ادەبيەت • 08 قازان, 2023

تورىنىڭ مۇڭلى تاعدىرى

260 رەت
كورسەتىلدى
6 مين
وقۋ ءۇشىن

بابالارىمىز جىلقىنى ء«تورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى» دەپ قانا ەمەس, ەل قورعاعان ەردىڭ قاناتى دەپ دارىپتەگەن. شىنىندا دا, «مىنسە – كولىك, جەسە – ازىق, ىشسە – سۋسىن» بولعان جىلقىنىڭ قاسيەتى بولەك. كوركەم ادەبيەتىمىزدە «كەيىپكەرگە» اينالعان جىلقىلار تۋرالى جازىلعان شىعارمالاردىڭ دا قاراسى مول. سول قاتارعا بەلگىلى جازۋشى كادىربەك سەگىزباي ۇلىنىڭ «سوڭعى شابىس» اتتى اڭگىمەسىن ۇيالماي قوسۋعا بولادى. بۇل تۋىندى 1969 جىلى جازىلسا دا, قايتالاپ وقىعاندا كەشە عانا ومىرگە كەلگەندەي اسەرگە بولەيدى. اسىرەسە قالامگەردىڭ كوركەمدىك شەبەرلىگى, شىعارمانىڭ شىنايىلىعى, كەيىپكەرلەر بولمىسى – وقىرماندى ءجىپسىز بايلاپ, جەتەلەپ اكەتەدى. مۇندا ءبىر كەزدە بايگەنىڭ الدىن بەرمەگەن مەستورىنىڭ مۇڭلى تاعدىرى بايىپتى باياندالعان.

تورىنىڭ مۇڭلى تاعدىرى

مەستورى دەگەندە...بالا كۇنىمىزدە ءبىزدىڭ اۋىلدا دا سوعان ۇقساس تۇلپارلاردى كورىپ ەدىك. سولاردىڭ سوڭعى تاعدىرى ءدال وسىنداي جان اۋىرتار وكىنىشپەن اياقتالعان. سوعان قاراپ, سۋرەتكەر بۇل وقيعانى قيالدان ەمەس, ءومىردىڭ وزىنەن العانىن كورەمىز.

«سايقاننىڭ قارلى شىڭدارى تاڭ ارايىنا شومعان الاكەۋىم, الا كولەڭكە شاقتا سارى ءدوڭ اسىپ, سالت اتتى ىلديعا قاراي قۇلاپ كەلە جاتتى. باعىتتارى – بۇگىنگى ءدۇبىرلى توي وتەتىن قويباستىڭ جالپاق جازىعى. بۇلار – نۇرىم قارت پەن جىگىت بولىپ قالعان بالاسى قاسىمبەك ەدى», دەپ باستالعان اڭگىمەدەن ءومىرى توي-قىزىق قۋىپ كوپ ادەتتەنبەگەن نۇرىم قاريانىڭ وسى تويعا بارۋعا ءبۇيىرى قىزىپ, ەرەكشە اڭسارى اۋادى. ەكەۋىنىڭ استىنداعى كولىكتەرى – قارتتىڭ تالاي جىلدان بەرگى قوس قاناتىنداي بولعان قوس اتى. اقساقال وزىنەن باسقالارى جاقسى ات دەپ ەشۋاقىتتا ايتىپ كورمەگەن, قويعا ءمىنىپ جۇرگەن مەستورىسىن وزگەنىڭ شاشاسىنا شاڭ جۇقپاس جۇيرىكتە­رىنە ايىرباستاعىسى كەلمەيدى. ونىڭ تۇرپايى جەلىسى مەن ءبىر ميتىڭنان اسپايتىن اياڭىن بارىنەن ارتىق كورەدى.

ءدۇبىرلى تويدىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەر بايگەگە شاباتىن اتتاردى ايداپ بارۋشى كەز كەلگەن كىسى ەمەس, ءجون بىلەتىن ادام بولۋى كەرەك دەپ, جىلقىنىڭ جايىن بىلەتىن نۇرىم قارتقا سەنىم ارتادى. قاريا وتىز شاقىرىمدىق جەرگە وتىز سالت اتتىنى ەرتىپ, كىدىرمەي اتتانىپ كەتتى. نۇكەڭنىڭ استىن­دا­عى مەستورى دا بايگەگە شابا­تىن اتتارمەن بىرگە قاتتى جۇرىس­كە­ سىر بەرمەي وتىرادى. قايتا, بيەنىڭ قارنىنداي جەر سىزىپ جۇرەتىن ءىشى تارتىلىپ, جارانىپ شىعا كەلەدى.

