روبوتتەحنيكا الەمىنىڭ الىپپەسى

بالا بۋىنى قاتپاي تۇرىپ, باعىت الاتىن كۇردەلى سالالار بولادى. روبوتتەحنيكا – سونىڭ ءبىرى. وسى سالانى ەل ىشىندە دامىتۋ ماقساتىندا سان­جار شالقاربەكوۆ «روبوتەك» مەكتەبىن قۇردى. 2014 جىلى نەگىزى قالانعان ءبىلىم ورداسى وسى كۇنگە دەيىن 7 مىڭ بالاعا روبوتتەحنيكا ءىلىمىن تانىستىرعان. دەمەك, ەل تەحنولوگيا­سى مەن ونەركاسىبىنە ۇلەس قوساتىن ازاماتتار قالىپتاسىپ كەلەدى دەگەن ءسوز. 60 قىزمەتكەرى, 40 سەرىكتەس-مەكتەبى بار «روبوتەكتىڭ» ديرەكتورى سانجار شالقاربەكوۆ شالعايدا جاتقان ەلدى­مەكەندەرگە ارناپ ونلاين پلاتفورما دا جاساپ شىققان. Robotek.Pro پلاتفورماسىندا اۆتورلىق ادىستەمە بويىنشا جاسالعان 250 ساباق بار. سان­جاردىڭ سوزىنەن بايقاعانىمىز, بۇل مەكتەپتىڭ ماقساتى – بالالاردى وقىتۋ عانا ەمەس, وتاندىق روبوتتەحنيكانى دامىتىپ, دەڭگەيىن كوتەرۋ.  «روبوتەك» وقۋشىلارى الەم­دىك جارىستارعا قاتىسىپ, 74 جۇلدەلى ورىن العان. اتاپ ايتار بولساق, اقش, تايلاند, ما­جارستان, گەرمانيا, پا­ناما سىندى ەلدەردە كوك تۋىمىزدى جەلبىرەتكەن.

«روبوتەكتە» جۇرگەن بالالارعا قا­راپ بولاشاقتىڭ بەينەسى ەلەستەيدى. بۇل بالالار بالعىن شاقتارىندا-اق عىلىمنىڭ كۇردەلى تۇستارىن يگەرىپ, قىر-سىرىنا قانىعىپ ءجۇر.

– ءبىر ساباقتىڭ 30 پايىزى روبوتتى قۇراستىرۋ, قالعان 70 پايىزى روبوتتى باعدارلامالاۋدان تۇرادى. روبوت – نۇكتە, نۇكتەنى كەڭىستىكتە جۇرگىزۋ ءۇشىن قانداي فورمۋلا قولدانامىز؟ بالا وسىنىڭ ءبارىن ءتۇسىنۋى كەرەك. ءبىز وقىتۋشىلاردى سىرتتان المايمىز. مۇعالىمدەردى دايارلايتىن جو­بامىز بار, سول جەردەن ىرىكتەپ الا­مىز. بۇل ءبىلىم ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. 2016 جىلدان باستاپ 300 مۇ­عا­لىمنىڭ روبوتتەحنيكا بويىنشا بىلىك­تىلىگىن ارتتىردىق, – دەيدى سانجار شالقاربەكوۆ.

روبوتتەحنيكا ونەرتاپقىشتىق, تەح­نيكالىق شىعارماشىلىق, كونس­ترۋكتورلىق جانە راتسيوناليزاتورلىق تىنىستى اشادى. بالا پسيحولوگيا­سى ينتەراكتيۆتىلىكتى جاقسى كورە­تىنى ءمالىم عوي. ال «روبوتەكتىڭ» اۆتور­لىق ادىستەمەسىن كورگەن كەزدە روبوت­تەح­نيكانىڭ ماتەماتيكا, فيزيكا جانە الگوريتميكا سياقتى پاندەردىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى ەكەنىن ۇعىندىق. سودان وسى سالا­دا ساباق بەرىپ جۇرگەن نۇردوس سەيىل­عازىنى سوزگە تارتتىق.

