سەرىكتەستىك يەلىگىندەگى 723 گەكتار جەرگە ماقتا وسىرەدى. ونى وڭدەپ شەتەلگە ەكسپورتتايدى. سونىمەن بىرگە شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنا ماقتا ەگۋگە, تەرىسىپ جيناسۋعا كومەكتەسەدى. بيىل ورداباسى اۋدانىندا 4 مىڭ گەكتارعا ماقتا ءشيتىن سەبۋگە جاردەم بەردى. وسىلايشا, وڭىردەگى ماقتا ءوندىرۋشى ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ بەستىگىنە كىرىپ وتىر. كومپانيا «اق التىندى» ءۇش ءتۇرلى تاسىلمەن وندىرەدى. بىرىنشىدەن, ءوزى ەگەدى, ەكىنشىدەن, فيۋچەرلىك كەلىسىمشارت ارقىلى شارۋا قوجالىقتارى ءونىمدى وسى كومپانياعا وتكىزەدى, ۇشىنشىدەن, نارىق باعاسىمەن شارۋالاردان تىكەلەي ساتىپ الادى. بىلتىر 20 مىڭ توننا ءشيتتى ماقتا وندىرسە, بيىل 25 مىڭ تونناعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.
وتكەن جىلى سەرىكتەستىك 43 تسەنتنەردەن ءونىم العان. بيىل دا سوعان شامالاس بولادى دەپ وتىر. ماقتا شىعىمىنىڭ جاقسى بولۋىنا تۇرىكتىڭ «PROGEN TOHUM» كومپانياسىنىڭ ەليتالىق تۇقىمى اسەر ەتكەن. تۇركيانىڭ اسىل تۇقىمدى ماقتا ءشيتى 70 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم بەرە الادى. جشس ديرەكتورى مەيىرحان باتىربەكتىڭ ايتۋىنشا ماقتا تەرىمىنە «قازاگروقارجى» اق-دان العان 15 «John Deere» كومباينى ساقاداي-ساي دايىن تۇر. ءبىراز القاپقا كومبايندار ءتۇسىپ ۇلگەردى.
ماقتا – شىعىنى كوپ داقىل. بىراق ەليتالى تۇقىم ەسەبىنەن كومپانيا تابىسقا كەنەلىپ جاتىر. «رامازان-اگرو» جشس 2009 جىلى قۇرىلسا, 2014 جىلى جاڭا كومبايندار ساتىپ الدى. مۇنىڭ الدىندا شارۋاشىلىق جەرگىلىكتى تۇقىمدى ەككەن. بىراق ونىڭ ونىمدىلىگى 20-25 تسەنتنەردەن اسپايتىن. بۇرىنعى سۇرىپتىڭ تالشىق ساپاسى تومەن بولاتىن. ول 5-ءشى تيپتىگە جاتاتىن. تۇرىكتىڭ ەليتالى تۇقىمى – 3-4-ءتيپتى. ونىمدىلىگى دە جوعارى. شارۋاشىلىق «ەدەسسا» سۇرپىن دا ەگىپ كورگەن. جەرگىلىكتى كليماتقا توزىمدىلىگىن بايقاپ, سىناقتان وتكىزگەن. ەندى «ليما» دەگەن سۇرپىن تەكسەرىپ جاتىر. ەگەر ساپاسى دۇرىس بولسا, ونى دا الدىرادى. سەرىكتەستىك «قازاگروقارجىدان» 2.5 ملرد تەڭگەگە «John Deere» كومبايندارىن ساتىپ العان. قارىزدىڭ نەگىزگى بولىگىن قۇتىلعان. مەملەكەت جاڭا تەحنيكاعا, تىڭايتقىشتارعا, حيميكاتتارعا سۋبسيديا بەرىپ جاتىر. جەڭىلدەتىلگەن باعامەن ديزەل وتىنىن الىپ وتىر.
