الايدا مەكەمە قىزمەتكەرلەرى ءبىر جىلدان بەرى جەكە كاسىپكەردىڭ عيماراتىن ۋاقىتشا پانالاپ وتىر. بۇل جەردە ينتەرنەت بايلانىسى جوق. بۇل اۋىلدىڭ بۇرىنعى اتاۋى – ورقاش. تابيعات قورعاۋ مەكەمەسى باسشىلىعىنا وسى جاقتىڭ ءاربىر تاسىن بىلەتىن كامشات ەرماعامبەتوۆ تاعايىندالدى. قازىر ءبىر ورمانشى, ەكى ورمان شەبەرى, 14 ورمان قورعاۋشىسى ورقاش, ەمبى, جۇرىن بولىمشەلەرىندە كەزەكشىلىكتە ءجۇر. ءالى دە ەكى ماماننىڭ ورنى بوس.
1990 جىلعا دەيىن اقتوبە وبلىسىندا تابىستى جۇمىس ىستەگەن 11 ورمان شارۋاشىلىعى قالانىڭ اينالاسىنان قورعانىش بەلدەۋىن قۇرىپ, دالالىقتاعى 8 وزەن بويىن كوگالداندىردى. جۇرىن ورمان شارۋاشىلىعى ماماندارى مۇعالجار تاۋىنىڭ باۋرايىنا قۇم توقتاتاتىن كوپجىلدىق بۇتالار مەن شولەيتكە ءتوزىمدى اعاشتار وتىرعىزدى. 1993 جىلى ورمان شارۋاشىلىقتارى قىسقارتۋعا ۇشىراعان كەزدەن باستاپ ەلىمىزدەگى دالا وسىمدىكتەرى مەن جانۋارلارىن قورعاۋ جۇيەسى السىرەدى. ورمانشىلار جالاقىسىز, جاراقسىز, جاياۋ قالدى. اقىرى قاجەتسىز ماماندىققا اينالدى.
قورعاۋشىسى كەتكەن سوڭ ورماندار وتالىپ, قاراۋسىز قالدى. اعاشى ازايعان توعايدان اڭ-قۇس قاشتى. تەمىرگە قوسىلعان جۇرىن ورمان شارۋاشىلىعى دا وسىنداي كۇيگە ءتۇستى. دەگەنمەن وتىز جىلدان كەيىن ورقاش اتاۋىمەن قايتا قۇرىلىپ, تەمىر ورمان شارۋاشىلىعىنان ءۇش ەسكى تراكتور, «ۋاز», «نيۆا», «LADA Priora» كولىگىن ەنشىلەدى. بىراق ءبىر تراكتور جۇرمەيدى, باسقا كولىكتەردىڭ دە جاعدايى ءماز ەمەس. قازىر وسى تەحنيكالار قاراكولدەگى كامشاتتىڭ ءۇيى جانىندا قاڭتارىلىپ تۇر. قىس جاقىنداپ قالدى, كولىكتەردىڭ قوسالقى بولشەگى مەن جانار-جاعارمايىن ساقتايتىن ورىن تاعى جوق.
ورقاش مەكەمەسى اۋماعىنداعى كوكجيدە ستراتەگيالىق جەراستى سۋ قورى توڭىرەگىندە 6 كومپانيا مۇناي وندىرەدى. بۇل جاقتاعى مۇناي تيەلگەن كولىكتەر توپىراقتى ءبۇلدىرىپ, سيرەك وسكەن دالا وسىمدىكتەرىن تاپتاپ جاتقانى ءوز الدىنا, كولىكتەن شىققان وت ۇشقىنى ىستىقتا دالا ءورتىن تۋدىرادى. ورمانشىلاردىڭ نەگىزگى مىندەتى – ورمان كۇزەتى جانە ءورتتىڭ الدىن الۋ. جاقسى جاڭالىق: بيىلعى تامىزدا قاراكولدە ءورت ءسوندىرۋ بەكەتىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. مۇنىمەن ءبىر كەزدە ءدال وسىنداي ەكى بەكەت ايتەكە بي اۋدانىنىڭ قارابۇتاق اۋىلىندا جانە قوبدا اۋدانىندا سالىنىپ جاتىر. جازدا ورقاش تابيعات قورعاۋ مەكەمەسىنە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن LOVOL 2204, LOVOL 1054 ماركىلى ءۇش تراكتور ساتىپ الىندى. قاراكول اۋىلىنان قۇمجارعان مەن كوكجيدە قۇمدارىنا دەيىنگى اراقاشىقتىق – ەمبى قالاسى ارقىلى 150 شاقىرىم, قاندىاعاش ارقىلى 300 شاقىرىم. ورمانشىلار وسى جاققا كەزەكشىلىككە جەكە كولىكتەرىمەن شىعادى.