– روبوت قۇراستىرۋمەن اينالىساتىن بالانىڭ زەيىنى اشىلىپ, دالدىك پەن تارتىپكە ۇيرەنەدى. ەڭ باستىسى, كوماندادا ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەي باس­تايدى. بالا الدىمەن جوبانى ازىرلەۋ ساتىسىنا قاتىسىپ, سودان كەيىن بارىپ بولشەكتەردىڭ بارلىعىن قۇراستىرۋعا دەيىن جەتەدى. بۇل قاراپايىم ءىستى ۇزدىكسىز جاساۋ ارقىلى جاقسى ناتيجەگە جەتۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنادى. اتالعان سالا عىلىمنىڭ بارلىق زاڭى ەلەكترونيكا, مەحانيكا, تەلەمەحانيكا, مەحاترونيكا, ينفورماتيكا, راديوتەحنيكا, ەلەكتروتەحنيكامەن تىعىز بايلانىستى. روبوتتەحنيكانىڭ ءبىز ۇيرەتەتىن نەگىزگى ىرگەتاسى ونەركاسىپتىك, قۇرىلىس, مە­دي­تسينالىق, عارىشتىق, اسكەري, سۋاستى, اۆياتسيالىق جانە تۇرمىستىق رو­بوتتەحنيكاعا باستايدى, – دەيدى نۇر­دوس سەيىلعازى.

مەكتەپ ءىشىن ءبىر شولىپ شى­عىپ, بالالارعا بارىنشا جاع­داي جا­سالعانىن كوردىك. ءجون-اق. «رو­بوتەك» اكىمشىلىگى بالانىڭ زەيىنى اشىلىپ, باسىنا ءبىلىم قونۋ ءۇشىن بارىنشا جاعداي جاساۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىنگەن. راسىندا, عىلىم-ءبىلىمنىڭ تاسى ورگە دومالاۋ ءۇشىن كولەڭكەلى تۇستارىنا جا­رىق ءتۇسۋى كەرەك. روبوتتەحنيكاعا باي­لانىستى ءبىلىم سالاسىندا بىرقاتار ماسەلە بار. كەيبىر مەكتەپتەردە روبوتتەحنيكا سىنىبى مەن قۇرالدارى بار بولسا دا, بىلىكتى مۇعالىم جوق. ال مۇعالىمى بار مەكتەپتىڭ سىنىبى مەن قۇرالى جەتىسپەيدى. ينفورماتيكادان ساباق بەرەتىن كەز كەلگەن مۇعالىم رو­بوت­تەحنيكادان ساباق بەرە المايدى. تاعى ءبىر ماسەلە, ارنايى سىنىبى مەن قۇرالدارى بار مەكتەپتەردە رو­بوت­­تەحنيكاعا بولىنەتىن ساعات جوق. كا­بينەتتەردى شاڭ باسىپ تۇر. مۇنىڭ ءبارى – جۇيەسىزدىكتىڭ سالدارى. ءيا, ايتا بەرسەك اۋقىمى كەڭ تاقىرىپ. بۇل ەندى دەربەس ماقالانىڭ ارقاۋى.

