اسىرەسە تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساۋلە مالىكوۆا ديرەكتور بولىپ تاعايىندالعان سوڭعى 20 جىل شاماسىندا ارحيۆ جۇمىسى جاندانىپ, قوعامداعى ءرولى ارتا ءتۇستى. پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن «قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى» مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قۇرىلۋىمەن دە بۇل ءارحيۆتىڭ جۇمىسى قايناپ بەردى. وسى ورايدا رەسپۋبليكا بويىنشا وبلىس ارحيۆتەرى ديرەكتورلارىنىڭ اراسىنان «قۇرمەت» وردەنىن العان جالعىز باسشى ەكەنى دە س.مالىكوۆانىڭ ەسەلى ەڭبەگىن ايعاقتايدى.
ءوزىنىڭ تاريحي دامۋى بارىسىندا مەملەكەتتىڭ ۇستانعان ساياساتىنا بايلانىستى ناقتى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جاعدايىندا تالاي وزگەرىستەر, ىلگەرىلەۋ مەن شەگىنىستەردى, دامۋ مەن توقىراۋدى باستان كەشىرە وتىرىپ, ارحيۆ بۇگىن ۇلكەن مەجەسىنە لايىقتى جەتىپ وتىر. سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ەل تاريحىنا قاتىستى سوڭعى ەكى عاسىردىڭ قۇجاتتارى بار. قازىر وبلىستىق ارحيۆ پەن ونىڭ بولىمدەرىندە 1 ملن 800 مىڭ قۇجات ساقتالىپ تۇر. ارحيۆ كەلۋشىلەر مەن حات جازۋشىلارعا قىزمەت كورسەتىپ قانا قويماي, قۇجاتتاردى ساقتاۋدىڭ بارلىق تالابىن ورىنداپ, جىل سايىن توزعاندارىن جاڭارتىپ وتىرادى. ماسەلەن, تەك بيىلعى جارتىجىلدىقتا عانا 1 511 ءىستىڭ 21 920 بەتى جاڭارتىلعان. ب ۇلىنە باستاعان 299 بەت قالپىنا كەلتىرىلگەن. قازىر قۇجاتتاردى تسيفرلاندىرۋ جۇمىسى قىزۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. وبلىس بويىنشا قازىر بارلىعى 82 مىڭ قۇجات تسيفرلاندىرىلعان. بۇل بارلىق قۇجاتتىڭ 5 پايىزى عانا.
مۇندا جەكە ادامداردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە بايلانىستى ايرىقشا قۇجاتتار دا ساقتالعان. سونىڭ ىشىندە الاش ارداقتىلارى ماعجان جۇماباي ۇلىنا, سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنا, جۇماعالي تىلەۋلينگە, قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنا, احمەت جانتالينگە, سالماقباي كۇسەمىسوۆكە, بايباتىر ەرجانوۆقا قاتىستى قۇجاتتار جەتەرلىك.
1925 جىلى 16 قىركۇيەكتە قازاقتىڭ ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى پەتروپاۆل قالاسى «قىزىلجار» اتاۋىن السىن دەگەن شەشىم شىعارادى. ونى مىنا سوزدەرمەن نەگىزدەيدى:
«1. نازۆانيە گورودا ۆ چەست سۆياتىح پەترا ي پاۆلا نە وتۆەچاەت اتەيستيچەسكومۋ سوزنانيۋ رابوچەگو كلاسسا.
- نازۆانيە «كزىل جار» يسستاري بىلو ۋستانوۆلەنو سرەدي ماسس مەستنوگو كازاحسكوگو ناسەلەنيا».
