ارقانىڭ التىن قامباسى

ورىسىندە وتار-وتار قوي ءورىپ...

ەرتەرەكتە ەگىنىمەن اتى تانىلعان نۇرا – بەرەكەلى ءوڭىر. ءدال ىرگەسىندە ەلدىڭ ورداسى استانا, كەلەسى بەت­كەيىندە كەنشىلەردىڭ استانا­سى قاراعاندى بار. سول سەبەپتى جەم­شوبى دە, استىعى دا, مال ەتى دە ءوتىمدى. نۇراداعى شارۋانىڭ ءىسى العا باسۋىنا بۇل ۇلكەن ىقپالىن تيگىزىپ كەلەدى.

سونىمەن, نۇرا كەنتىنەن توقسان شاقىرىمداي ۇزاپ, يزەندىگە كەلدىك. مۇندا اقتىلى قوي ورگىزگەن, ارقادا قارعالى قوي تۇقىمىن ساقتاپ قالعان ءىرى «وتقانجار» اتتى شارۋاشىلىق بار. شارۋاشىلىقتى العاش اياعىنان تىك تۇرعىزعان قانات وتارباەۆ ءوزىنىڭ ۇلى اسلان وتارباەۆقا جاقىندا شارۋا قوجالىعىنىڭ ءمورىن تابىستاپتى. ءبىزدى سول اسلان قانات ۇلى قارسى الدى.

«وتقانجار» قوتانىندا 11 مىڭ قوي جۋساپ, 120 اۋىل تۇرعىنى ەڭبەك ەتىپ, ناپاقا تاۋىپ وتىر. ءبىر وتار توقتىنى شوپان جاقيا شوپاباەۆ كۇندىز ورىستەن ارانعا قاماپ جاتىر ەكەن. ءدوپ ءتۇسىپپىز. قويدىڭ جايىن شوپاننان ارتىق كىم جاقسى ءبىل­سىن؟ جاقيا – شا­رۋا­شىلىقتاعى ۇزدىك شوپان. كوكتەمدە ءبىر وتار جاس توق­تىنى قابىلداپ الادى. سا­­نىن كەمىتپەي, سالماعىن ءوسى­رىپ, قىس­قا امان-ەسەن جەتكىزۋ – وسى ەڭ­­بەككەردىڭ مو­ينىندا. شارۋا باس­شىلىعى شوپانعا ابدەن سەنىم ارتقان.

– جاقيا اعامىز ەرتەدەن وسى مالدىڭ سوڭىندا. مال­دىڭ بار بابىن بەسكە بىلەدى. كەڭەس كەزىندە دە شوپان بولعان. بۇل كىسىگە وتكىز­گەن توقتىلارىمىز قارا كۇزدە توم­پاڭداپ شىعا كەلەدى. باسقا شو­پان­دارعا دا اقىل-كەڭەس ايتىپ, بىل­گەنىمەن ءبولىسىپ وتىرادى, – دەيدى اسلان.

– «مال وسىرسەڭ, قوي ءوسىر, ءونىمى ونىڭ – كول-كوسىر» دەپ تەگىن ايتپاعان بولار بابالارىمىز. عۇمىرىمىز وسى اتتىڭ ۇستىندە ءوت­تى. كوز اشقالى بەرى قوي ءوسىرىپ, ءورى­سىمىزدى تولتىرىپ كەلەمىز. ءالى دە اتپەن باعامىن. قازىر كوبىنە مو­توتسيكلمەن باعادى عوي. قويدى ولاي باعۋ قاتە. قوي اسىقپاي باپپەن جايىلسا عانا ەتى مايلى, سەمىز بو­لادى. وسى شا­رۋاشىلىقتا ەڭبەك ەتىپ كەلە جات­قانىمىزعا كوپ ۋاقىت بول­دى. ەڭ­بەكتىڭ ارقاسىندا جامان بول­عان جوقپىز, تاۋبە. بالالاردى قا­نات­تاندىردىق, – دەيدى شوپان.

