تازا اۋىز سۋ – الەمدىك ماسەلە

ەكولوگيانىڭ 11 ساناتى بو­يىنشا 40 تيىمدىلىك كورسەتكىشتەرىن پايدالانا وتىرىپ, زەرتتەۋ توبى دۇنيە ءجۇزىنىڭ 180 ەلىن كليمات­تىڭ وزگەرۋى, قورشاعان ورتا جاع­دايى جانە ەكوجۇيەلەردىڭ ومىر­شەڭدىگى كورسەتكىشتەرى بويىنشا باعالايدى. بۇل ماقالادا يەل ۋنيۆەرسيتەتى جاريالاعان ەكو­لوگيالىق تيىمدىلىك يندەكسى نەگىزىندە جاسالعان (Unsafe drinking water). ىشۋگە جارامسىز اۋىز سۋ يندەكسىن بولەك كورسەتىپ, الەمدى الاڭداتقان ماسەلەگە ارنايى توقتالماقپىز.

ءاربىر مەملەكەتتەگى سۋدىڭ ساپاسىن باعالاۋدا زەرتتەۋشىلەر قانداي دەرەكتەردى قامتىعانى ماڭىزدى. يەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماماندارى ەڭ وبەكتيۆتى كورسەت­كىش رەتىندە ءتۇرلى قالالاردا الىن­عان سۋدىڭ زەرتحانالىق تال­داۋلارىنىڭ ورتاشا كورسەت­كىشى ەمەس, حالىق اراسىندا سۋدى تۇتىنۋدىڭ سالدارىنان تۋىن­داعان دەنساۋلىققا قاتىستى مالى­مەتتەردى تالداۋ دۇرىس دەپ شەشكەن. ىشۋگە جارامسىز اۋىز سۋ يندەكسىن قۇرۋدىڭ باستى كريتەريى حالىق تۇتىناتىن اۋىز سۋدىڭ اسەرىنە بايلانىستى دەنساۋلىققا كەلگەن زيان مەن اۋرۋلاردىڭ ورتاشا ستاتيستيكاسى الىنعان. ەسەپتە ساراپشىلار «DALY» كورسەتكىشىن قولدانا وتىرىپ, تۇتىنعان اۋىز سۋدىڭ اسەرىنەن 100 مىڭ ادامعا شاققاندا دەنساۋلىعىنا زيان كەلگەن, مۇگەدەكتىككە شالدىققان ستاتيستيكالىق دەرەكتەردىڭ جاس بويىنشا ستاندارتتالعان ءومىر ءسۇرۋ مالىمەتتەرىن پايدالانعان.

ەكى جىلدا ءبىر رەت جاڭارتىلىپ وتىراتىن رەيتينگتىڭ سوڭعى نۇس­قاسى 2022 جىلى شىقتى. ين­دەكستە قامتىلعان بارلىق مەملەكەت 0-دەن 100-گە دەيىنگى شكالا بويىنشا باعالانادى ءارى ەڭ جوعارى ۇپاي تازا ءارى ساپالى اۋىز سۋدى قامتاماسىز ەتە العان مەملەكەتتەردى بىلدىرەدى.

ءتىزىمنىڭ ۇزدىكتەرىنە 100 ۇپاي العان 10 مەملەكەت ەنگەن. زەرتتەۋ دەرەگىنەن كورىپ وتىرعانىمىزداي, يندەكستىڭ العاشقى وندىعىندا اۋستريا, فينليانديا, گرەتسيا, يسلانديا, يرلانديا, مالتا سىندى ەۋروپا مەن جەرورتا تەڭىزى مەملەكەتتەرى ورنالاسقان. يندەكستە ارمەنيا – 39, بەلا­رۋس 40-ورىنعا جايعاسسا, قازاق­ستان الەمدىك كورسەتكىشتە 54-ورىنعا تۇراقتاعان. اتاپ وتەتىن جايت قازاقستان 2020 جىلعى رەيتينگتە دە 55,8 ۇپايمەن 54-ورىندى يەلەنگەن ەدى.

ال وزگە ورتا ازيا ەلدەرى ىشىنەن وزبەكستان – 60, تۇرىك­مەنستان – 77, قىرعىزستان 78-ورىندا ورنالاسقان. تۇر­كيا 80-ورىن­عا تۇراقتاسا, ازەر­باي­جان 84-ورىندا تۇر. زەرت­تەۋ رەيتين­­گىندە تومەن كورسەت­كىشتەردى افري­كا قۇرلىعى مەملە­كەتتەرى يەلەنگەن. كامەرۋن – 170, نيگەريا 177-ورىنعا تۇراق­تاعان.

بۇگىنگى تاڭدا تازا اۋىز سۋ ما­سەلەسى ادامزات بالاسى ءۇشىن وزەكتى بولىپ وتىر. بۇۇ-نىڭ دەرەگىنشە, دۇنيە جۇزىندە ميللياردتاعان ادام ءالى كۇنگە دەيىن تازا اۋىز سۋعا قول جەتكىزە الماي كەلەدى. دۇ­نيەجۇزىلىك مەتەورولوگيالىق ۇيىمنىڭ (دمۇ) سۋ رەسۋرستارى بويىنشا كليماتتىق قىزمەتتەردىڭ جاي-كۇيى تۋرالى سوڭعى ەسەبىنە سايكەس, سۋعا بايلانىستى تاۋەكەل­دەر جوعارى قارقىنمەن ءوسىپ كەلەدى. 2000 جىل­دان باستاپ سۋ تاسقىنى – 134, قۇرعاقشىلىقتىڭ ۇزاقتىعى 29 پايىزعا وسكەن.

قازىردىڭ وزىندە ماماندار جاhاندىق كليماتتىڭ جىلىنۋىنا بايلانىستى 2050 جىلعا قاراي ورتالىق ازيادا سۋ تاقىرىبى كۇردەلى ماسەلە بولاتىندىعىن بولجاپ وتىر. نەگىزگى وزەندەرى كورشىلەس مەملەكەتتەردەن باستاۋ الاتىن قازاقستان ءۇشىن سۋ ماسەلەسى شەشىمىن تابۋدى قاجەت ەتەتىن ستراتەگيالىق با­سىم­دىقتاردىڭ ءبىرى ەكەنى انىق. ەلىمىزدە اۋىلدار مەن شال­عاي وڭىردەگى حالقىمىزدى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا مەملەكەتتىك باعدار­لامالار جۇيەلى تۇردە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. دەگەنمەن جەراستى سۋلارىنىڭ كارتاسىن جاڭارتۋ, بۇل باعىتتا ءتيىستى عىلىمي زەرتتەۋ­لەر جۇرگىزۋ سىندى اتقارىلاتىن ماسەلەلەر دە بارشىلىق.

يەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكولو­گيالىق تيىمدىلىك يندەكسى مەن ىشۋگە جارامسىز اۋىز سۋ ەسەپتەرى عالىمدارعا, اتالعان سالا ماماندارىنا, جالپى تاقىرىپقا قىزىعۋشى قاۋىمعا قاجەتتى كومەكشى قۇرال بولا الادى.

باۋىرجان سەرىكباەۆ,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى