كيىز ۇيدەگى كونفەرەنتسيا
كونفەرەنتسيانىڭ شىمىلدىعىن قاراعاندى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك الپىسوۆ اشىپ بەردى. ول قۇتتىقتاۋ سوزىندە مۇنداعى جۇمىستارعا ءۇش جىل بويى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قاراجات بولىنگەنىن, سول ارقىلى ىشكى تۋريزم اعىنىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعاندارىن اتاپ ءوتتى.
الماتىدان كەلگەن «بەعازى-تاسمولا» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ارمان بەيسەنوۆ ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ قىزىلجارتاس قورىمىنان تابىلعان جادىگەرلەرگە جاسالعان عىلىمي تالداۋدىڭ ناقتى ناتيجەلەرى نەگىزىندە بايانداما جاسادى.
– قىزىلجارتاستا 2500 جىل بۇرىن سالىنعان قورىمداردىڭ العاشقىسى 2020 جىلى زەرتتەلگەن. بۇل جەردەن 4 بىردەي تاس ءمۇسىننىڭ تابىلۋى بالبال تاستاردىڭ تۇركى زامانىندا ەمەس, ودان ءارى ساقتار كەزىندە بولعانىن ايداي الەمگە كورسەتتى. ودان بولەك, ءتۇرلى التىن اشەكەيلەر, قارۋ-جاراق, قۇرباندىققا شالىنعان مال سۇيەكتەرى تابىلدى. ماڭايىنداعى قورىمداردىڭ ەرتەرەكتە كوپ تونالىپ, ساۋلەتى بۇزىلعان, دەگەن وكىنىشىن ءبىلدىردى عالىم.
ءسوزىمىزدىڭ باسىندا شەتەلدەن كەلگەن عالىمداردىڭ دا فەستيۆالعا قاتىسقانىن ايتىپ وتتىك. كونفەرەنتسيادا كەزىندە ءسوز العان انكارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى سەرحان چينار, ماناس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى نەگيزبەك شابداناليەۆ, تاشكەنتتەن كەلگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى سايدا يلياسوۆا مەن راحمونالي مۋروداليەۆتەر تالدىداعى ءتۇرلى تاريحي كەزەڭنەن سيپات بەرەتىن دالا مۇراجايىنا تاڭدانىستارىن جەتكىزدى.
– ورتالىق قازاقستان ارحەولوگياسىن تەرەڭ زەرتتەگەن قانىش ساتباەۆ, الكەي مارعۇلان, كەمەل اقىشەۆ سىندى ارحەولوگتەرگە باس ءيىپ قويۋ كەرەك. سولاردىڭ ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا, سولار سالىپ بەرىپ كەتكەن جولدىڭ ناتيجەسىندە مىنە, ارقا جەرىنىڭ تاريحي كەزەڭدەرگە باي ەكەنى انىقتالىپ وتىر. قازاقستان, ونىڭ ىشىندە ورتالىق قازاقستاننىڭ تاريحي داۋىرىنە تۇركيانىڭ قىزىعۋشىلىعى جوعارى. وسىنداعى ارحەولوگتەرمەن ارىپتەستىكتى ءالى دە ارمەن قاراي نىعايتامىز دەگەن سەنىمدەمىز, – دەيدى تۇرىك عالىمى سەرحان چينار.
سونىمەن قاتار استانا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ PhD ايبار قاسەنالى سارىارقانىڭ قولا مەن تەمىر داۋىرلەرى كەزەڭدەرىندەگى ەسكەرتكىشتەردىڭ زەرتتەلۋىنە توقتالسا, تاريحشى ەرلان ءامىروۆ اقكەزەڭ القابىنىڭ كيەلى كەڭىستىگى جونىندە كەڭىنەن اڭگىمەلەدى.
