– ۇلكەن سپورتتان قول ۇزسەم دە, بۇل سالادان الىستاعان جوقپىن, دەپ باستادى اڭگىمەسىن ايسارا اپايىمىز. – ۇزاق جىلدار بويى الماتىداعى ءتۇرلى مەكتەپتەر مەن گيمنازيالاردا دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى رەتىندە جاس جەتكىنشەكتەردى سپورتقا باۋلىپ, كۇرەس ونەرىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتتىم. قازىرگى كەزدە الماتى قالاسىنداعى قۇرىلىس كوللەدجىندە ەڭبەك ەتىپ ءجۇرمىن. ول جەردە وقۋ – تەگىن. ءبىلىم الىپ جاتقانداردىڭ دەنى – قاراپايىم اۋىلدىڭ بالالارى. مەن ولاردى جاتتىقتىرىپ, ءتۇرلى جارىستارعا اپارامىن. سولاردىڭ اراسىندا ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزىپ جۇرگەن شاكىرتتەرىم دە بار.
– ءسىز سپورتتىق مانسابىڭىزدى 80-جىلدارى باستادىڭىز. ول كەزدە بۇرىمدىلار كۇرەسكە اسا قىزىعا قويمايتىن. ءتىپتى اتا-انالاردىڭ وزدەرى «بالۋاندىق ونەر قىز بالاعا ءتان ەمەس» دەپ قارسىلىق ءبىلدىرىپ جاتاتىن. ءسىزدىڭ دە تۋعان-تۋىستارىڭىز اۋەلدە بۇل تاڭداۋىڭىزدى قۇپتاماعان بولار؟
– مەن جەتى جاسىمدا جەتىم قالدىم. اكەم كەرىمبەك پەن انام قاليلا – 10 پەرزەنت تاربيەلەپ وسىرگەن اسىل جاندار. مەن – سول شاڭىراقتىڭ ءسۇت كەنجەسىمىن. ولار ءومىر بويى مالدىڭ سوڭىندا ءجۇردى. جەتىم قالعاننان كەيىن ۇلكەن اعامىز ءبايدىشتىڭ قولىندا تاربيەلەندىك. مەنىڭ دە كوز اشقالى كورگەنىم – ءتورت ت ۇلىك. مالدىڭ سوڭىندا ءجۇردىم, قارا جۇمىسقا ەرتە ارالاستىم. شومەلە-شومەلە ءشوپتى توبەمىزدەن اسىرا لاقتىردىق, زىلدەي-زىلدەي تاس كوتەرىپ, قورا سالدىق. ءبىز وسىلاي شىڭدالدىق. ودان قالسا, كوكپار تارتتىم, بايگەگە شاپتىم. اكەمىز كەرىمبەك كەزىندە مىقتى بالۋان بولعان دەسەدى. سول قاسيەت ماعان دا جۇقسا كەرەك, اۋىلدا كۇرەستەن جارىس وتسە, اعالارىم مەنى ورتاعا شىعاراتىن. توي-تومالاقتاردا ۇنەمى ەر بالالارمەن ايقاستىم. ماقتانعانىم ەمەس, قارسى شىققانداردى جىعاتىنمىن. وزىمنەن بەس-التى جاس ۇلكەن اعام مۇقاتاي مەنىڭ ءار ارەكەتىمدى قىزىق كورىپ, كەيدە ءوزىم قۇرىپتاس ۇلدارمەن توبەلەستىرىپ تە قوياتىن. ءبىر سوزبەن ايتسام, قىز بالا بولىپ, قۋىرشاق ويناعان كۇندەرىم تىم سيرەك.
