الايدا ماعان سىرشىل سۋرەتكەردىڭ 80-جىلدارى «اۋىل حيكايالارى» دەپ اتالعان تۇنىق سۋداي مولدىرەگەن قالپىندا اق پاراققا تۇسە سالعان ءبىر شوعىر شۇرايلى اڭگىمەلەرى ەرەكشە ۇنايدى. مۇندا قالامگەردىڭ باسقا تۋىندىلارىندا كەزدەسەتىن ميفتىك, رومانتيكالىق سارىن دا, پافوستىق بايانداۋ دا جوق. تازا رەاليست ورالحان بوكەيدى كورەسىز. ءبىر جاعىنان, بۇل اڭگىمەلەردەگى كەيىپكەرلەر, ونداعى وقيعالاردىڭ ءبارى ومىردەن الىنسا دا, جاساندىلىق بايقالمايدى. جازۋشى ءار كەيىپكەرىن ادەبي وبراز دەڭگەيىنە كوتەرىپ, ولاردى بولمىسىمەن, مىنەزىمەن, قيمىلىمەن ەشكىمگە ۇقسامايتىن گالەرەياسىن جاساعان.
سونداي اڭگىمەنىڭ ءبىرى – «اپامنىڭ استاۋى».
«ول كەزدە مەن بالا ەدىم, اپام جاستاۋ ەدى», دەپ باستالعان شىعارما دا اۆتور اكە-شەشەسىنىڭ قيىر جايلاپ, شەت قونىپ مال سوڭىندا جۇرەتىنىن, ولاردى ايىندا-جىلىندا عانا بولماسا, بەت-ءجۇزىن ءجيى كورمەيتىنىن ايتادى. قوس بولمەلى شاتىرلانباعان توقال تامنىڭ ماڭايى قىسى-جازى جىبىرلاعان, ايعايلاپ-شۋلاعان بالالاردىڭ بازارىنا اينالاتىنى, توڭ بولىپ قاتقان پيماسىن, سۇڭگىلەسە سۋ بولعان كويلەك-دامبالىن سول ۇيگە كەلىپ كەپتىرەتىنىن, اقىرى, ونىڭ اپاسى مۇقىم اۋىل بالالارىنىڭ ابزال اناسى سەكىلدى ەكەنىن نازىك ليريزمگە تولى جىلىلىقپەن باياندايدى.
«ون بەس جاسىما دەيىن اپامنىڭ قوينىنا جاتتىم; ون بەس جاسىما دەيىن اكەنىڭ, شەشەنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەي, سول اينالايىن اپامنىڭ تاربيەسىندە ءوستىم; ون بەس جاسىما دەيىن اپامنىڭ ەتەگىنە جابىسىپ, سوڭىنان قالماي بۇلكەكتەپ ق ۇلىنداي ەرىپ ەر جەتتىم. سول كىسىمەن جۇرسەم, مال سويعان ءۇيدىڭ قۇلاعى, ءتاتتىسى مەن ءدامدىسى مەنىڭ اۋزىما تيەتىن. مەن ول كەزدە اپامنىڭ ءومىر تاريحىن, ءتىپتى كىم ەكەنىن بىلمەي, الاڭسىز شۋاقتى كۇندەرگە مارقايىپ ماڭار ەدىم», دەپ, اجەسىنىڭ باۋىرىندا وسكەن كەز كەلگەن قازاق بالاسىنا تانىس وقيعالاردى ءسوز ەتەدى.
«شىنىمدى ايتسام, ءبىزدى, ءتىپتى ءبىزدى عانا ەمەس, ەرتەرەكتە اكەمىزدى, ونىڭ ءىنى-قارىنداستارىن اسىراعان اپامنىڭ تەرەكتەن ويىپ جاساعان كەلىسى مەن ەسكى استاۋى ەدى. وسى كەلى مەن استاۋ ءتىپتى اكەمنەن دە ۇلكەن, اپام التايدىڭ ارعى بەتى – توركىنىنەن الا كەلگەن اسا قىمبات زاتتارى بولاتىن», دەيدى. اپاسىنىڭ اتاسى دوسقا ۇزاتىلۋ تاريحى دا قىزىق.
تۋىندىنى وقىپ وتىرىپ, باس كەيىپكەردىڭ اڭگىمەگە ساراڭ, كوپ سويلەمەيتىن, تەك ءوز ىسىمەن عانا جۇرەتىن, قاقسوعى جوق, يناباتتى جۋاس ادام بولعانىن, وسەك-اياڭ, قۋلىق-سۇمدىقتى بىلمەيتىن, ءتىرى پەندەگە ءتىلى تيمەگەن, ورازا-نامازى بۇزىلماعان, تازا دا تاكاپپار انا بولعانىن باعامدايسىز. ونىڭ قازاق ايەلى نە ىستەۋ كەرەك بولسا, سونىڭ ءبارى قولىنان كەلەتىنىن, ءتىپتى ەر-ازامات اتقارار ءىستى قارا نارداي قاسقايا كوتەرىپ جۇرە بەرەر تۇلعاسىمەن جاقىن تانىسا تۇسەسىز.