ساباق ءوتىپ جاتقان سىنىپقا جەتكەنشە «روبوتەكتىڭ» ديرەكتورى سان­جار شالقاربەكوۆ «روبوتتەحنيكا – بالانى دامىتاتىن ماڭىزدى باعىت» دەگەن پىكىر ايتتى. شىنىمەن دە, وسى ماڭىزدى باعىت دامىپ, بالالار قۇل­تەمىردى قۇراستىرىپ قانا قوي­ماي, ءارى قاراي وزدەرى باعدارلاما جازىپ, 3D فورماتتا باسىپ شىعارۋدى, گرا­فيكالىق باعدارلامالاردى, اردۋينونى (ەلەكتروندى قۇرىلعىلاردى جىلدام ازىرلەۋگە ارنالعان ىڭعايلى پلاتفورما) ۇيرەنسە جاقسى-اق. كەيىنگى ءتورت جىلدا 39 مامانداندىرىلعان IT-ليتسەي اشىلدى. وندا 50 مىڭنان استام وقۋشى وقىپ جاتىر. دەسە دە, روبوتتەحنيكا جانە ءىت بويىنشا مۇ­عالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ قا­جەت. ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات اي­ماعانبەتوۆ مينيستر بولىپ تۇرعان شاعىندا ء«ار مەكتەپتەن كەم دەگەندە ءبىر مۇعالىمدى روبوتتەحنيكاعا قاتىستى ارنايى كۋرستارمەن قامتۋىمىز كەرەك» دەپ بۇل سالاعا كوڭىل بولگەن ەدى.

– مەكتەپتەردى جابدىقتاۋدىڭ مينيمالدى ستاندارتتارىن دايىن­داپ, وسى تالاپتارعا روبوتتەحنيكا كا­بينەتتەرىن قوستىق. ەندى مۇن­داي قۇ­رال-جابدىقتاردىڭ بولۋى بار­لىق ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى ءۇشىن مىندەتتى تالاپقا اينالدى. بۇل جاع­داي­دا مىناداي ماسەلەلەردى ەستە ۇستاۋ قاجەت. مىسالى, روبوتتەحنيكا قۇ­رالدارى تولىق پايدالانىلماي­تىن ۇيىمدار بار. سونداي-اق جيىن­تىقتاردى جاڭارتۋ, قوسىمشا بول­شەكتەردى, شىعىن ماتەريالدارىن ساتىپ الۋدى قاجەت ەتەتىن ۇيىمدار بار. بىراق ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق ءبولىمى مەن باسقارماسى بۇل جۇمىستى ءتيىستى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرماعان, – دەپ سىندارلى پىكىر دە ايتقان ەدى ەكس-مينيستر.

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ بىل­تىرعى دەرەگىنە زەر سالساق, وسى جىلدان باستاپ روبوتتەحنيكا بويىنشا با­لالارعا ارنالعان ۇيىرمەلەر مەن سەكتسيالارعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن مەملەكەتتىك تاپسىرىستاردى ورنا­لاستىرادى. بالالار قازىنا ەسە­بىنەن جەكەمەنشىك ورتالىقتاردا روبوتتەحنيكانى تەگىن وقيدى دەگەن جوسپارلارىن دا ايتقان-دى. ەگەر بۇل جوسپارلار جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسسا, روبوتتەحنيكا سالاسىندا تەرەزەمىز وزگە ەلدەرمەن تە­ڭەسەر ەدى.

وسى سالانىڭ قىر-سىرىنا قانىق سانجار شالقاربەكوۆ بۇل جايىندا ء«بىز وقۋشىلاردى دۇنيەجۇزىلىك وليمپيادالارعا دايارلايمىز, قا­تىسىپ تا ءجۇرمىز. البەتتە, روبوتتەحنيكا سالاسى بويىنشا ءبىزدىڭ ەلدىڭ دەڭگەيىن دامىعان شەت مەملەكەتتەرمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. جاپونيا, ما­لايزيا سىندى ەلدەر بىلىكتى قۇ­راممەن كەلەدى. ولارمەن تەڭەسۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ەلدەگى روبوتتەحنيكتەردىڭ دەڭ­گەيىن كوتەرۋ كەرەك. سول سەبەپتى ءبىز ءوزىمىز قۇراستىرعان ءتيىمدى ادىستەمەدەن بەينە ساباقتار ءتۇسىرىپ, پلاتفورما جاسادىق. ءبىر جاعىنان, بۇل وقۋ ۇدەرىسىن اۆتوماتتاندىرادى. سەبەبى روبوتتەحنيكادا تاجىريبەلىك ساباق كوبىرەك كەرەك. ال ءبىر مۇعالىم بىرنەشە بالاعا ۇيرەتىپ ۇلگەرمەيدى», دەدى.