وسى شەشىمدى قولداپ جەرگىلىكتى «بوستاندىق تۋى» مەن «مير ترۋدا» گازەتتەرى الاقايلاپ بەرەدى. مىسالى, وسى گازەتتە اندرەي بەدنىي دەگەن ورىس اقىنى مىناداي ولەڭ دە شىعارعان:
«شلي سەگودنيا رۋسسكي ي كازاح
ۋ كازاحا گۋبى لەپەتالي, -
وبياسنيايا, چتو زناچيت: «كزىل-دجار», -
گورود بىل پەترا ي پاۆلا, -
ا سەگودنيا – ون ۋج – «كراسنىي-يار!».
وكىنىشكە قاراي, ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىندەگى شەنەۋنىكتەر بۇل اتاۋدى بەكىتپەي, قايتارىپ جىبەرگەن. وسى قۇجاتتار دا سولتۇستىك قازاقستان ارحيۆىندە ساقتالعان.
ۇجىمنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى وبلىس ورتالىعىنداعى جاستار سارايىندا سالتاناتتى تۇردە اتالىپ ءوتتى. ونى وبلىستىق مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى دوسبول ءابدىرايىسوۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. سالتاناتتا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ارحيۆ, قۇجاتتاما جانە كىتاپ ءىسى كوميتەتى توراعاسىنىڭ, ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ ديرەكتورىنىڭ, ورتالىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق قۇجاتتاما ءارحيۆى ديرەكتورى اتىنان قۇتتىقتاۋ سوزدەر وقىلدى. سونداي-اق ۇجىمدى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بۇركىتباي اياعان, سولتۇستىك قازاقستان كاسىپوداقتار ورتالىعىنىڭ توراعاسى ەرىك نۇراقاەۆ, وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەسكەندىر ەلەۋسىزوۆ, بەلگىلى تاريحشى زارقىن تايشىباي, ت.ب قۇتتىقتادى. ونداعان ادامعا «ارحيۆ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىسى تاپسىرىلدى. سالتاناتتى جيىنعا ەلىمىزدەگى بارلىق وبلىس ارحيۆتەرى مەن سالالىق ارحيۆتەردىڭ باسشىلارى قاتىستى. شەتەلدەردەن رەسەيدىڭ كورشىلەس ومبى وبلىسى تاريحي ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ليۋدميلا چەكالينا, ي.اراباەۆ اتىنداعى قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جۇماعۇل بايدىلدەەۆ, تۇركيادان ەديتەپە ۋنيۆەرسيتەتى تاريح كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى احمەد تاشاگىل, پولشادان ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس مۋزەيىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى دميتري پانتو, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى تاريح ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مۇحتار شامس, ت.ب. بولدى. سالتاناتتى جيىن مەرەكەلىك كونتسەرتكە ۇلاستى.
تۇستەن كەيىن ءۇش سەكتسياعا بولىنگەن ارحيۆتانۋشى عالىمدار وزدەرىنىڭ تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسىپ, زەرتتەگەن تاقىرىپتارى جانە ارحيۆ سالاسىنداعى كەيبىر ماسەلەلەر بويىنشا ويلارىن ورتاعا سالدى. سونىڭ ىشىندە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بۇركىتباي اياعان ءوزى جاقسى بىلەتىن اقش, گەرمانيا, نيدەرلاند, رەسەي ەلدەرى ارحيۆتەرىنىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ تاجىريبەسىنەن شەبەرلىك ساباعىن وتكىزدى.
وسى كۇنى كەشكە قوناقتار «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» مەن يسلام مادەنيەتى مۋزەيلەرىن تاماشالادى. ەكىنشى كۇنى وبلىستاعى ۇلتتىق كيەلى جەرلەرگە باردى. سونىڭ ىشىندە جامبىل اۋدانىنداعى «سولتۇستىك قازاقستان جانە الاش» بارەلەفى مەن گۇلتوبە-مامانايداعى قوجابەرگەن جىراۋ مازارىندا بولىپ, زيارات ەتتى. وسى ءىس-شارالار «قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى الاش قوزعالىسى مۇراعات دەرەكتەرىندە» اتتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىمەن اياقتالدى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