تۇرىكتىڭ ەليتالىق تۇقىمىنىڭ باعاسى قىمبات. وعان كوپ شارۋانىڭ شاماسى كەلە بەرمەيدى ساتىپ الايىن دەسە. سول سەبەپتى سەرىكتەستىك ديرەكتورى 40 پايىزى مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالانعانىن قالايدى. بيىل شارۋاشىلىق 88 توننا ەليتالىق تۇقىم ساتىپ العان. ونىڭ بارلىعىن ءوزى پايدالانبادى. تومەن باعامەن 350-دەي شاعىن شارۋاشىلىققا ساتتى. تىڭايتقىش, تەحنيكامەن جاردەم بەرەدى. ماقتانى تەرىسۋگە دەيىن كومەكتەسەدى. وزدەرى شىعىن شەكسە دە ارزان باعامەن شاعىن شارۋاشىلىقتاردى ەليتالى تۇقىممەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. مۇنىڭ سەبەبى تالشىق ساپاسى تومەن جەرگىلىكتى ماقتا شەتەلگە وتپەي جاتىر. اسىل تۇقىمدى ماقتا سۇرپىنان سەرىكتەستىك 60 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم العان. سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى كەيبىر القاپتاردا ونىمدىلىك تومەندەگەن. سونىڭ وزىندە جەرگىلىكتى تۇقىممەن سالىستىرعاندا شىعىمى جاقسى. سىناق الاڭدارىندا باسقا سۇرىپتاردى دا تەكسەرىپ جاتىر. تۇرىكتىڭ ەليتالى تۇقىمدارى جەرگىلىكتى كليماتقا ساي كەلە بەرمەيدى. پىسەتىن ۋاقىتى – ۇزاق. 120-130 كۇندە ماقتا ءپىسىپ ۇلگەرمەسە, ءارى قاراي شارۋالار تەرىپ تە ۇلگەرە المايدى. ال تۇرىكتىڭ ەليتالى تۇقىمدارى 160-170 كۇندە ءپىسىپ جەتىلەدى. سوعان قاراماي ەرتە پىسەتىن تۇرلەرىن ساتىپ اكەلىپ, جەرگىلىكتى تابيعاتقا بەيىمدەپ ءوسىرىپ جاتىر.
جينالعان ءونىم سەرىكتەستىككە قاراستى «نۇر-اگرو 73» زاۋىتىندا وڭدەلەدى. ول جەردە ماقتا شيتىنەن اجىراتىلىپ, تالشىق, لينت, ۇلىق الىنادى. تالشىق ەكسپورتقا جۇمسالسا, لينت مەديتسينا وندىرىسىندە, ۇلىق كورپە-توسەك تىگۋگە قولدانىلادى. ءشيتتى تۇقىمدىققا پايدالانادى, ءارى ودان ماي سىعادى. سەرىكتەستىك ءشيتتى «دونيا» ساۋدا بەلگىسىمەن ماقتا مايىن شىعاراتىن «شىمكەنتماي» اق-عا وتكىزەدى. تالشىق, لينت, ۇلىقتى «Cotton CZ s.r.o» ترەيدەرلىك كومپانياسى ارقىلى لاتۆيا, مولدوۆا, رەسەي, بەلارۋس, تۇركياعا ەكسپورتتالادى. بىلتىر ماقتا باعاسى تونناسىنا 370 مىڭ تەڭگە بولدى. بۇل – تۇرىكتىڭ ەليتالىق سۇرپىنىڭ قۇنى. جەرگىلىكتى تۇقىمنان شىققان ماقتا 230-250 تەڭگەدەن ساتىلدى. بيىل ماقتا باعاسى ءالى ناقتىلانبادى. ونىڭ قانشا بولاتىنى الەمدىك نارىققا, ليۆەرپۋل بيرجاسىنداعى كوتيروۆكاعا بايلانىستى. دەگەنمەن وسى جىلى اق ۇلپانىڭ قۇنى تومەن بولادى دەگەن بولجام بار. سەرىكتەستىك ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا 250 تەڭگە باعامەن تابىسقا شىعۋ قيىن. ماقتادان پايدا ءتۇسۋ ءۇشىن كەمى 30 تسەنتنەردەن ءونىم الۋ كەرەك. 20 تسەنتنەر ءجاي شىعىنعا كەتىپ قالادى. جەرگىلىكتى ماقتا تۇقىمى از ءونىم بەرەتىندىكتەن, شارۋالار دا كوپ تابىسقا كەنەلە الماي ءجۇر. سەرىكتەستىك ەليتالى تۇقىممەن ماقتا وسىرەتىندىكتەن ترەيدەرلىك كومپانيا الدىن-الا كەلىسىمشارت جاساسىپ قويعان. سول ءۇشىن باعا قانشا قۇبىلسا دا اسەر ەتپەيدى. ءارى ترەيدەرلىك كومپانيا سەرىكتەستىككە العى تولەم ەسەبىندە اقشا اۋدارىپ وتىرادى. وسى قاراجاتتىڭ كومەگىمەن «رامازان-اگرو» شاعىن شارۋاشىلىقتارمەن فيۋچەرلىك كەلىسىمشارت تۇزەدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى. وسى كۇندە بازاردا ساتىلاتىن كيىم-كەشەك, ماتالاردىڭ ءبارى دەرلىك شەتەلدىك ونىمدەر. وتاندىق شيكىزاتپەن توقىما ونەركاسىبىن اياققا تۇرعىزۋعا بولادى عوي.