بۇل باعىتتا وزگە دە ماسەلەلەر بار. مىسالى, Art Sport باعدارلاماسىندا روبوتتەحنيكا قاراستىرىلماعان. سەبە­بى روبوتتەحنيكا Art-قا دا, سپورت­قا دا جاتپايدى. سول سەبەپتى بۇعان قاتىستى جاقسى باستامالار ەسكەرۋسىز قالاتىن ساتتەر كوپ. عىلىم مەن ونەر­كاسىپتىڭ ورتاسىنا التىن كوپىر بولىپ وتىرعان «روبوتەك» سىندى جوبالار قولداۋ تاپپاي جاتادى.

«روبوتەك» مەكتەبىنىڭ ىشكى-سىرتقى جۇمىسىنا قانىعىپ, ءبىر نارسەنى اڭعاردىق. كابينەتتەر 4-5 بالاعا عانا ارنالىپ جاسالعان. مۇعالىمدەردىڭ ايتۋىنشا, ساباققا قاتىساتىن وقۋ­شىلار سانى از بولعان سايىن, تا­قىرىپ كە­ڭىنەن اشىلىپ, تولىق تۇسىندىرىلەدى. سەبەبى روبوتتەحنيكادا تەوريا ەمەس, پراك­تيكاعا كوبىرەك ىن­تا قويۋ ماڭىزدى. ۇساق-تۇيەك جۇ­مىسى دا كوپ بولىپ كورىندى بىزگە. سودان Lego Mindstorms EV3 نەگىزىندە قۇلتەمىرلەردى جوبالاۋ ساباعىنا كىردىك. وقۋشىلار ءبىر جىل ىشىندە جوسپارلى باعدارلامادان وتەدى. Lego WeDo 1.0 جيىنتىعىنا نەگىزدەلگەن ەڭ قاراپايىم دەڭگەيدەن كۇردەلى دەڭگەيگە دەيىن جەتۋى كەرەك. جالپى, 7 جىلدىق دەڭگەي ازىرلەنگەن. وقۋ باعدارلاماسى وقۋ سىنىبىنا, ونىڭ ماتەريالدى يگەرۋ دايىندىعىنا بايلانىستى تاڭدالادى.

ساباققا قاتىسىپ وتىرعان بالالار اراسىنان الەمدىك جارىستاردان جۇلدەلى ورىن العان جەڭىمپازداردى دا كەزدەستىردىك. وسىدان بىرەر كۇن بۇرىن استانادا PRO ءىس-شارالارى اياسىندا First Global Challenge 2023 ءتۋرنيرىنىڭ رەسپۋبليكالىق فينالى ءوتتى. سول فينالدا جاڭا روبوتتەحنيكالىق پلاتفورما Rev Robotics-ءتى قولدانىپ, «رو­بوتەك» كومانداسى دەبيۋت جاساعان. كوماندانىڭ جاتتىقتىرۋشىسى – دەنيس تەن, قاتىسۋشىلار – الديار رازاق, ولەگ كورچاگين, مەيىرجان تازدارباي, ءالي ومارعاليەۆ. ولار 120 كوماندا قاتىسقان جارىستان 4-ورىن العان. بۇل وسى قۇرام ءۇشىن وتە جاقسى ناتيجە.

