پرەزيدەنت ق.توقاەۆ قازىرگى تاڭدا الەم ىدىراپ, بولشەكتەنىپ بارا جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى كوشباسشىلار جينالىپ, جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جولىندا ورتاق كەلىسىمگە كەلگەن-تۇعىن. وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى كەزدە الەمنىڭ ءار بۇرىشىندا تۇتانعان سوعىس ءورتى ءورشىل ماقساتىمىزعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە اقش پەن قىتاي سەكىلدى الپاۋىت دەرجاۆالار اراسىندا تۋىنداعان ساۋدا سوعىسى دا, كوروناۆيرۋس پاندەمياسى دا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىلىمىنە كەدەرگى كەلتىردى. شىن مانىندە ءار مەملەكەت جەكە مۇددەسىن كۇيتتەپ كەتەتىنىن انىق اڭعارتتى. مەملەكەت باسشىسى «The Hill» باسىلىمىندا جازعان ماقالاسىندا وسىنى تۇسپالداپ وتىرعانى تۇسىنىكتى.
سونداي-اق ق.توقاەۆ كليماتتىڭ وزگەرۋى, جاساندى ينتەللەكت, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنىڭ قاۋپىنە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. بۇدان بولەك پرەزيدەنت بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە رەفورما جاساۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارعان بولاتىن.
«قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە جان-جاقتى رەفورما جاساماي, ءبىز اتالعان قيىندىقتاردى جەڭە المايمىز. بۇل – ادامزات بالاسىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەتىن زامانىمىزداعى ەڭ ۇلكەن قاجەتتىلىك. كەڭەستە «ورتا دەرجاۆالاردىڭ» جانە بارلىق دامۋشى ەلدىڭ ءۇنى كۇشەيەتىنىنە, انىق ەستىلەتىنىنە كامىل سەنەمىن. بايقاۋىمىزشا, قاۋىپسىزدىك كەڭەسى تىعىرىقتان شىعا المايتىن سياقتى. سوندىقتان بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارا الۋى ءۇشىن ونىڭ قۇرامىندا باسقا ەلدەر, سونىڭ ىشىندە قازاقستان دا بولۋى كەرەك», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ ءسوزى وتە ورىندى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. وسى ورايدا, وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە از-كەم توقتالا كەتكەنىمىز ءجون شىعار. ىرگەلى ۇيىمنىڭ باستى مىندەتى – الەمدە بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, بىتىمگەرلىك ميسسياسىن اتقارۋ, حالىقارالىق سانكتسيالار سالۋ جانە قك قارارلارى ارقىلى اسكەري ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىن شەشۋ. كەڭەس بۇۇ قۇرامىنداعى نەگىزگى التى مەكەمەنىڭ ءبىرى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسى بۇۇ-عا مۇشە باسقا مەملەكەتتەردىڭ ورىنداۋى مىندەتتى شەشىم شىعارۋعا قۇقىلى. ىرگەلى ۇيىمعا مۇشە بولعان ەل ءوزىنىڭ باستامالارىن ۇسىنۋعا جانە مۇددەسىن قورعاۋعا, ماڭىزدى دەپ ساناعان ماسەلەلەرگە الەمنىڭ نازارىن اۋدارتۋعا مۇمكىندىگى بار. قىسقاشا ايتقاندا, قاۋىپسىزدىك كەڭەسى – ءوز ۇستانىمىنىڭ وزەكتىلىگىن دالەلدەۋگە ارنالعان بىرەگەي الاڭ.
بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۇرامىندا 15 مەملەكەت بار. ونىڭ بەسەۋى تۇراقتى مۇشە. اتاپ ايتقاندا, اقش, قىتاي, رەسەي, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا. قالعان تۇراقتى ەمەس 10 مۇشەسى ەكى جىل سايىن اۋىسىپ وتىرادى. قازىرگى تاڭدا ىرگەلى ۇيىمعا برازيليا, ەكۆادور, گابون, گانا, موزامبيك, البانيا, مالتا, شۆەيتساريا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى جانە جاپونيا تۇراقتى ەمەس مۇشە رەتىندە ەنگەن. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرىنىڭ ەرەكشەلىگى – ۆەتو قويۋ قۇقىنا يە. ياعني 14 مەملەكەت قاراردى قولداسا دا, بەس مەملەكەتتىڭ بىرەۋى وعان قارسى شىقسا, قۇجات قابىلدانبايدى.
وسى ورايدا, 2017-2018 جىلدارى قازاقستان دا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولعانىن, 2018 جىلعى قاڭتاردا ۇيىمعا توراعالىق ەتكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. وسى مارتەبەلى مەرزىم كەزىندە ەلىمىز جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا قاتىستى كوپتەگەن باستاما كوتەرگەنى ەسىمىزدە. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى قازاقستان باسىمدىق بەرگەن باعىتتىڭ ءبىرى – يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسە-لەسىنە ارنالدى.
ۆەتو ماسەلەسىن قوزعاۋىمىز بەكەر ەمەس. كەز كەلگەن ەلدى بۇۇ قۇرامىنان دا, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۇرامىنان دا شىعارۋعا قاۋىپسىزدىك كەڭەسى مۇشەلەرى كەلىسىم بەرۋگە ءتيىس. الدا-جالدا تۇراقتى مۇشەنىڭ بىرەۋى قارسى شىقسا, وندا شەشىم قابىلدانبايدى. بىراق كەيىنگى جىلدارى الەمنىڭ پوليارلانۋ سالدارىنان ۇيىمنىڭ ىشىندە الاۋىزدىق تۋىنداعانى جاسىرىن ەمەس.
بىرىنشىدەن, 1946 جىلى بۇۇ قك قۇرىلعالى بەرى 300-گە جۋىق ۆەتو قويىلىپتى. سونىڭ جارتىسىنا جۋىعى كەڭەس وداعىنا جانە ونىڭ مۇراگەرى رەسەيگە تيەسىلى. كەيىنگى جىلدارى رەسەي مەن قىتاي ۆەتو قۇقىعىن ءجيى قولدانىپ جۇرگەنى دە جاسىرىن ەمەس. بۇل – ءبىرىنشى ماسەلە.
ەكىنشىدەن, رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرگەنىن بۇكىل الەم جاقسى بىلەدى. بىراق اتالعان ەل بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى بولعاندىقتان, جەر-جاھاننىڭ باستى ۇيىمى بۇعان شارا قولدانا الماي وتىر. ويتكەنى ونى ايىپتاعان كەز كەلگەن قۇجاتقا كرەمل بيلىگى قارسىلىق تانىتادى. سالدارىنان بۇۇ-نىڭ دا, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ دە قولى بايلاۋلى بولىپ وتىر.
ەندەشە, رەسەيدى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۇرامىنان دا, بۇۇ باس اسسامبلەياسى قۇرامىنان دا شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى رەسەيدىڭ ۆەتو قويۋ قۇقىعى بولعاندىقتان, ونى ۇيىمنان شىعارۋ جونىندەگى كەز كەلگەن قۇجاتتى قابىلداتپايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. نەمەسە رەسەي حالىقارالىق ارەناداعى ءوزىنىڭ بۇكىل كۇشىنەن باس تارتىپ, ءوز-ءوزىن شىعارۋ تۋرالى قاراردى قابىلداۋى قاجەت. بىراق قازىرگىدەي كەزەڭدە دە, كەلەشەكتە دە بولۋى ەكىتالاي.
كەيبىر مۇشە مەملەكەتتەر بۇۇ-دا رەفورمالار جۇرگىزۋگە, اسىرەسە تۇراقتى مۇشەلەردىڭ گەنوتسيد جاساعان كەزىندە ۆەتو قويۋ قۇقىعىنان ايىرۋعا شاقىرىپ ءجۇر. بۇل ماسەلەنىڭ بۇۇ قابىرعاسىندا تالقىلانىپ جۇرگەنىنە ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. ماسەلەن, 2005 جىلعى دۇنيەجۇزىلىك سامميتتەن كەيىن «كىشى بەستىك» (S5) دەپ اتالاتىن كوستا-ريكا, يوردانيا, ليحتەنشتەين, سينگاپۋر جانە شۆەيتساريا تۇراقتى مۇشەلەردىڭ گەنوتسيد, سوعىس قىلمىستارى مەن ادامزاتقا قارسى قىلمىستارعا قاتىستى ماسەلەلەردە ۆەتو قويۋ قۇقىعىنان باس تارتۋعا شاقىردى. دەگەنمەن S5 ۇيىمى 2012 جىلى تاراتىلدى, بىراق ولار كوتەرگەن ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن كۇن تارتىبىندە تۇر. قازىرگى تاڭدا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى فرانتسيا مەن ۇلىبريتانيا ۇيىمعا رەفورما جاساۋ ماسەلەسىن قولدايدى.
وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە رەفورما جاساۋ ۇسىنىسى وتە ورىندى ەكەنى ءسوزسىز. بۇعان قوسا, پرەزيدەنت «The Hill» گازەتىنە جازعان ماقالاسىندا ايتىپ وتكەندەي, قازاقستان جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ ءجۇر. ەلىمىزدىڭ ءوز ەركىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتقانى كوپ ەلگە ۇلگى. سونداي-اق ۇلى دالانىڭ جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن تاراتپاۋ جونىندەگى ءىس-قيمىلدى ىلگەرىلەتۋدە كوشباسشىلىق ءرولىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. دەمەك, قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تولىققاندى مۇشە بولۋىنا قاي جاعىنان دا قۇقىعى مول.
