قاي سالادا مامان تاپشى؟

اڭعارساق, قاي كەزدە دە بولماسىن وندىرىستەن حابارى بار مامانعا سۇرانىس كەمىگەن ەمەس. راس, قازىر ونەركاسىپ مەيلىنشە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ­گە تىرىسادى. ايتكەنمەن, سول قۇرىل­عىلاردى ادام باسقارادى عوي. ءوندىرىس سالاسىنىڭ مامان­دارىنا سۇرانىس الپاۋىت كومپانيالار شوعىرلانعان وڭىرلەردە بايقا­لا­دى. وندا جۇمىس ىستەۋگە نيەت­تىلەرگە ۇسى­نىلاتىن جالاقى دا ءتاۋىر. بىراق ءداپ سول سالانىڭ ما­ما­­نى وزگە ايماقتاردا از جال­ا­قى­نى قاناعات تۇتىپ ءجۇرۋى اب­دەن مۇمكىن. مۇندايدا قوس تا­راپ, ياعني جۇمىس بەرۋشى مەن سالا مامانى ەلەكتروندى ەڭ­بەك بير­جاسىنىڭ كومەگىنە جۇگىن­ۋىنە بولادى. ەلەكتروندى پلات­فور­­مانىڭ ارتىقشىلىعى وسى. ەڭ­بەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ور­­تا­­لى­­عى ستراتەگيا باسقارما­سى­­­­نىڭ باس ساراپشىسى ماديار ال­­دياروۆ­تىڭ ايتۋىنشا, ەڭ­بەك نارى­­عىندا كەيىنگى ايلاردا مۇعا­لىم­دەرگە سۇرانىس جوعارى بولىپ تۇر.

– ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجا­سىن­داعى مالىمەتتەرگە سۇيەنەر بول­ساق, كەيىنگى ايلاردا مەك­تەپ مۇعالىمدەرىنە سۇرانىس كۇرت كوبەيگەنىن بايقايمىز. اسى­رە­سە ماتەماتيكا, جاراتىلىستانۋ باعىتىندا ساباق بەرەتىن مۇعا­لىم­دەر قاجەت. ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبىن جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باس­تالۋىمەن بايلانىستىرامىز. بۇل ستا­تيس­تيكاعا مەكتەپ تابال­دى­رى­عىن اتتاعان وقۋ­شى­لاردىڭ سانى دا اسەر ەتەدى. ايتا بەرسەك, تاعىسىن-تاعى بىر­نەشە فاكتور بار. كەيىنگى ايلارعا كوز جۇگىرتسەك, ەلەكتروندى ەڭبەك بير­جاسىندا مەكتەپ مۇعا­لىم­­دەرىنە 18 مىڭ بوس جۇمىس ورنى قالىپتاسىپتى. ءوندىرىس, قىز­مەت كورسەتۋ سالاسىنداعى ما­مان­­دارعا دا سۇرانىس جوعارى. بۇل باعىتتا اۋەلى بايلانىس وپەراتورلارىنا, دانەكەرلەۋشى, تىگىنشى, كولىك جوندەۋ جەلىلەرىنە ماماندار قاجەت ەكەنىن ەسكە سالامىز. ارينە, ەڭبەك نارىعىندا بەلگىلى ءبىر ماماندىقتارعا سۇرانىس كۇرت ارتقان سوڭ, ونىڭ ورنى ءا دە­گەن­نەن تولا قويمايدى. ءبىز مۇنى اي سايىن مينيسترلىككە ۇسى­نىپ وتىرعان اقپاراتتاردان اڭ­عار­دىق. نەگىزى, ەڭبەك بيرجا­سىن­دا جۇمىس ىزدەپ جۇرگەن مۇعا­لىم­دەردىڭ دە تۇيىندەمەلەرى كوپ. الاي­دا ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى – گۋما­نيتارلىق باعىتتى تاڭ­دا­عان­دار. ال گۋمانيتارلىق پان­دەر­دىڭ ىشىندە قازىر اعىلشىن ءتىلى ءپانى­نىڭ مۇعالىمدەرىنە سۇرانىس جو­­عارى بولىپ تۇر, – دەيدى م.الدياروۆ.