– ۇلكەن سپورتتىڭ سوقپاعىنا قالاي ءتۇستىڭىز؟
– ول دا ءبىر قىزىق وقيعا. الماتىداعى «دينامو» سپورت قوعامىندا ەڭبەك ەتەتىن سۇلتان امانجولوۆ دەگەن باپكەر ءبىزدىڭ جاققا ءجيى ات باسىن بۇراتىن. ءبىر كۇنى ءبىر بوشكە سۋدى يىعىما سالىپ كوتەرىپ كەلە جاتقانىمدى كورىپ, قاسىنداعى بايدىشكە «مىنا ۇل مىقتى ەكەن. كىمنىڭ بالاسى ءوزى؟» دەپ ءتىل قاتادى. سوندا اعام «بۇل ۇل ەمەس, قىز بالا», دەپ جاۋاپ قايىرسا, سۇلتەكەڭ سەنىڭكىرەمەسە كەرەك. سوندا ىشەك-سىلەسى قاتا كۇلگەن ءبايدىش: «بۇل – مەنىڭ تۋعان قارىنداسىم» دەگەندە بارىپ قانا قوناق جىگىت ءتىلىن تىستەيدى. سودان سۇلتان اعا «قازىر الماتىدا ارنايى قىزدار ءۇشىن دزيۋدو كۇرەسىنەن ۇيىرمە اشىلعالى جاتىر. بالكىم, ايسارانى سول جاققا اپارامىز», دەپ قويار دا, قويماي مەنى استاناعا ەرتىپ اكەتتى. كۇرەس زالىنا كەلسەم, ول جەردەگى ورىس باپكەرى مەنى ۇل ەكەن دەپ جىگىتتەرمەن كۇرەستىرىپ قويدى. ءوزىم بارىپ ايتايىن دەسەم, ورىسشا بىلمەيمىن. ءسويتىپ, بىرەر ۋاقىت ەرلەرمەن بەلدەسۋگە تۋرا كەلدى. سودان ءبىر كۇنى باپكەرىم «مىناۋ قىز بالا عوي, مۇندا نە ىستەپ ءجۇر؟!» دەپ بۇرىمدىلاردىڭ اراسىنا قوستى. ول جەردە قايىم بايبوسىنوۆ اعانىڭ قول استىندا جاتتىقتىم. قىسقا عانا مەرزىم ارالىعىندا قارسىلاسىمنىڭ بارلىعىن جىعىپ, بىردەن باپكەرىمنىڭ سۇيىكتى شاكىرتىنە اينالدىم.
– اۋىلدان الماتىعا كەلگەن بەتتە باسەكەلەستەرىڭىزدىڭ بارلىعىن سىپىرا جەڭسەڭىز, ءىرى جارىستاردا جۇلدە الۋ ايتارلىقتاي قيىندىق تۋدىرا قويماعان شىعار؟
– سولاي دەسە دە بولادى. ارنايى ۇيىرمەدە جاتتىققانىما ءبىر اي بولعاندا باپكەرلەرىم مەنى دزيۋدو كۇرەسىنەن بريانسك قالاسىندا وتەتىن كسرو چەمپيوناتىنا الىپ باردى. باستاپقىدا قارسىلاستارىمدى قينالماي-اق جەڭىپ, فينالدا وزبەكستاندىق زىگانچينادان جەڭىلىپ قالدىم. جالپى, بۇل بەلدەسۋدە دە جەڭىسكە جەتۋگە بولاتىن ەدى. الايدا تاجىريبەنىڭ ازدىعى سىر بەردى. ءوزىڭىز ويلاپ كورىڭىز, دزيۋدونى ۇيرەنگەنىمە ءبىر اي عانا ۋاقىت بولدى. اۋىلدا قازاق كۇرەسىنەن بەلدەسىپ ءجۇردىم. ول جەردە قارسىلاسىڭدى قوس جاۋىرىنىمەن جەرگە قاداساڭ, تازا جەڭەسىڭ. ال دزيۋدونىڭ ەرەجەسى مۇلدە بولەك. ءسويتىپ, «ۆازاري», «يۋكو», «كوكو» ادىستەرىمەن جەڭىپ جاتقانىمدا, قارسىلاسىم «قىلقىندىرۋ» تاسىلىمەن سان سوقتىرىپ كەتتى. سول كەزدە باپكەرىمە «نەگە سول ادىستەن قورعانۋدى ماعان ۇيرەتپەدىڭىز؟» دەپ قاتتى رەنجىگەنىم بار.
– كسرو چەمپيوناتىندا جۇلدە الۋدىڭ ءوزى – وڭاي شارۋا ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ءسىز ءبىر اي عانا جاتتىقتىم دەيسىز. ەگەر دزيۋدو كۇرەسى ءسىزدىڭ وڭ جامباسىڭىزعا كەلسە, نەلىكتەن سامبوعا اۋىستىڭىز؟
– دزيۋدودان كرونشتادت قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق ءتۋرنيردىڭ جەڭىمپازى اتانعاننان كەيىن سامبوعا اۋىستىم. ويتكەنى ول كەزدە دزيۋدو كسرو-دا كەنجە دامىدى. ال ورىستار وزدەرى ويلاپ تاپقان سپورت ءتۇرىن بارىنشا قولدادى. ونىڭ جوعارى دەڭگەيدە دامىپ, كەڭىنەن قۇلاش جايۋىنا كەڭەس وداعىنىڭ بيلىك باسىنداعى ازاماتتارىنىڭ بارلىعى دا مۇددەلى بولدى. كۇرەستىڭ بۇل تۇرىنەن دە اسىعىم الشىسىنان ءتۇستى. كسرو-نى مويىنداتتىم, حارلامپيەۆتى ەسكە تۇسىرۋگە ارنالعان حالىقارالىق تۋرنيردە ەكى رەت توپ جاردىم. 1992 جىلى ازيا چەمپيونى اتاندىم. ەكى رەت الەم, ەكى رەت ازيا چەمپيوناتتارىندا جۇلدەگەر اتاندىم. دزيۋدودان بەس رەت, سامبودان سەگىز رەت قازاقستان چەمپيوناتىندا توپ جاردىم. وسىنىڭ ءوزى دە از ولجا ەمەس دەپ ويلايمىن.