راس, قوي شارۋاشىلىعىنىڭ تاع­دىرى ءدال قازىر تارازىعا تارتى­لىپ تۇر. كوپ شارۋاشىلىق قوي ءجۇنى كەرەكسىز قالعاندىقتان وسى ماسەلەگە تاپ بولىپ وتىر. قارعالى قويىنىڭ ءجۇنى كەڭەس وداعى كەزىندە جەڭىل ونەركاسىپتىڭ كادەسىنە كادىمگىدەي جاراعان-دى. ال قازىر الماتىدان, تارازدان كەلىپ, ارزان باعاعا (كيلوسى 140 تەڭگە) الادى. امالى جوق شارۋاشىلىق وتكىزەدى. قىرىقتىققا كەتكەن اقشانى دا اقتامايتىن كورىنەدى.

وتارباەۆتار ۇسىنىپ وتىرعان قارعالى قويىنىڭ تيىمدىلىگى سوندا, بۇل تۇقىم – ەتتى ءارى ءجۇندى. بىراق ەكى جىل بولدى, ساۋدا جوعىن ايتادى شارۋا باسشىلىعى.

– پاندەميا كەزىندە وتە جاقسى ءوتىپ ەدى. ءبىزدىڭ تۇتىنۋشىلارىمىز – كوبىنە استانادان. وڭتۇستىكتەن دە اكەتىپ جاتادى. شىمكەنتتەن. تۇركىستاننان. ەكى جىل بولدى, قوي بۇرىنعىداي وتپەي تۇر. باعاسىن دا تۇسىردىك. ايت كەزدەرىندە عانا توقتاۋسىز ساۋدالانادى, – دەيدى اسلان قانات ۇلى.

از-كەم اراداعى اڭگىمەنى كوك تراك­توردىڭ گۇرىلى ءبولدى. موي­نى­مىزدى سوزساق, فەرمانىڭ ءشوپ قور­شاۋىندا ءبىر توپ جىگىت ءشوپ مايا­لاپ جاتىر.

بيىل ءشوپ ءتۇسىمى از. جاڭبىر جاۋمادى. قۇرعاق­شى­لىق كوپ شارۋانىڭ قولىن بايلادى. مۇنداي تاپ­شى­لىقتى دا «وتقانجار» شا­رۋا­شىلىعى سەزىنىپ وتىر. جەتى-سەگىز جىل بۇرىنعى ءشوپ قورىن بۇزىپ, قايتا مايالاپ جاتىر.

– جىلدا 4 مىڭ توننا ءشوپ جينايتىن ەدىك. بيىل 2 مىڭ توننا عانا ءشوپ تۇسىردىك. ابىروي بول­عاندا ەسكى ءشوپ قورىمىز بار. سونى بۇزىپ, قايتا ءۇيىپ جاتىرمىز. ءشوبىمىزدى جارتىلاي باۋلايمىز, – دەيدى شارۋاشىلىق مەحانيزاتورى تۇتقاباي سماعۇلوۆ.

ءشوپ ناۋقانى كەزىندە ءۇش بريگادا جۇمىسقا كىرىسەدى. ءار بريگادادا ءۇش تراكتوردان بار. تەحنيكا سانى جەتكىلىكتى.

ونىمەن قوسا شارۋاشىلىقتا جىلقى بار. اۋىل شە­تىنەن ارنايى «وتقانجار» مال كەشەنىن اشىپ قويعان. وندا مال بورداقىلايدى. ونى سوياتىن ارنايى پۋنكت بار.

25 جاستاعى ساعىنىش ەسەنبە­كوۆ جازدا مەحانيزاتور بولىپ ەڭبەك ەتەدى, كۇزدە بورداقىعا تىكە­لەي ءوزى جاۋاپ بەرەدى. قاسىندا ارداق ەسىمدى كومەكشىسى بار.

– نەگىزى, بورداقىدا تۇرعان مال­عا جەم كوپ بەرۋ كەرەك. جانە بەل­گىلى ءبىر ۋاقىتتا. سوسىن سۋى سال­قىن, تازا بولۋ كەرەك. مال سۋعا سەمىرە­دى. قازىر 21 تاي-جاباعى تۇر. قوڭ­دارى جامان ەمەس. وسى جەردەن وتەدى. اس-تويعا الادى, – دەيدى ساعى­نىش ەسەنبەكوۆ.