ال وسى القاپتىڭ قازبا جۇمىستارىنا جەتەكشىلىك ەتىپ, 200-گە جۋىق جادىگەردىڭ جاڭعىرۋىنا ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن يگور كۋكۋشكين ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا قىسقاشا توقتالىپ ءوتتى. الدا وسى اۋماقتى ءالى دە زەرتتەي ءتۇسىپ, تاريحي القاپتىڭ اۋقىمىن ارتتىرۋ جونىندەگى جوسپارىندا ايتا كەتتى.
كيىز ۇيدە وتكەن كەلەلى كونفەرەنتسيادا تالقىلانعان تاعى ءبىر ماسەلە – تالدى تاريحي-ارحەولوگيالىق پاركىن ارمەن قاراي جاڭعىرتۋ. وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە الىس-جاقىننان جيىلعان عالىمدار, ساراپشىلار پىكىر الماستى. ورتاق مۇددە ءۇشىن تىزە قوسىپ, جۇمىس ىستەۋگە ۋاعدالاستى.
ەل ىقىلاسى اۋعان ەتنواۋىل
كونفەرەنتسيادان سوڭ, جيىلعان جۇرت دالا ساحناسىنا قاراي بەتتەدى. مۇندا تەاترلاندىرىلعان قويىلىم كورسەتىلىپ, ارمەن قاراي كونتسەرتتىك باعدارلاما جالعاسىن تاپتى.
رەكونسترۋكتسياسى جاسالعان مەتاللۋرگيالىق پەشتە قولا بالقىتۋ جۇمىسىن تاماشالاعان كوپشىلىك ءوز قولىمەن پىشاق پەن جەبە ۇشىن قۇيدى. ۇلىتاۋ وبلىسىنان كەلگەن جەزدى مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى ايدار شارحان ۇلى مەتاللۋرگيانىڭ اتا-بابادان قالعان مۇرا ەكەنىن جەتكىزىپ, ءمان-ماڭىزىنا توقتالدى. مۇنىمەن قوسا, اتقا جەگىلگەن اربالاردىڭ دا قاڭقاسى جاسالىپ, كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى.
اسپان استىنداعى مۇراجايدان وسى توڭىرەكتە تابىلعان قۇندى جادىگەرلەردى كوزبەن كوردى. اۋماعى ەكى اۋىلدى الىپ جاتقان تالدى پاركىنەن تابىلعان ەڭ قۇندى جادىگەردىڭ ءبىرى – ساق قازانى. وبلىستىق تاريحي ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ باسشىسى ەرجان نۇرلان ۇلى جادىگەر تۋرالى اڭگىمەسىن بىلاي وربىتەدى.
– ءبىرشاما جۇمىس اتقارىلدى. قازبا جۇمىستارىنان سوڭ, قازىلعان جەرلەردى قالپىنا كەلتىردىك. جەر استىنان 200-دەن اسا ەكسپونات شىقتى. مىنە, وسىنداعى جۇرتتىڭ كوزىنە ەڭ كوپ تۇسكەنى – ساق قازانى. بىلتىر تابىلدى. مۇنداي ساق داۋىرىنە ءتان قازاننىڭ ورتالىق قازاقستاننان تابىلۋى العاش رەت.
ۇمىت بولعان قازاق تاعامدارىنىڭ كورمەسى دە – وسىندا. فەستيۆال مەيماندارى استانادان ارنايى كەلگەن ەتنوگراف-عالىم, قازاق ۇلتتىق تاعامدارىنىڭ زەرتتەۋشىسى ايگەرىم مۇساعاجينوۆانىڭ داستارقانىن قىزىقتادى. ول قادىرلى قوناقتارعا توڭكەرمە اتتى ءداستۇرلى تاعام ءتۇرىن ازىرلەپ كورسەتتى.
– قۋىرىلعان بيدايدى ۇگىتىپ تارتىپ, بوساناتىن ايەلدەرگە ارنايى ازىرلەيتىن تاعام ءتۇرى. ءداستۇر بويىنشا ەنەسى كەلىندى بوساندىرۋ ءۇشىن ايەلدەردى كومەككە شاقىرعان. كەلگەندەر بىرلەسىپ وسى تاعامدى ازىرلەگەن. بۇل ولاردىڭ قولداۋىن, قامقورلىعىن بىلدىرەدى. توڭكەرمەنى بوسانعان ايەلدىڭ كۇشىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بىردەن وسى تاعاممەن قورەكتەندىرگەن. حالىق ىشىندە توڭكەرمەنى دوعالاتپا دەپ تە اتايدى, دەيدى ايگەرىم الەكساندرقىزى.