– تۋرنيردەن مول پراكتيكالىق تاجىريبە الدىق. الداعى جارىس­تاردا روبوتتاردى قالاي قۇرۋ كە­رەكتىگى تۋرالى تانىم-تۇسىنىگىمىزدى تە­رەڭ­دەتتىك. ءبىز وسى باعىتتا دامۋدى جال­عاستىرامىز جانە First Tech Challenge ساناتىنداعى جارىستارعا قا­تىسۋعا نيەتتىمىز. باعدارلامالاۋ دا, روبوتتاردى جيناۋ دا قىزىقتى. الەمدىك نارىقتا سۇرانىسقا يە روبوتتەحنيكا ينجەنەرلەرى اتانساق دەگەن اسقاق ارمانىمىز بار. ماقساتىم – «قازاقستان روبوتتەحنيگى» جا­ھاندىق برەندىن قۇرۋ», – دەيدى رو­بوتتەحنيكاعا جانىمەن بەرىلگەن ءالي ومارعاليەۆ.

حالىقارالىق روبوتتەحنيكا فەدە­راتسياسى جىل سايىن ءار ءتۇرلى ەلدەر­دەگى ونەركاسىپتىڭ روبوتتاندىرۋ دەڭ­گەيىن باقىلايدى. كەيبىر دا­مىعان ەلدەردىڭ ونەركاسىپتەرىندە روبوت­تاندىرۋدىڭ ۇلەسى جوعارى. مىسالى, وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر ەڭ جو­عارى كورسەتكىشتەرگە يە, مۇندا 10 مىڭ جۇمىسشىعا 1 مىڭنان استام وندى­رىستىك روبوت ورناتىلعان. ونەر­كاسىپتىك روبوتتەحنيكانىڭ پايدا بولۋى كوپتەگەن ءوندىرىس سالاسىندا اۆتوماتتاندىرۋ تولقىنىن تۋدىردى. ونەركاسىپتىك روبوتتاردى بەلسەندى قولداناتىن مەملەكەتتەردىڭ ونىم­دىلىگى ارتا ءتۇستى. ال بىزدەگى پايىز­دىق كورسەتكىشتەر ءالى دە تومەن. بۇل ماسەلەنى روبوتتەحنيكاعا كوڭىل ءبو­لىپ, دامىتۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى, – دەيدى سانجار شالقاربەكوۆ. «اۋىر جۇمىستاردا ادامدار ەمەس, رو­بوتتاردىڭ تۇرعانى ءتيىمدى. ال ادام­­دار كوبىنە مي ەڭبەگى قاجەت سا­لالارعا ويىسۋى كەرەك. مىسالى, كو­رەيادا دانەكەرلەۋشى روبوتتار بار. دەرەك­تەرگە سۇيەنسەك, 3 تاجىربيەلى ماماندى 1 روبوت الماستىرا الادى. بۇل ءبىر جاعىنان ۇدەرىستى جەدەلدەتىپ, ءونىمدى ارتتىرادى. ودان كەيىن ادامي كاپيتالدى ساقتايدى», دەيدى ول.

«روبوتەك» مەكتەبىنەن شىعىپ بارا جاتىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءسوزى ەسى­مىزگە ءتۇستى. «بۇل – بىزگە مويىن بۇرۋعا مۇرشا بەرمەي, زاماناۋي تەحنولو­گيالار جەتەكتەپ اپارا جاتقان مۇلدەم جاڭا الەم. ول جارقىن كەلەشەك پە, ب ۇلىڭعىر بولاشاق پا؟ كەلەشەك ۇرپاققا نە قالدىرامىز؟ بۇل ءبىزدىڭ ينجەنەرلەردىڭ, IT- ما­ماندارىنىڭ, ەكونوميستەردىڭ, اسى­رەسە, ساياساتكەرلەردىڭ جۇمىلعان كۇش-جىگەرىنە بايلانىستى», دەگەن ەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ. ال وسى سوزگە امال ەتىپ جاتقان جانداردىڭ ەڭ­بەگىنىڭ ناتيجەسىن ۋاقىت كورسەتەر.

كوزبەن كورىپ قايتقانىمىز – وسى. كوڭىلگە تۇيگەنىمىز دە كوپ.