ءىرى شارۋاشىلىق اۋىل تۇرعىن­دارىن جۇمىسپەن عانا قامتىپ وتىرعان جوق. اۋىلداعى قانداي دا بولسىن جاقسى ءبىر ءىستىڭ دەمەۋشىسى – «وتقانجار». ارتىق ايتتى دەمەڭىز, تۇتاس اۋىلدى ۇستاپ وتىر.

يزەندى اۋلىنداعى جۇمىس تا قىزۋ. اۋىز سۋدى ءار ۇيگە تارتىپ جا­تىر. بۇل دا اۋىلداعى اعايىن ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش. بۇعان قوسا جاقىندا بەيبىت ماساباەۆ اتىن­داعى بوكس زالى اشىلىپتى. «Batyr bolamyn» قايىرىمدىلىق قورى­نىڭ قولداۋىمەن اشىلعان زالدا اۋىلدىڭ 50-دەن اسا بالاسى جات­تىعىپ ءجۇر.

جاراسپايدىڭ جاناشىرى

جوعارىدا دا ايتا كەتتىك, نۇرا­نىڭ استىقتى ال­قاپ ەكە­نىن. ارقانىڭ التىن قامباسىنا اينالعان وڭىردە ەگىستىك شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندار كوپ. دەگەنمەن ءىرى شارۋاشىلىق يەلەرى ەلگە, اۋىلعا دەمەۋ بولىپ وتىر. وسى سەكىلدى جولىمىز تۇسكەن «جاراسپاي» اتتى شارۋاشىلىقتىڭ جاراسپاي اۋىلىنا شاراپاتى ءتيىپ وتىر ەكەن.

شارۋاشىلىق باسشىسى سەيىل­حان قوڭىرباەۆ – الپىستان اسا ادامعا جۇمىس بەرۋشى. شا­رۋاشىلىق باعىتى – ەگىن. ءورىسىن مالعا تولتىرۋدان قاشپاق ەمەس مۇنداعى جۇرت. تەك اۋىز سۋ ماسە­لەسىنىڭ بۇگىن-ەرتەڭ شەشىمى تابىلار ەمەس. ەگىستىك القابىنداعى بەرەكەلى تىرشىلىكپەن-اق ەلدەن قالعان جوق. شاعىن عانا اۋىلدىڭ ۇلكەن جۇرەكتى جاناشىرى سەيىلحان وسپانباي ۇلى تۋعان توپىراعىنان ايانعان ەمەس. اۋىلىنا جول سالىپ بەرگەن. ۇيالى باي­لانىس ورناتىپ بەرگەن. ونىمەن قوسا قانداي دا ءبىر شارۋاعا قول­داۋ قاجەت بولسا, جولىنان جىعىلعان ەمەس. سول ءۇشىن دە جاراسپايدىڭ جاناشىرىن اۋىلداستارى قۇرمەت تۇ­تادى. ماسەلەن, جاقىندا عانا مۇعالىمدەر مەرەكەسىنە وراي اۋىل مەك­تەبىندەگى پەداگوگتەرگە ءبىر قاپ ۇننان سىيلاپتى. وسى سە­كىلدى ۇنەمى اۋىل, اۋدان حالقىنا الەۋ­مەتتىك كومەك كورسەتىپ جۇرەدى. «داۋ­لەتىم اسىپ-تاسىعاننان ەمەس, مەن وسى توپىراققا قارىزبىن. مەنىڭ پەرزەنتتىك بورىشىمنىڭ وتەۋى», دەيدى جومارت جۇرەكتىڭ ءوزى.

شارۋاشىلىق بيىلعى مەجەنى وي­داعىداي ءوندىرىپ الىپتى. قىر­مانداعى قىزۋ تىرشىلىك سايابىر­سى­عان. مەحانيزاتورلاردىڭ دەنى كومباين, باسقا دا تەحنيكالاردى كەلەر جىلعا دايىنداۋ ۇستىندە.