ەلدە قىزمەت كورسەتۋ, ءبىلىم سالا­سىمەن قاتار ونەركاسىپتە مامان تاپشىلىعى بايقالاتىنىن بىل­دىك. تاقىرىپتى قاۋزاعان سوڭ, قالىپتاسقان جاعدايدىڭ سەبەپ-سالدارىنا دا ۇڭىلگەندى ءجون كور­دىك. ماتەماتيكا, جاراتى­لىس­تانۋ باعىتىندا مۇعالىم تاپ­شى­لى­عى كوبىنە وڭىرلەردە بايقالادى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى – ماتەماتيكا ءپانىن ەكىنىڭ-ءبىرى تاڭداي بەرمەيدى. سوسىن ماتەماتيكادا ءبىلىمى, ماشىعى بار ماماندار باسقا دا سالالاردا ەڭبەك ەتۋدەن قاشپايدى. ءبىز بىلسەك, بۇل بۇگىن عانا تۋىنداپ وتىرعان ما­سەلە ەمەس. اسىرەسە شالعاي اۋىل­داردا مۇعالىم بۇرىننان تاپ­شى. ناق قازىر ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىندا مۇعالىمگە بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ قالىپتاسۋى, تۇيىندەمەلەردىڭ ارتۋى ماۋسىمدىق سيپاتقا يە. شىلدە, تامىزدا ءبىلىم سالاسىندا سۇرانىس پەن ۇسىنىس قالىپتاسسا, كۇن جىلىنا باستاعان شاقتا اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىن ىزدەيتىندەر كوبەيەدى. سول سەكىلدى كوكتەمدە قۇرىلىستان حابارى بار جۇمىسشىلار قاجەت بولدى. جۇمىسشىلاردىڭ جا­لا­قىسى ءار ءوڭىر, قالانىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكو­نو­مي­كالىق جاع­دا­يىنا قا­راي قا­لىپ­تاساتىنىن بىلەمىز. سايكە­سىن­شە, اۋىلدان قالاعا تەك جۇمىس ءۇشىن باراتىن جاس كوپ. مىسالى, پەداگوگ-پسيحولوگ ماماندىعى بويىنشا ءبىلىمى بار ەربولات وسەرباەۆ تاڭداعان ماماندىعىن شەتكە ىسىرىپ, باسقا سالادا با­عىن سىناپ كورۋگە وقتالعان.

– وسىدان ءتورت جىل بۇرىن اۋىل­دان اتىراۋعا جول تارتتىم. با­عى­ما قاراي, ءىرى مۇناي كومپا­نيا­لارىنىڭ بىرىنە اسحاناعا جۇمىسقا ورنالاستىم. سوندا ازدى-كوپتى ءتورت جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتتىم. ەڭبەگىمە قاراي كوپ ۇزاماي اسحاناعا جاۋاپتى بولدىم. مۇنايلى ولكەدە ءبىر اي جۇمىس ىستەپ, ءبىر اي دەمالا­تىن­مىن. ۆاحتالىق جۇمىستىڭ تا­لابى – سولاي. تابىسى دا  جو­عا­رى. دەمالىستا دا «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك» تابىلا كەتە­تىن. قا­زىر قاراپ وتىرسام, مەنىمەن بىرگە پەداگوگ-پسيحولوگ مامان­دىعى بويىنشا ءبىلىم العان قاتارلاستارىمنىڭ باسىم كوپ­شىلىگى باسقا سالادا شىڭ­دا­لىپ ءجۇر. سەبەبى بەلگىلى, جۇمىس جوق. جۇمىس جوق ەكەن دەپ قول قۋسىرىپ وتىرۋعا بولمايدى عوي. باسقا سالاعا بەت بۇرعانىما ەش وكىنبەيمىن. قازىر ءوزىمدى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ءبىراز شىڭداي ءتۇسۋ ءۇشىن اتىراۋداعى جۇمىستان شىعىپ, استاناعا كەلدىم. سالادا تا­جىريبەم بولعان سوڭ جۇمىس بىر­دەن تابىلا كەتتى. ەندى وسى باعىت­تا شىڭدالا تۇسۋگە نيەتتەنىپ وتىرمىن, – دەيدى ول.