– 90-جىلدارداعى جاعدايدىڭ قانداي قيىن بولعانى بارشاعا ءمالىم. سول تىعىرىقتان قالاي شىقتىڭىز؟
– تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى كوپ قينالدىق. جارىستارعا از شىقتىق, ماردىمسىز جالاقى الدىق. سول كەزدەرى بوس ۋاقىتىمىزدا باپكەرىم ۆلاديمير ماماەنكو تەمىر-تەرسەك جيناپ وتكىزەدى, ال مەن اۋلا سىپىرامىن. ءسويتىپ, جينالعان اقشانىڭ باسىن قوسىپ, ەكەۋمىز جارىستارعا بارامىز. قازىرگى جاستارعا سونى ايتساڭ, سەنبەيدى.
– ەستۋىمىزشە, سىزبەن ءبىر توپقا تۇسكەنىن ەستىگەن بەتتە قارسىلاستارىڭىز بىردەن سارى ۋايىمعا سالىنادى ەكەن. سول اڭگىمە قانشالىقتى راس؟
– بوزكىلەممەن قوشتاسقانشا ەلىشىلىك جارىستاردا ەشكىمدى بەت قاراتپاعانىم راس. قىزداردىڭ كوبى مەنىمەن بەلدەسۋگە جۇرەكسىنەتىن. قارسىلاستارىم مەنى سىرتىمنان «ماۋگلي» دەپ اتاپ كەتكەنى دە سوندىقتان شىعار. ءالى ەسىمدە, وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىندا ءار ايماقتان كەلگەن قىزدار قاسىما كەلىپ «تاتە, ءبىز ءسىزدى قاشان جەڭەمىز؟» دەپ سۇرايتىن. مەن ولارعا «كەمپىر بولعانىمدا جەڭەسىڭدەر» دەپ كۇلەتىنمىن.
– سامبوشىلار ءۇشىن ەڭ ۇلكەن ارمان – الەم چەمپيونى اتانۋ. بىراق بۇل بەلەس سىزگە باعىنبادى. سوعان قىنجىلاسىز با؟
– مەن 30 جاستان اسقانشا كۇرەستىم. بىراق الەم چەمپيونى اتاعىنا قول جەتكىزە المادىم. سوعان كەيدە ناليتىنىم راس. قايتسەم دە التىن تۇعىرعا كوتەرىلەمىن دەپ نارەستەلى بولعاننان كەيىن دە جاتتىعۋىمدى جالعاستىردىم. زاماننىڭ اپاي-توپاي كەزى ەدى عوي. جيىندار مەن جارىستارعا بارۋعا قاراجات جوق. بىردە سپورت باسشىسىمەن جولىعىپ, تاعى دا ەكى-ءۇش جىلداي كۇرەسۋگە كۇش-قۋاتىمنىڭ جەتەتىنىن ايتتىم. ازداپ قولداۋ كورسەتسەڭىزدەر دەپ ءوتىندىم. سوندا ول: «مەن نە, بالا تۋعان قاتىنداردىڭ بارلىعىنا جاعداي جاساۋعا مىندەتتىمىن بە؟» دەپ زەكىدى. ءوزىم قۇرمەت تۇتقان ازاماتتىڭ ايتقان ءسوزىنىڭ سيقى – وسى. سودان سپورتتان ءبىرجولا قول ءۇزدىم. كەشە عانا الاقانىنا سالىپ ايالاعان اعالارىم باسىما قيىندىق تۋعاندا تەرىس اينالدى. امالدىڭ جوقتىعىنان بالامدى ەمىزىپ ءجۇرىپ, اباي داڭعىلى مەن التىنسارين كوشەسىنىڭ قيىلىسىنداعى بازاردا نان, پيروجوك, مانتى ساتتىم. بىردە الماتى قالاسىنىڭ اكىمى زامانبەك نۇرقادىلوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدىم. جەرلەس اعامىز عوي, ول كىسى «قانشا بولمەلى پاتەر كەرەك؟» دەپ سۇراعاندا ساسقانىمنان ء«بىر بولمە دە جەتەدى», دەپپىن. وسى كۇنگە دەيىن سول ۇيدە تۇرىپ جاتىرمىن.