قاراعاندىلىق وقۋشىلار شاحتينسك قالاسىنىڭ قولونەر شەبەرى ەرسىن ماناربەك ۇلىنان قىش قۇمىرا جاساۋ بويىنشا شەبەرلىك ساباعىن الدى. سولاردىڭ قاتارىندا قۇلايعىر اۋىلىنداعى مەكتەپتىڭ 9-سىنىپ وقۋشىسى دايانا جاڭابەكوۆا دا بار.
– وسى ءبىر ءىس-شاراعا اۋىلدان مۇعالىمىمىز الىپ كەلدى. ماعان قاتتى ۇناعانى – قىش قۇمىرا جاساعانىمىز. اسا قيىن ەمەس ەكەن. ەرسىن ماناربەك ۇلى بارلىعىن ءتۇسىندىرىپ, كورسەتىپ بەردى. شاعىن قۇمىرا جاساپ شىقتىم. وزىمە ەستەلىككە الاتىن بولدىم, – دەيدى دايانا. بۇدان باسقا, كيىزگە سۋرەت سالۋ بويىنشا دا شەبەرلىك ساباعى ءوتتى.
فەستيۆال قوناقتارى «ارقا سازى» فولكلورلىق ءانسامبلىنىڭ, «توقىراۋىن تولقىندارى» حالىقتىق ءان-بي ءانسامبلىنىڭ, الماتىدان ارنايى كەلگەن «ارقايىم» ەتنوگرافيالىق-فولكلورلىق توبىنىڭ ونەرىن تىك تۇرىپ تاماشالادى.
بابادان قالعان ۇلتتىق كيىمدى ۇلىقتاپ جۇرگەن «ۇلجان» جانە «ماقپال» ءسان ۇيلەرىنىڭ ديزاينەرلىك كورسەتىلىمىنە كوپشىلىك قول سوقتى.
مادەني ءماسليحات تۇيىندەلەر تۇستا كورەرمەن قاۋىم فەستيۆالدىڭ اۋترو ايماعىنان گرافيكالىق كورىنىستى تاماشالادى. فەستيۆالعا قاتىسۋشىلار تالدى تاريحي پاركىندەگى ەسكەرتكىشتەرگە ەكسكۋرسيا جاسادى.
سونداي-اق قوناقتار ساداق اتىپ, التىباقان تەۋىپ, اتقا ءمىنىپ, قۇس ۇشىردى. وسىنداي كورىنىس فەستيۆالدىڭ ءمان-ماڭىزىن اشا تۇسكەندەي.
– ماقساتىمىز – تاريحي پاركتىڭ جۇمىسىن ارمەن قاراي جانداندىرۋ. ءبىز وسى تاريحي دۇنيەلەرىمىز ارقىلى تۋريستەر تارتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. مۋزەي قىزمەتكەرلەرىمەن اقىلداسىپ, ەكسكۋرسيالىق مارشرۋتتار ۇيىمداستىرۋدى جولعا قويماقپىز. بۇگىنگى ماڭىزدى شارا – سونىڭ باستاۋى, دەيدى وبلىستىڭ مادەنيەت, احيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەركەبۇلان جۇماكەنوۆ.
تالدى تاريحي اۋماعىنىڭ بۇگىنگى بەلەسى – وسى. ءالى دە ءتيىستى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلە بەرمەك. ولاي بولسا, الداعى ۋاقىتتا دا ادامزات بالاسىن تاڭعالدىرا تۇسپەك. فەستيۆالدان ءتۇيىپ قايتقان ويىمىز بۇل.
قاراعاندى وبلىسى,
شەت اۋدانى