ساراپشىلاردىڭ پا­يىم­داۋىنشا, كەلەشەكتە انا­لي­تي­كا­لىق تالداۋ جاساي الاتىن, بى­لى­گى جوعارى مامانعا سۇرانىس بولادى. سەبەبى ۇكىمەت تە ءومىر بويى ءبىلىم الۋ, مامانداردىڭ داعدىسىن كوتەرۋ كونتسەپتسيا­سىن العا تارتىپ وتىر. ياعني مۇندا كەز كەلگەن مامان جىل سايىن ءوزىنىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ وتىرعانى ماڭىزدى. ارينە, الىسقا كوز تاستاساق, بولاشاقتا جا­ساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋى ەڭبەك نا­رىعىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. بۇل دەگەنىڭىز بىلىكتى مامان وسىنداي كە­دەرگىلەرگە دايىن بولىپ, ماشىق­تال­ۋى قاجەت دەگەندى ۇق­تى­رادى. ەستە بولسا, العاش كومپيۋتەر پايدا بولعان تۇستا ساراپ­شى­لاردىڭ اراعا 10-20 جىل سالىپ بارلىق سالانىڭ ماماندارى عالامتوردى پايدالانادى دەگەنىنە سەنۋ قيىن بولدى. قازىر شە, كومپيۋتەردى جاس-كارى تەگىس بىلەدى. ءتىپتى ەل-جۇرت مەملەكەتتىك قىزمەتكە جۇگىنۋ ءۇشىن تابانىنان تاۋسىلىپ مەكەمە كەزبەيدى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى­نىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ەلدە جۇمىس كۇشى­نىڭ ۇلەسى – 68,8 پا­يىز. بۇل كور­سەتكىشتى بىلتىرمەن سالىس­تىر­عاندا بالەندەي وزگەرىس باي­قال­مايدى. سونىمەن قاتار ەڭبەككە جا­رامدى جاستاردىڭ ۇلەسى – 69 پايىز (3,7 ملن ادام). بىلتىرمەن سالىستىرار بولساق, مۇندا دا وزگەرىس جوق. دەگەنمەن ەڭبەككە ارالاسقان جاس­تاردىڭ ۇلەسى بىلتىرعا قارا­عان­دا 1 پا­يىز­عا وسكەن.

الەۋمەتتانۋشى باقىت ءالمۇرا­توۆتىڭ پىكىرى دە ەڭبەك رە­سۋرس­تارىن دامىتۋ ورتالىعى سترا­تەگيا باسقارماسىنىڭ باس ساراپ­شى­سى ۇسىنعان ستاتيستيكامەن ۇش­تاسادى.

– ۇكىمەت ءبىلىم سالاسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. مۇعا­لىم­دەردىڭ جالاقىسى ءوستى. ءارى بىلتىر پرەزيدەنت جولداۋدا «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى تۋرالى ايتتى. ەلدە دە­مو­گرافيالىق ءوسىم بايقالادى. وسى­دان كەلىپ قوعامدا مۇعالىم تاپشىلىعى بايقالادى. اسىرەسە ماتەماتيكا, فيزيكا, جاراتىلىستانۋ باعىتىندا ءبىلىمى بار پەداگوگتەرگە سۇرانىس جوعارى. ارينە, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر دە پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا گرانت قاراستىراتىنىن جوققا شىعارا المايمىز. جىل سايىن مەم­لەكەتتىك تاپسىرىس شەڭبە­رىندە تا­عايىندالاتىن گرانتتاردا تەحني­كا­لىق ماماندار, ينجەنەر, تەحنولوگتەر قامتىلادى. بىراق ولارعا دا سۇرانىس ازايماي تۇر. بۇل قاتارعا سۋ شارۋاشىلىعى ما­ماندارىن قوسامىز. جوعارىدا اتاعان جانە وزگە دە تەحنيكالىق ماماندىقتا ءبىلىم العان جاس­تار ەرتەڭ قايدا بارىپ جۇمىس ىس­تەيتىنىن بىلمەيدى. ەلدە ءوندى­رىس ورىندارى از. جالاقى تومەن. ءبىز مەيلىنشە جاستاردىڭ عى­لىم­مەن اينالىسۋىنا جول اشۋى­­مىز قاجەت دەپ ويلايمىن. سەبەبى ەلىمىز عىلىمي پاتەنت الۋ جاعى­نان 39-ورىندا بولعانىمەن, ونى وندىرىسكە ەنگىزۋدە 80-ورىندا, – دەيدى ب. ءالمۇراتوۆ.