«60 مىڭ گەكتار القاپتى كۇزەتۋگە جول تالعامايتىن كولىك كەرەك. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا ەڭ قولايلىسى – «ۋاز پاتريوت» جانە «گازەل» كولىكتەرى. قازىر ەلىمىزدە قۇراستىرىلعان «گازەل-بيزنەس» كولىگى 14 ملن تەڭگە, ال «ۋاز پاتريوت» 12 ملن 620 مىڭ تەڭگە تۇرادى. وسى ەكى كولىك ورمانشىلاردى تاسۋعا قولايلى. ءىشى كەڭ, ادام وتىراتىن ورىندار جەتكىلىكتى ءارى الىس جولعا شىققاندا قوسالقى بولشەك, تۇقىم, جاعارمايدى تيەپ الۋعا بولادى», دەيدى ك.ەرماعامبەتوۆ.
جازدا ورقاش, ەمبى, جۇرىن اۋىلىنىڭ 70 تۇرعىنى «جاسىل ەل» باعدارلاماسىمەن ەكى اي جۇمىس ىستەپ, ورمان ءىشىن قۋراعان اعاشتاردان تازارتتى, قاراعاي سۋاردى. نەگىزى «جاسىل ەل» ستۋدەنتتەر ءۇشىن اشىلعان باعدارلاما بولعانىمەن, بيىل وعان الەۋمەتتىك جۇمىسقا تارتىلعاندار قوسىلدى. الايدا ءالى اياقتان تۇرماعان مەكەمەنىڭ موينىنا جۇمىسسىزداردى ءىلىپ قويۋ دۇرىس ەمەس. تابيعات قورعاۋ مەكەمەسىنىڭ اۋماعى وتە ۇلكەن. ماسەلەن, قاراكولگە ەڭ جاقىن ۋچاسكە 9 شاقىرىم جەرگە جۇمىسسىزدار جاياۋ جەتە المايدى. جازدا 70 ادامدى ەكى مەزگىل ءارى-بەرى تاسىمالداۋعا اۋىلدان كولىك تابىلمادى. سول ءۇشىن دە جۇمىسسىزداردى ماۋسىمدىق جۇمىسقا تارتۋعا بولىنگەن قاراجات جالاقىسىنا جانارماي قۇيىپ جۇرگەن ورمانشىلارعا بەرىلسە ءتيىمدى بولار ەدى.
بۇل جاقتىڭ تابيعاتى بىركەلكى ەمەس. ورقاش پەن قۇمجارعاننىڭ جەرى – قۇمدى القاپ. ادام بەلىنەن قۇمداردىڭ اراسىندا كەلە جاتقاندا, ايدالادان كوك جاسىل توعاي, بۇلاقتار, كولدەر كوپ كەزدەسەدى. بۇل جاقتا كوكجيدەنىڭ جەراستى سۋى جاقىن بولعان ەرتەرەكتە قولدان وتىرعىزىلعان اعاشتار كوگەرىپ كوكتەپ تۇر. بۇل جەردە جۇرىن ورمان شارۋاشىلىعى ماماندارى 1980 جىلى وتىرعىزعان ەمەن, شىرشا, قايىڭ, قاراعاي, سەكسەۋىل, جىڭعىل توعايلارى قالىڭ بولىپ وسكەن ەكەن.
«بيىل ورمانشى, ورمان شەبەرى, ورمان باقىلاۋشىسىنىڭ جالاقىسى 100 پايىز ءوستى دە, كەرىسىنشە مەحانيزاتور مەن كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى سول كۇيىندە قالدى. ورمان جۇمىسىندا ەڭ كەرەك مامان – مەحانيزاتور مەن كولىك جۇرگىزۋشىسى. ولار دابىل تۇسكەن بويى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ كەلەدى دە, ءورتتىڭ الدىنان شىعىپ, جەردى جىرتىپ تاستايدى. قۇمجارعان مەن كوكجيدە قاراكولگە وتە قاشىق بولعاندىقتان, جاراقتى كولىك دايار تۇرماعان سوڭ, ورمانشىلار تەز جەتە المايدى. جازدا ورماننىڭ اينالاسىنان شارۋا قوجالىقتارى ءشوپ شاپقاندا قىزمەتكەرلەرىمىز قۋراپ تۇرعان شوپكە ۇشقىن تۇسپەسىن دەپ ەكى اي بويى كەزەكشىلىكتە ءجۇردى. وسىلاي ايانباي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن مەحانيزاتور مەن جۇرگىزۋشىلەرىمىزدىڭ ەڭبەكاقىسى 80-100 مىڭ تەڭگە بولسا, بۇل كەزدە مۇعالجار اۋدانىندا مۇناي مەكەمەسىندە جۇمىس ىستەيتىن مەحانيزاتور 250 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى الادى. سول سەبەپتى بىزدە جۇرگىزۋشى تۇراقتامايدى», دەيدى ك.ەرماعامبەتوۆ.