ءبىر قۋاناتىنىم, كەيىننەن ماعان باعىنباعان بەلەستەردى سىڭلىلەرىم باعىندىردى. ەڭ اۋەلى ساۋلە عابدۋلليناعا ءدان ريزامىن. ءار جارىس بارىسىندا ىرىم قىلىپ, بەلبەۋىمدى سۇراپ الاتىن. مەن 1996 جىلى قازاقستان چەمپيوناتىنا قاتىسىپ, جەڭىمپاز اتانعاننان كەيىن سپورتپەن قوشتاسقانىمدى جاريالاپ, كۇرتەشەمدى ساۋلەگە سىيعا تارتتىم. سول جىلى عابدۋللينا ءدال سول كۇرتەشەمەن كۇرەسىپ, توكيودا وتكەن الەم چەمپيوناتىندا باس جۇلدەنى ولجالادى. ءسويتىپ, ساۋلە قازاق قىزدارى اراسىنان العاشقى بولىپ وسىنداي دارەجەگە جەتتى.
– بوزكىلەممەن قوشتاسقاننان كەيىن باپكەر نەمەسە مامان رەتىندە سامبو مەن دزيۋدونى دامىتۋعا نەگە اتسالىسپادىڭىز؟
– سپورتتى قويعاننان كەيىن ەشكىمگە كەرەك بولماي قالدىق قوي. ادەتتە شەتەلدىك ماماندارعا كەلگەندە «اساتپاي جاتىپ قۇلدىق» دەيمىز. ال ءوز ورەندەرىمىزدى وزەككە تەبەمىز. ودان قالسا, وسى سالانىڭ باسى-قاسىندا سپورتتىڭ ءيىسى مۇرنىنا بارمايتىن «ماماندار» قاپتاپ كەتتى. ال كولدەنەڭنەن قوسىلعان كوك اتتىلار ءبىزدى قايتسىن.
– وسىدان بىرەر جىل بۇرىن رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردىڭ بىرىنەن «اتاقتى سپورتشى ايسارا كەرىمبەكوۆا الماتىداعى كسك-لاردىڭ بىرىندە جۇمىس ىستەپ ءجۇر» دەگەن ماقالانى وقىعان ەدىك. سول راس پا؟
– ول راس. 2008 جىلى ءوزىم تۇرىپ جاتقان «مامىر» شاعىن اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى كسك-نىڭ باسشىسى ەتىپ سايلادى. سول كەزدەن بەرى اۋلامىزداعى ءۇش ءۇيدىڭ «وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىعاتىن» ناعىز قارا جۇمىسشىسى بولدىم. اۋلانى تازالايمىن, ەدەن جۋامىن, قىستا قار كۇرەيمىن, باسقا دا تولىپ جاتقان شارۋا بار. سونىڭ بارلىعىن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاردىم.
– كەزىندە ءسىز قاسقىردى قامشىمەن ۇرىپ العان ەكەنسىز. سول وقيعانىڭ انىق-قانىعىن ءوز اۋزىڭىزدان ەستىسەك.
– ءبىر كۇنى جالعىز ءوزىم اۋىلدان تىسقارى جەردە مال باعىپ جۇرگەنمىن. ءبىر مەزەتتە استىمداعى اتىم ۇركە باستادى. ارتىنشا قويلار جان-جاققا بىتىراپ, قاشتى. سويتسەم, ءبىر قاسقىر وتارعا شاپقان ەكەن. قامشى قولىمدا, قۋىپ كەتتىم. ول دا سەزىمتال پالە عوي, العاشىندا جاس بالا دەپ مەنسىنبەدى مە, ايتەۋىر باياۋ قاشتى. اقىرى مەن ونى قۋالاپ ءجۇرىپ, قامشىمەن ساباپ ءولتىردىم. كوپ كەشىكپەي ماسكەۋدەگى ورتالىق باسىلىمداردىڭ بىرىندە وسى وقيعا جايىندا كولەمدى ماقالا جارىق كوردى. ىلە-شالا رەسپۋبليكالىق گازەتتەردىڭ دە تىلشىلەرى سۇراقتىڭ استىنا الدى. مىنە, اپكەڭ وسىنداي ەدى. سىيدى دا, قۇرمەتتى دە, وزەكتەن تەپكەندى دە كوردىك.
– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
عالىم سۇلەيمەن,
«Egemen Qazaqstan»