«جاراسپاي» سەرىكتەستىگىندە 31 397 گەكتار جەر بار. ونىڭ 17 670 گەكتارى – ەگىن. كوكتەمدەگى ەگىستىك كە­زىن­دە 120-130-عا جۋىق ادام جۇمىسقا جۇمىلدىرىلادى. 20 مىڭ توننا ءونىم سياتىن قويما بار. ونىمەن قوسا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءتۇر­لى تەحنيكاسى بار اۆتوپارك­تە جىل ون ەكى اي جۇمىس توقتامايدى. ويت­كەنى شارۋاشى­لىقتاعى شارۋا سولاردىڭ كۇشىمەن ونەدى. تەح­نيكانىڭ توقتاۋسىز ءجۇرىپ-تۇرۋى ەڭبەك كۇشى ءۇشىن اسا ماڭىزدى.

شارۋاسى شالقىعان «شاحتەرسكوە»

قامباسى استىققا تولعان سەيىل­حان وسپانباي ۇلى­نىڭ ەگىن القابى «شاحتەرسكوە» شارۋاشىلىعىمەن ىر­گەلەس جاتىر. ءيا, «شاحتەرسكوە» – ارقاداعى الپاۋىت شارۋاشىلىق. سەرىكتەستىك باسشىسى گەورگي پرو­كوپتىڭ شارۋاسى شالقىعان. ال ەل اۋزىندا جۇرگەن شاحتەر اۋىلىنىڭ اجارى ارتقان. مۇنداعى تۇتاس اۋىل ەگىندە ەڭبەك ەتەدى. ەكى كىسىنىڭ باسى قوسىلسا, اڭ­گىمە وسى ەگىن جايىندا ءوربيدى.

اۋەلى القاپتاعى بريگادانىڭ جۇمىسىن كوردىك. كومبايندار ءارلى-بەرلى ەگىن ورىپ ءجۇر. بيداي تيەگەن «كاماز»-دار كەلەسى رەيسكە اسىققان. ولار استىق­تارىن بريگادانىڭ ورتالىعىنا تاسيدى. وندا ەلەۆاتور بار. وراقتان جاڭا كەلگەن بيدايدى سوندا كەپتىرەدى. شارۋا يەسى مۇنداعى تەحنيكانىڭ ءبارىن جىل سايىن جاڭارتادى.

– مەن ەرتەدەن بەرى ەگىن شارۋا­شىلىعىندا ەڭ­بەك ەتىپ كەلە­مىن. وزدەرىڭىز كورىپ تۇرعانداي, تەح­ني­كا­­مىزدىڭ ءبارى جاڭا. ءىشى ينوماركا سەكىلدى. قانشا مولشەر ەگىن ورعانىن كومپيۋتەر كورسەتەدى. گەر­ما­نيانىڭ تەحنيكالارى وتە ساپالى, – دەيدى كومباين جۇرگىزۋشىسى سەرىك احانوۆ.

ءبىر بريگادا قۇرامىندا 15-18 جۇمىس­شى بار. ناۋقان كەزىندە ال­قاپتان ۇزاماۋ ءۇشىن جۇمىسكەرلەر وسىنداعى جايلى ۇيدە جاتىپ, ەڭبەك ەتەدى. اسحانادان تۇستەنەدى, كەشكى اسىن ىشەدى.

– بيىل ەگىننىڭ جايى ءبىراز الاڭداتتى. 35 مىڭ گەكتارعا ەگىن سال­دىق. قازىر 85 پايىزىن جيناپ ۇلگەردىك. وسى ۋاقىتتا ەڭسەرىپ قالۋىمىز كەرەك ەدى. بىراق كەيىنگى جاۋعان جاۋىن قول بايلادى. ودان كەيىنگى ماسەلە – كيىك تاپتادى. بىراق تاۋبە دەيمىز, ءبارى ويداعىداي, – دەيدى گ.پروكوپ.