تابيعات قورعاۋ مەكەمەسىنىڭ ءبىر بولىمشەسى – ەمبىنىڭ جەرى تاستاق, بيىك توبەلەرى كوپ. ەكى جىل بۇرىن ول جاققا 120 ءتۇپ قاراعاي, بىرنەشە شىرشا كوشەتى وتىرعىزىلدى. قىلقان جاپىراقتىلاردى ەمبى بولىمشەسىنىڭ ورمانشىسى ۆلاديمير كراسنورۋجينسكي كۇتىپ باپتايدى. داننەن شىققان شىبىقتاردىڭ تامىرى ءبىر-بىرىنە بايلانسا, وسپەي قالاتىن بولعان سوڭ, ەرتە كوكتەمدە تاراتىلىپ وتىرعىزىلادى. قازىر جاز ءبىتتى, اعاشتار ۇيقىعا كەتتى دەپ وتىرۋعا تاعى بولمايدى. كۇز بەن قىستا ورماننىڭ شارۋاسى جەتكىلىكتى. اياز قىسقاندا ازىق ىزدەگەن جابايى قابان مەن ەلىك تالداردى كەمىرىپ كەتەدى. سۋىق ءوتىپ, قابىعى جالاڭاشتانعان اعاشتار كوكتەمدە كوكتەمەي قالسا, ورمانشى ەڭبەگىنىڭ زايا كەتكەنى. سول ءۇشىن دە ەمەن, شىرشا, قاراعاي القابىن اينالدىرا تىكەنەك سىممەن قورشاپ تاستاعان ءجون. الايدا تابيعات قورعاۋ مەكەمەسىنىڭ بيۋدجەتىندە اعاشتاردى قورشاۋعا قارجى قاراستىرىلماعان. ونىڭ ۇستىنە جەلتوقساننىڭ ورتاسىنان باستاپ قىلقان جاپىراقتى اعاشتاردى ۇرلاپ ساتاتىن براكونەرلەر توڭىرەكتەيدى. ورقاشتىڭ ورمانشىلارى 31 جەلتوقسانعا دەيىن شىرشالاردى كۇزەتەدى.
اعاشى كوپ جەردە تىرشىلىك جاندانادى. قۋراعان, كارى تالدارى كەسىلىپ, ولاردىڭ ورنىنا الۋان ءتۇرلى جاس شىبىق ەگىلسە, توعاي جاسارادى. ورمان اعاش دانىنەن شىبىق وسىرەتىن تالىمباقتار ارقىلى كەڭەيەدى. بۇل جەردە جارتاس باسىنا قاراعاي ەككەن ەمبىلىك ۆلاديمير سياقتى جۇمىسقا جانىن بەرەتىن ماماندار كەرەك. كامشات دالالىقتان تالىمباق اشۋعا جەر ىزدەپ, تەمىر مەن جەم وزەندەرى بويىنان ىڭعايلى ورىن تاپقانىمەن, جاس شىبىقتاردى تاسىمالداۋعا الىس بولعان سوڭ, بۇل ويىنان باس تارتتى. تالىمباققا ەڭ ءبىرىنشى سۋ كەرەك. ال دالالىقتا ەرىگەن قار سۋى جينالعان جەرگە تۇقىم سالۋعا تاعى بولمايدى. جازدا مۇنداي كولشىكتەر نە كەۋىپ كەتەدى, نە سۋى بورسىپ كەتەدى. سول ءۇشىن ۇڭعى قازىپ, جەر استىنان سۋ شىعارۋ كەرەك. كەدەرگىلەر الدان شىقپاسا, بۇل شارۋانى ورىنداۋ اسا قيىن بولماس. اعاش تۇقىمدارىنان كوشەت شىعارىپ, ونى تاراتىپ جەرسىندىرسە, ورمان اۋماعى كوبەيەدى. ماسەلەن, قاراعاي دانىنەن شىبىق ءوسىرۋ كوپ قارجىنى ەمەس, ىقىلاس پەن تياناقتىلىقتى قاجەت ەتەدى. مۇنىڭ ەڭ وڭاي ءتاسىلى – قاراعاي تۇقىمىن شاشار كەزدە اينالاسىن جىرتىپ تاستاۋ. سوندا اعاشتىڭ جاڭعاعىنان ۇشقان ءدان جىرتىلعان جەرگە تۇسەدى دە كوكتەيدى. كەيىن كوشەتىن كوشىرىپ جۇرمەيسىڭ.