ء«بىز ماقتا تالشىعىن جەرگىلىكتى نارىققا قۋانا-قۋانا وتكىزەر ەدىك. الاتىن جەر جوق. ءبىرلى-جارىم فابريكا وزدەرىنىڭ شيكىزاتىن پايدالانادى. ەندى ءوزىمىز ماقتا, ءجىپ ءيىرۋ فابريكاسىن سالۋدى ويلاستىرىپ جاتىرمىز. بىراق يدەيامىزدى ىسكە اسىرۋعا قاراجات قولبايلاۋ بولىپ تۇر», دەدى سەرىكتەستىك باسشىسى.
كاسىپكەردىڭ پىكىرىنشە قوسىمشا فابريكالار بولسا, ءونىم وندىرۋشىلەر ولاردى قاجەتتى شيكىزاتپەن تولىق قامتاماسىز ەتە الادى. تەك ماقتا ەليتالى تۇقىممەن ءوسىرىلۋى كەرەك. جەرگىلىكتى سۇرىپتان الىنعان ماقتا تالشىعى ماتا توقۋعا, ءجىپ شىعارۋعا جارامايدى. وتاندىق ونىمدىلىگى جوعارى ماقتا سۇرىپتارىنىڭ وسى كۇنگە دەيىن بولماۋىنا قاراجات جاعى كىنالى. قارجىلىق پروبلەما عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىن السىرەتتى, كادرلىق تاپشىلىققا اكەلىپ سوقتىردى. تۇقىم شارۋاشىلىقتارى جابىلدى. سولاردىڭ ءبارىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن قارجىلاي كومەك كەرەك. كاسىپكەردىڭ ويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قايتا جانداندىرىپ, تۇقىم شارۋاشىلىقتارىن كوبەيتسە, وتاندىق ەليتالى تۇقىم الۋعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشىلادى. مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا عىلىمدى اۋىل شارۋاشىلىعىنا بۇرۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى. ۇكىمەت وسىعان وراي ناقتى قادامدار جاساسا, تۇقىم شارۋاشىلىعى دا دامي تۇسەدى دەگەن ءۇمىتىن جاسىرمادى شارۋا. تۇركىستان وبلىسىنا كەمى 5-6 تۇقىم وندىرەتىن شارۋاشىلىق قاجەت. ءوڭىردىڭ ناعىز ماقتالى اۋداندارىندا بۇل ماسەلە قولعا الىنا باستاپتى. بىراق وندىرىلگەن ەليتالى تۇقىم سۇرانىستىڭ بار-جوعى 20-30 پايىزىن عانا جابا الادى.
