جانە زاڭنىڭ 10-بابى 5-7-تار­ماق­شاسىنا سايكەس عىلىمي ۇسىنىس نەگىزىندە بالىق شارۋاشىلىعى سۋ ايدىندارىن جانە ۋچاسكەلەرىن پاسپورتتايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ۆ.ي.ۆەرنادسكي اتىنداعى ۇكىمەتتىك ەمەس ەكولوگيالىق قور ۇسىنىلعان عىلىمي ۇسىنىسپەن بالىق شارۋاشىلىعى سۋ ايدىندارىنىڭ تىزىمىنە ۇزىنكول كولى مەن مورتىق كولىن قوسۋ تۋرالى «استانا-فينانس گرۋپپ» سەرىكتەستىگىنىڭ ءوتىنىشى نەگىزىندە اقمولا وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىمەن «جەرگىلىكتى ماڭىزى بار بالىق شارۋاشىلىعى سۋ ايدىندارىنىڭ ءتىزىمىن بەكىتۋ تۋرالى» قاۋلىسىمەن اقمولا وبلىسىنىڭ جەرگىلىكتى ماڭىزى بار بالىق شارۋا­شى­لى­عى سۋ ايدىندارىنىڭ تىزىمىنە مورتىق كولى قوسىلعان جانە مورتىق كولى پاس­پورتتالدى.

ەسىل وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋا­شىلىعى ينسپەكتسياسى 2022 جىل­دىڭ 24 قاراشاسىندا «Gosreestr» پورتالىندا مورتىق كولىن بەكىتۋ بو­يىنشا حابارلاما جاريالانعان. 2022 جىل­دىڭ 9 جەلتوقسانىندا اۋكتسيون ادى­سى­­­مەن ەلەكتروندىق ساۋدا وتكىزىلدى. اۋك­تسيون قورىتىندىسىندا 750 257 تەڭگە ۇسىنعان كاسىپكەر جەڭىمپاز دەپ تانىلدى. كوپشىلىك ايتىپ جۇرگەنىندەي, مورتىق كولى جەكەمەنشىككە ساتىلعان جوق, بالىق شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ قۇقىعىنا عانا بەرىلدى. مورتىق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى تالاپ ەتكەندەي, كونكۋرس قاعيداسىمەن سۋ ايدىنىن بەكىتۋ كەزىندە حالىقپەن كەلىسۋ راسىمدەرى قاراستىرىلماعان. جالعا الۋشىمەن شارتتىڭ مىندەتتەرى ورىندالىپ جاتىر. بۇگىنگى كۇنگە بالىق شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ شارتىن بۇزۋ ءۇشىن نەگىز جوق.

تۇيىندەي كەلگەندە, بالىق شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋ ەڭ الدىمەن سۋ ايدىن­دا­رى­نىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنا تىكەلەي باي­لانىستى ەكەنىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. بالىقتى كوبەيتۋ ءۇشىن كۇمىس كولدىڭ تاع­دىرى كۇپتى ەتكەن كوڭىل تابيعاتقا دەگەن­ جاناشىرلىقتى كورىپ جادىراۋعا ءتيىس.

اقمولا وبلىسى