ستراتەگيالىق تۇششى سۋ قورى ورنالاسقان كوكجيدەگە تونەتىن ەكولوگيالىق زارداپتىڭ الدىن الۋ, قۇم باسۋ قاۋپى جوعارىلاعان قۇمجارعان مەن جۇرىندا شولگە ءتوزىمدى اعاشتار مەن بۇتالاردان جاسىل بەلدەۋ قۇرۋ جۇمىستارىن تەزدەتۋ ءۇشىن وسى مەكەمەنىڭ قۇمجارعان بولىمشەسىن اشۋ كەرەك. سۋسىعان قالىڭ قۇمنان كولىك جۇرمەيتىن بولعان سوڭ, ورمانشىلارعا قيىن. قۇم باسۋدى جاسىل وسكىندەر عانا توقتاتادى.
ورقاشتىڭ 2 900 گەكتار توعايىندا اق قايىڭ, كوكتەرەك, قاراعاي, ەمەن, قاندىاعاش, يتمۇرىن, قاسقىرجيدەك, مويىل, قاراقات, جەرجيدەك, مۇكجيدەك وسەدى. ورقاشتىڭ قالىڭ توعايلارىن توعىز ءتۇرلى جىرتقىش قۇس مەكەندەگەندىكتەن, بۇل جەردى «بۇركىت پاتشالىعى» دەپ تە اتايدى. تاڭعاجايىپ كوكجيدە تۇششى سۋ قورى تاعى بار.
ورقاش ورمانىن 1979 جىلدان بەرى ورىنبورلىق عالىم, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى الەكساندر چيبيليوۆ زەرتتەي كەلە, وسى توڭىرەكتەن 300-گە جۋىق جوعارى ساتىداعى وسىمدىك ءتۇرىن تاپتى. ونىڭ 32 ءتۇرى ەندەميك ەكەن. ورقاشتان وسىمدىكتانۋعا قوسىلعان ولجا – ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن دوڭگەلەك جاپىراقتى كۇنباعىس پەن مۇز داۋىرىنەن قالعان پاپوروتنيك تۇقىمداس وسىمدىك. وتە ەجەلگى پاپوروتنيكتىڭ وسى ءتۇرى مۇعالجار مەن التاي تاۋىندا عانا وسەدى.
نازار اۋدارارلىق جايت – ءبىر جىلدان بەرى ورقاشتىڭ ورمانشىلارىنا ارنايى كيىم مەن قىزمەتتىك جەتون بەرىلمەگەن. ءتۇز جانۋارلارىنىڭ تىنىشتىعىن بۇزۋشىلار مەن زاڭسىز اعاش كەسۋشىلەرمەن كۇرەسەتىن ورمانشىلار قازىر جاي كيىممەن ءجۇر. ولاردى الىستان اجىراتۋ قيىن. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ زاڭىنداعى كەدەرگىلەر دە تابيعات قورعاۋشىلاردىڭ قولىن بايلاپ تۇر. ورقاشقا تەمىر ورمان شارۋاشىلىعىنان بولىنگەن ءتورت كولىكتى تەزىرەك جوندەۋ كەرەك. ويتكەنى ورمانشىعا كولىك جەتپەي جاتىر. قاجەت قۇرالدى ساتىپ الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس پورتالى ارقىلى كونكۋرس جاريالاۋ كەرەك. بۇل جەردە ەشكىم مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ زاڭىن اتتاپ وتە المايدى. سول ءۇشىن توتەنشە جاعداي قىزمەتى, اۋرۋحانالار مەن تابيعات قورعاۋ مەكەمەسى سياقتى جۇمىسىن كىدىرتۋگە بولمايتىن, حالىققا ەڭ قاجەتتى سالالارعا تەندەر شارتىن ءبىر كوزدەن ساتىپ الۋعا رۇقسات بەرۋ ارقىلى جەدەلدەتكەن دۇرىس بولار. ك.ەرماعامبەتوۆ وسىلايشا ورماندى ەڭ ءتيىمدى جولمەن كوبەيتكىسى كەلەدى. بىراق ورمان ءوسىرۋدى اقشامەن ەمەس, قول ەڭبەگىمەن شەشكىسى كەلگەن ازاماتقا بۇل كۇنى قولداۋ جەتپەي تۇر.
اقتوبە وبلىسى