ەر-ازامات اتقارار ءىستى دەمەكشى...
بىردە ءجۇنىس شال تۋ سيىردى جەتەلەپ الىپ كەلىپ, سوعىمعا سويىپ, مۇشەلەپ بەرمەك بولادى. اپاسى ول كەلەم دەگەن كۇنى پىشاعىن قايراپ, ارقانىن سايلاپ, سۋىن جىلىتىپ توسىپ وتىرادى. بىراق ول كەلمەيدى. اقىرى شىدامى ابدەن تاۋسىلعاننان كەيىن سيىردى ءوزى جىعۋعا كىرسەدى.
«سودان كەيىن تۇمسىقتان ورالعان ءجىپتى سوزا تارتىپ, سيىردىڭ تاماعىن كەرىپ تاستادى دا, جەز مويىن ءمۇيىز ساپ پىشاقتى ماعان ۇستاتتى. شوشىپ كەتتىم.
– قورىقپا, ۇلىم, – دەدى اپام. – ايەل ادام مال باۋىزدامايدى. سەن – ازاماتسىڭ! كانە, مىقتاپ ۇستا.قولىم ءدىر-ءدىر ەتەدى. اپام مەنىڭ كىپ-كىشكەنە جۇدىرىعىمنىڭ سىرتىنان ءوزى قارۋلى تارامىستانعان ساۋساقتارىمەن قاپسىرا ۇستادى دا, بۇلقىنۋعا دارمەنى كەلمەي تەڭكيىپ پىسىلداعان سيىردىڭ تاماعىنان ورىپ-ورىپ جىبەردى. قىپ-قىزىل قان اتقىلادى-اي». وسى كورىنىستە قازاق ايەلىنىڭ بالا بولسا دا ەر ادامنىڭ باعاسىن بىلگەن, التىن باسىن قادىرلەگەن قاسيەتىن كورىپ, ءتانتى بولاسىز. شامالى ەركەكتىڭ شاماسى كەلمەيتىن تۋ سيىردى جالعىز ءوزى الىپ ۇرعان نازىك جان يەسىنىڭ قايراتىنا قايران قالاسىز.
بۇل اڭگىمەدە قازاق ايەلىنىڭ بويىنداعى بار اسىل قاسيەت ايشىقتى تىلمەن كورىنىس تاپقان. ءبىر وكىنىشتىسى, قازىر حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرىنە, ەتنوگرافياسىنا جەتىك, وتباسىنىڭ دىڭگەگى بولىپ وتىرعان سونداي اسىل انالاردىڭ ازايعانى, سولارمەن بىرگە بار قازىنامىزدىڭ كەتىپ بارا جاتقانى – جۇرەكتى اۋىرتادى.
«ەگەر قازاقتىڭ ايەلدەرى اتقارار بۇكىل ىسمەرلىكتىڭ قول ونەر ينستيتۋتىن, نەمەسە فابريكاسىن اشىپ, مەنىڭ اپامدى باستىق سايلاسا, تۇتاس ءبىر ون ساۋساعى ونەرگە تولى ۇرپاق دايىنداپ شىعارار ەدى. ءيا, ول كىسى ءتىرى كەزىندە ەشكىم ەلەپ-ەسكەرمەگەن, التىن قولدى قۇدىرەتتى ايەل ەدى», دەپ سۋرەتكەردىڭ وكىنىشتەن وزەگى ورتەنەدى.
شىنىندا دا, ءتۇرلى تاعدىردىڭ تەپەرىشىن كورگەن حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن بەرەكەسىن ساقتاپ قالعان قازاقتىڭ انالارى ەكەنى انىق, سونى ءبىلىپ ولاردىڭ الدىندا باس يەسىز.
ورالحاننىڭ اپاسى قارتايعانعا دەيىن اۋىرماي-سىرقاماي 89 جاسىندا ءوز يمانىن ءوزى ايتىپ, دۇنيەدەن وزادى. «ەرتەڭىندە ەسكى قورانىڭ بۇرىشىندا توڭكەرۋلى جاتقان اپامنىڭ استاۋىن الىپ, الماتىعا قايتتىم.اپام مەنىڭ... سەنەن نە قالدى؟ جارىق استاۋ ما؟ ءيا, ادام ءومىرى دە سول جارىق استاۋ سەكىلدى قاڭسىپ قالادى ەكەن-اۋ...». مانادان بەرى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان اڭگىمەنىڭ ءتۇيىنى وسى. ادام ومىردەن وتكەندە سوڭىندا نە قالادى؟ بۇل كەز كەلگەن جۇمىر باستى پەندەنى تۇڭعيىققا باتىرادى.