ارينە, ءوندىرىس ورىندارى باردا تەحنيكالىق ماماندىقتى مەڭ­گە­رگەن جاستار ءاردايىم قو­عام­عا قاجەت. ال كەيىنگى كەز­دەگى سۋعا قاتىستى تۋىنداعان ماسە­لە­لەردىڭ ءبىر شەتىندە ەلدە سۋ شار­ۋا­شىلىعىنان حابارى بار ما­مانداردىڭ تاپشىلىعى ايتىلادى. سەبەبى زەردەلەۋ جۇمىس­تا­رىنان كەيىن سۋشىلاردىڭ جالا­قى­سى از ەكەنى بەلگىلى بولدى. الەۋ­مەت­تا­نۋشى ورايى كەلگەندە باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا جۇر­گىز­گەن ساۋالداماعا توقتالدى.

– ءبىز ءبىر مەكتەپتىڭ باستا­ۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا ء«سىز بولا­شاقتا قاي سالانىڭ مامانى بولعىڭىز كەلەدى؟» دەگەن ورتاق سۇراق قويدىق. عارىشكەر بولامىن دەيتىن بىردە-ءبىر بالا جوق. ينجەنەر, دارىگەر, پوليتسەي, مۇعالىم بولۋدى ارماندايتىندار ساناۋلى. قىزىعى, بالدىرعانداردىڭ اراسىندا «تيك-توكەر» بولامىن دەگەندەر كەزدەسەدى. «نەگە؟» دەسەك, «ولاردا اقشا كوپ» دەپ جاۋاپ بەرەدى. ءتورتىنشى سىنىپ وقۋشىسىنىڭ كوزقاراسى وسىنداي. بىزدىڭشە, وڭىرلەردە كاسىپورىندار كوپتەپ اشىلسا, مەملەكەتتىك گرانتتا ءبىلىم العان ستۋدەنتتەردىڭ ارا­سىندا جۇ­مىس­پەن قامتىل­عان­داردىڭ ۇلەسى كوبەيەر ەدى. شىنى كەرەك, گرانتتا وقىسا دا ءوزى­نىڭ كەلەشەكتە قايدا جۇمىس ىستەيتىنىن بىلمەيتىن جاستار بار. جاستاردىڭ زەيىنىن مەيلىنشە عىلىمعا بۇرۋىمىز كەرەك. مۇنى قوعام دا جاقسى ءبىلىپ وتىر. ويىمدى تۇيىندەيتىن بولسام, جاس مامان قاي سالانى مەڭگەرسە دە بىلىكتى, باسەكەگە قابىلەتتى بولسا, اركەز ءباسى جوعارى بولادى, دەپ پىكىرىن تولىقتىردى ول.

قايبىر جىلدارى زاڭگەر, ەكونوميستەرگە سۇرانىس ارتىپ, سول ماماندىقتا وقۋدى كوكسەيتىندەر كوبەيدى. قازىر زاڭگەر, ەكونوميست جەتەرلىك. الايدا جۇمىس ۇسىناتىنداردىڭ قاي-قايسىسى دا بىلىكتى ەكونوميستى, بىلىكتى ەسەپشى, زاڭگەردى, جالپى, قاي سالادا بولسىن تاجىريبەسى تو­لىس­قان مامان ىزدەيدى. ەندەشە, ءبىلىم سالاسىنداعى رەفورمالار كەلەشەكتە ساپالى مامان دايارلاۋعا سەپتەسەدى دەگەن سەنىمدەمىز.