قاريا مەجەلى جەرگە جەتىپ, قىزىل ورامال بايلاعان ءبۇزاۋتىس قامشىسىن جوعارى كوتەرىپ, تومەن تۇسىرگەندە بايگەگە شاباتىن اتتاردىڭ تۇياعى جەردى دۇبىرلەتە جونەلدى. قاپەلىمدە, نۇرىم قارت ەشتەڭە اڭعارا المادى. مەستورى دا جۇرتتا قالىپ قويعانداي, تىپىرشىپ, ءبىر ورنىندا تۇرا المادى. ات ءدۇبىرى ەستىلسە, ارقا قوزاتىن حالىقتىڭ ۇرپاعى ەمەسپىز بە, قاريا دا سونى بايقاپ, جالعىز ءوزى ۇرانداپ, جامان اتىنا قامشى باستى. ات ۇستىندە كەلە جاتىپ, ەتەك-جەڭىن قىمتاپ, تىماق باۋىن بايلادى. اۋدەم جەر شاپقان سوڭ بارىپ, بويى جەڭىلدەگەندەي بولدى. مەستورى وتىز اتتىڭ قاراسىنا ىلەسىپ, ءبىر قالىپتى شابىسقا سالدى دا وتىردى.

نۇرىم قارت ىشىنەن ء«بىر كەز­دە باياعىدا قوزى مارقۇم ءۇمىت ەتكەن جىنىڭدى ەندى كور­سە­تەيىن دەدىڭ-اۋ!» دەپ ويلادى. ولاي ايتاتىن ءجونى بار. ەرتە­دە قوزى جارىقتىق جاباعى كەزىن­دە وسى مەستورىنى كورىپ: «جانۋار بولايىن دەپ تۇر ەكەن. وتىز-قىرىق جىلدا ءبىر تۋاتىن, قول­تى­عىنىڭ استىنان قانات بىت­كەن نا­عىز ءدۇلدۇل عوي مىناۋ» دەپ, جيە­نى­نە استىنداعى اتىن ءتۇسىپ بەرىپ, قالاعانداي الىپ كەتەدى. سول جامان جاباعىسىن قۇ­نان شىق­قاندا جەتپىس ات شابا­تىن باي­گەگە قوسۋعا اكەلگەندە, ات تاني­تىن ءبىر سۇم ءتۇن جامى­لىپ كەلىپ, ورىنىڭ قىزىل اسىعى­نان تەمىر­­مەن ۇرىپ, شوكەلە­تىپ كەتە­دى. سوندا نۇكەڭ قوزى­نىڭ ماڭ­دا­يىن ۇرىپ جىلا­عا­نىن ءوز كوزى­مەن كورە­دى. ات يەسى قاي­­تىس بول­عان سوڭ اياق لاۋعا شىدام­دى مال بولار دەپ, تورىنى بۇل ءوزى الدى.

مەستورى وزىمەن بىرگە شاۋىپ كەلە جاتقانداردان بىرتە-بىرتە وزىپ, العا وكشەلەي ۇمتىلدى. الايدا ءبىرىنشى كەتىپ بارا جاتقان جۇيرىكپەن وزىنە دەيىنگى ءجۇز قادامداي ارا قاشىقتىقتى ازايتا الماي ابدەن دىڭكەلەدى. قارت مەستورىنىڭ ەكى كوزىنە قۇيىلعان تەردى ۇمتىلىپ بارىپ, قول ورامالمەن ءسۇرتىپ وتىردى. ەندى سوڭعى شاقىرىمدار عانا قالدى.

وسى جەردە اڭگىمەدەگى ۇزىن­دى­گە­ زەر سالىڭىز:

«بۇل كەزدە مەستورىنىڭ ءحالى ءتىپتى مۇشكىل ەدى. باسەكەلەسىنەن وزسام دەگەن ىنتىعۋدىڭ ءوزى دە بىرتە-بىرتە ب ۇلىڭعىر تارتىپ, تەك بۇرىنعى جەتسەم, وزسام, دەگەن ويدىڭ ەلەسى عانا سۇلدەسىن سۇيرەپ كەلە جات­قان­داي. الدىنا تۇسكەن تۇقىم­دا­سىن قالاي دا قۋىپ جەتۋ, بار مۇددەسى, بار ماقساتى سياق­تى. سول ءۇشىن دە ول وزىنە باعى­نۋ­دان قالعان ءتورت تۇياقتىڭ ءبىر قالىپتى قوزعالىسىنا وزگە­رىس ەنگىزۋگە بارىن سالدى. اقىرى الدىنداعىدان وزعا­نىن, بىرەۋ­لەردىڭ جانسالاپ كەلىپ, كوتەرمەلەي شاۋجايدان العا­نىن, بىرەۋلەردىڭ ساۋىرىنا تى­زىل­داتىپ قامشى سالعانىن سەزگەندە بويىن ءبىر راحات جالىن شار­پىپ ءوتتى. ول ورىندالعان ەڭ سوڭعى ارمانىنىڭ راقاتى ەدى».

قايران مەستورى توپ ورتاسىنان قاق جارىپ وتە بەرە جىعىلدى. ونىڭ جانا­رى­­نان تامعان ءمولدىر جاس يەسى­نىڭ قولىنا ءۇزىلىپ ءتۇستى. تۇلپار­لار­­دىڭ تاعدىرى دا ادامدار­­دىڭ تاعدىرى سەكىلدى. بويىن جا­سىر­عان تۇلپار سەكىلدى جاقسى ادام­د­ار دا كوزگە كوپ تۇسپەيدى. ولار­دىڭ دا قادىرىن ومىردەن وتكەندە بىلە­مىز. وكىنىشتىسى سول. 

سوڭعى جاڭالىقتار