كارتوپ القابىندا دا قار­با­لاس تىرلىك. شارۋاشى­لىق كارتوپتى بيىل سەگىزىنشى رەت ءوسىرىپ وتىر. العاشقى جىلى 130 گەكتارعا سالدى. ءسويتىپ, جىل ساناپ اۋماعىن ارتتىردى. بۇگىندە 500 گەكتاردان ءونىم جيناۋ ۇستىندە.

كارتوپ القابىنا جەتكەنىمىزدە بريگاداداعى جۇمىسكەرلەر تەح­نيكالارىن وڭگەرىپ قويىپتى. بولىمشەدەن «پازيكپەن» ارنايى جەتكەن كەشكى اسقا جيىلعان. بيىلعى ءتۇسىمنىڭ ورتاشا ەكەنىن ايتادى القاپ باسىنداعىلار.

– بىزدەگى تۇقىم – اتاقتى گالا كارتوبى. 1 گەكتاردان 40 توننادان ءونىم بەرىپ جاتىر. سوعان قاراپ, ءتۇسىمنىڭ ورتاشا ەكەنىن ايتۋ كەرەك. جاڭبىر جيناپ الۋعا كەدەرگى بولىپ تۇر. كۇنىنە 1 200-1 400 توننا جينايمىز. تەحنيكامىز جەتكىلىكتى. سىڭعىرلاپ تۇر. جينالعان كارتوپتى شاحتەر اۋىلىنداعى ۇلكەن قويماعا تاسيمىز. 80 گەكتاردان شىققان ءونىمدى تۇقىم رەتىندە پايدالانامىز. وسى ۋاقىتتان باستاپ قىس بويى استانادان اكەتەدى. تاراز, شىمكەنتتەن دە الاتىندار بار, – دەيدى شارۋاشىلىقتىڭ باس اگرونومى ديدار اكىشەۆ.

بيىل 500 گەكتار جەردەن 18-19 مىڭ توننا كارتوپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر شارۋاشىلىق. بۇلار جىل سايىن ەۋروپادان 60 توننا تۇقىم ساتىپ الادى. مەملەكەت تۇقىمعا سۋبسيديا بەرەدى.

– جەر توزباۋى ءۇشىن داقىل­دار­دى الماستىرىپ وتىرۋ قاجەت. ماسەلەن, بيىل – كارتوپ, كەلەسى جىلى – بيداي, ودان كەيىن بوس جاتادى. قايتالاپ وتىرامىز. سوندا ءار وسىمدىك وزىنە قاجەتتى مينەرالداردى الۋ ارقىلى جەردەگى تەپە-تەڭ­دىكتى ساقتايدى, – دەيدى باس اگرونوم.

گەورگي پروكوپ دالاداعى شارۋا­شىلىقتان سوڭ, «شاحتەرگە» الىپ كەلدى. اۋىلى اجارلى. كو­شەلەر اسفالتتالعان, جارىقتان­دى­رىلعان, كوگالداندى­رىلعان. تازا سۋ ءار ۇيگە كىرىپ تۇر. ورتالىق كو­شەگە ستەللا مەن سۋبۇرقاق ور­ناتىلعان. جاستار اللەياسى بار. سۋپەر­ماركەت بار. جاقىندا تويحاناسى اشىلادى. جاس مامان­دار مەن مۇعالىمدەرگە ارناپ تۇرعىن ءۇي سالىپ بەرگەن. مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك اياسىندا سپورت كەشەنى سالىندى. قۇرىلىسقا شارۋاشىلىق ەسەبىنەن 140 ملن تەڭگە قاراجات بولىنسە, قۇنى 280 ملن تەڭگە تۇراتىن باسسەين شا­رۋاشىلىق قاراجاتىنا سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇگىندە اۋىل عانا ەمەس, كورشىلەس ەلدى مەكەندەگى بالالار دا باسسەينگە كەلىپ, ءجۇزىپ ءجۇر. قىسقاسى, الپاۋىت شارۋانىڭ يەسى بارىن ەلىمەن بولىسەدى.

ارقانىڭ التىن قامباسىنا اينالعان نۇرلى نۇراداعى ءبىز كورگەن ناۋقان وسىنداي.

قاراعاندى وبلىسى,

نۇرا اۋدانى