ء«بىر جىلدارى ەگىستىكتى ءارتاراپتاندىرۋ باعدارلاماسىمەن ماقتانىڭ ورنىنا شارۋالار باقشا داقىلدارىن ەكتى. شىعىنى كوپ, سۋارۋى دا قيىن دەگەن ماسەلە نەگىزگى سەبەپ بولدى. بيىلعى جولداۋدا دا پرەزيدەنت سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن ەگىن تۇرلەرىن باسقالارىمەن اۋىستىرۋدى تاپسىردى. الايدا ونىمدەردىڭ ىشىندە ماقتا سۋدى ەڭ از كەرەك ەتەتىن داقىلعا جاتادى. جوعارىدا وتىرعاندار ەسەپتەگەندە ەگىستىكتىڭ كولەمىن ەسەپكە الادى. وبلىستا نەگىزىنەن ماقتا ەگىلەتىن بولعان سوڭ ارينە سۋدىڭ دا مولشەرى كوپ بولىپ شىعادى. ەگەر ناقتى گەكتارعا شاقساق ماقتانىڭ شىن مانىندە سۋدى از تۇتىناتىنىن كورە الامىز. ماقتالىق جاز بويى ەكى-اق رەت سۋارىلادى. كەيدە ءبىر-اق مارتە سۋ بەرەمىز. ال جۇگەرى القابىن 3-4 رەت سۋارماسا ءونىم بەرمەيدى. جوڭىشقا دا ماقتادان ەكى ەسە ارتىق سۋ ىشەدى. «اق التىن» شولدە وسەتىن داقىل تۇرىنە كىرەدى. ودان باسقا وسىمدىكتەر ەكى ەسە سۋدى كوپ قاجەت ەتەدى. سۋدىڭ ءبارى ماقتاعا كەتىپ جاتىر دەگەن تۇسىنىكتىڭ قاتە ەكەنىن مەن ءاربىر جينالىس سايىن ايتىپ وتىرامىن. ماقتا – ستراتەگيالىق ءونىم. ودان تەك ماتا-ءجىپ شىقپايدى, وق-ءدارى دە وندىرىلەدى. توقىما ونەركاسىبىن قولعا الامىز دەپ جاتىرمىز, شيكىزات بولماسا بۇل تىرلىك قالاي جۇزەگە اسادى؟ سول سەبەپتى ماقتا شارۋاشىلىعىن مەملەكەت بارىنشا قولداۋ كەرەك», دەدى كاسىپكەر.
ونىڭ ۇستىنە حالىق تا ماقتا ەگىپ ۇيرەنگەن. ابدەن سول كاسىپكە داعدىلانعان. شارۋالاردىڭ قولىنداعى تەحنيكا دا ماقتا شارۋاشىلىعىنا ارنالعان. ولاردى ساتىپ الۋعا ميللياردتاعان قارجى كەتتى. ناۋقانشىلىقپەن ماقتا القاپتارى قىسقارسا, شارۋالار بىردەن سازعا وتىرادى.
پرەزيدەنت جولداۋدا سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىن كوتەرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىندا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىنا كوشۋ قاجەتتىگىن بەكەر ايتپادى. ويتكەنى شىنىمەن دە جىلدان-جىلعا ەگىستىك القاپتارىنا سۋ جەتكىزۋ ماسەلەسى قيىنداپ بارادى. بۇل پروبلەمانىڭ بىردەن-ءبىر شەشىمى – ول تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى. سەرىكتەستىك ءوز تاجىريبەسىندە تامشىلاتۋ مەن جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىنىڭ ءبارىن قولدانىپ كورگەن. شارۋاشىلىق باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي تەحنولوگيانى پايدالانۋعا ءىرى اگروكومپانيالاردىڭ شاماسى كەلەر. ونداي ءتاسىلدى قولدانۋدى شاعىن فەرمەرلىك قوجالىقتاردىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. ءاربىر وسىنداي شارۋاشىلىقتىڭ بار-جوعى 3-5 گەكتار جەرى بار. سودان تاپقان تابىسى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەندىرۋگە جەتپەيتىنى بەلگىلى. سول ءۇشىن بۇل ارادا مەملەكەتتىڭ كومەگى اۋاداي قاجەت. بيۋدجەت ەسەبىنەن ەگىستىك باسىنا ەلەكتر ەنەرگياسى تارتىلىپ, قۇدىق قازىلسا, شارۋا تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىنە ويلانباستان كوشەر ەدى. تىرشىلىك ءنارىن قۇبىر ارقىلى شاقتاپ بەرىپ وتىرۋ تيىمدىلىكتى دە ەكى ەسەگە ۇلعايتادى. البەتتە, مۇنداي جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ارزان بولمايدى. وسى ورايدا مەملەكەت كەتكەن شىعىننىڭ 50 پايىزىن سۋبسيديالاسا, قالعانىن 3-4 جىلعا ءبولىپ تولەۋگە شارۋانىڭ مىندەتىنە ارتسا ءتيىمدى بولار ەدى, دەگەن ويىن جەتكىزدى كاسىپكەر. جانە بۇل ءىستى تەزىرەك قولعا الۋ كەرەكتىگىن مالىمدەدى. سۋ تاپشىلىعى جىلدان-جىلعا ايقىن سەزىلە باستاعانىن العا تارتتى. ماسەلەنى ايتىپ, تالاي رەت جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ الدىنا بارعان. پرەزيدەنت جولداۋدا ناقتى تاپسىرمالار بەردى, ەندى ۇكىمەت تە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك تە قوزعالۋى ءتيىس.
ءوز كەزەگىندە «قازاگروقارجى» اق-نىڭ شىمكەنت قالاسى مەن تۇركىستان وبلىسى بويىنشا فيليال ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بەكجان جۇقاباەۆ قارجى ۇيىمى وڭىردەگى شارۋالاردى بەلسەندى تۇردە جاڭا تەحنيكالارمەن قولداپ جاتقانىن ايتتى.
«2023 جىلى فيليال جەرگىلىكتى فەرمەرلەرگە 9,5 ميلليارد تەڭگەگە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ليزينگكە بەرۋ بويىنشا اۋقىمدى جوسپارلار بەلگىلەدى. بۇگىنگى تاڭدا جىلدىق مەجەنىڭ 74 پايىزى ورىندالدى, ياعني 7,3 ميلليارد تەڭگەنىڭ قۇرال-جابدىقتارى بەنەفيتسيارلارعا جالعا بەرىلدى. ولاردىڭ ىشىندە 575 تەحنيكا بولسا, 176-سى ماقتا جيناۋعا ارنالعان تراكتور, كومبايندار مەن قاجەتتى اگرەگاتتار. وسىلايشا, قارجى ۇيىمى كۇش-جىگەرىن شارۋالاردى قولداۋعا جۇمساۋ ارقىلى ماقتا شارۋاشىلىعىن, جالپى اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا ۇلەسىن قوسىپ جاتىر», دەدى ب.جۇقاباەۆ.
«قازاگروقارجى» وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, «رامازان-اگرو» جشس ناعىز زاماناۋي تەحنيكاعا ءدال وسى قارجى ۇيىمىنىڭ كومەگىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەن. سەرىكتەستىكتىڭ مەنشىگىندە بۇگىنگى تاڭدا 120-دان استام تەحنيكا بار. ول «John Deere» ماقتا كومبايندارى, «John Deere» جانە «بەلارۋس» دوڭعالاقتى تراكتورلارى, تراكتور تىركەمەلەرى, الدىڭعى جانە تەلەسكوپتىق تيەگىشتەر, كۋلتيۆاتورلار, سەپكىشتەر, سوقالار مەن تاعى باسقالارى.
«رامازان-اگرونىڭ» وزىندە الپىسقا جۋىق ادام تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. ال جيىن-تەرىم ناۋقانىندا جۇمىسشىلار سانى 350-دەن اسادى. جالپى, الەمدەگى تالشىق ءوندىرىسىنىڭ 35 پايىزى ماقتانىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. دامۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن ورگە سۇيرەپ كەلە جاتقان سالانىڭ ءبىرى دە – ماقتا شارۋاشىلىعى. سوندىقتان بۇل داقىلعا «اق التىن» دەپ بەكەر ات قويماعان. پرەزيدەنت جولداۋىندا ايتىلعانداي, الداعى 5 جىلدا ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىم كولەمى بىرنەشە ەسەگە ءوسىپ, 450 ملرد دوللاردى قۇراۋى ءتيىس. ەكونوميكالىق كوشباسشى سالالاردىڭ ىشىندە ماقتا شارۋاشىلىعىنىڭ دا الار ورنى ايرىقشا بولادى دەگەن سەنىم بار.
شىمكەنت
