جوعالعان جاۋىنگەرلەر

ءبىز بۇعان دەيىن تۇركيادا 50-جىلداردىڭ ورتاسىن­دا شىڭجاڭ-التايدان نەمەسە 70-جىلدارى اۋعانستان مەن يراننان اۋىپ بارعان قا­زاق­­تار عانا بار دەگەن ويدا بول­دىق. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىسقا قاتىسىپ, «تۇركىستان لەگيونى» قۇرامىندا بولعان قان­داسىمىزدىڭ ءبىر توبى سو­عىس اياقتالعان سوڭ باۋىرلاس تۇر­كيانى باس ساۋعالاعانى تۋرالى ءبىرلى-جارىم وقيعانى ءاتۇستى ەستىگەنىمىز بولماسا ناقتى دەرەككە قول جەتكىزە الماي كەلدىك.

رەسەيلىك «يزۆەستيا» گازە­تىنىڭ 1998 جىلعى 25 ماۋسىم­دا­عى سانىندا 4 ميلليون 559 مىڭ كەڭەس جاۋىنگەرى نەمىستەردىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەنى تۋرالى جازىلىپتى. ولاردىڭ اراسىندا قازاقتاردىڭ دا بولعانى انىق.

اتالعان تاقىرىپتى تەرەڭ زەرتتەگەن ارداگەر جۋرناليست امانتاي كاكەن كەلتىرگەن دەرەكتە: «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە گەرمانيا قارۋ­لى كۇشتەرىنىڭ قۇرامىندا 2 ميل­ليونعا جۋىق شەتەلدىك جاۋىنگەر, ياعني لەگيونەر ەسەبىندەگى ادامدار بولعان. بۇلاردىڭ 450 مىڭىن مۇسىلمان ەرىكتىلەرى قۇراعان. ناقتى ايتقاندا, 120 مىڭ بالقاندىق, 4 مىڭ اراب-ءۇندى تەكتەس, 180 مىڭى تۇركىستاندىق (وزبەك, قازاق, قىرعىز, ت.ب), 30 مىڭ سولتۇستىككاۆكازدىق, 25-35 مىڭ ازەربايجان, 60 مىڭ ەدىل جانە قىرىم مۇسىلماندارى بولسا, وسىلاردىڭ ىشىندە 6 700 قازاق بولعان» دەيدى.

سوعىستان كەيىن نەمىس تۇت­قىنى بولعانداردى ي.ءستا­لين­نىڭ 1941 جىلى 16 تامىزدا قا­بىلداعان «سوعىستا جاۋ قو­لى­نا تۇسكەن تۇتقىندار قاسا­قانا اسكەردەن قاشقان بولىپ ەسەپتەلسىن...» دەگەن 270-بۇ­يى­عىنا سايكەس قاتاڭ جازا كۇتىپ تۇردى. وسىنى بىلگەن لەگيونەرلەر تۋعان توپىراعىنا ورالماي, دەنى شەتەلدە قالىپ قويدى. بۇلاردىڭ ءومىربايان دەرەكتەرىنە سوعىستا «حابار-وشارسىز كەتكەندەر» دەلىندى.

ءسويتىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىندا قازاقتىڭ جال­پاق تىلىمەن ايتقاندا «جوعال­­عان جاۋىنگەرلەر» ۇعىمى پايدا بولدى. بۇلاردىڭ تاعدىر-تالايى كەڭەستىك كەزەڭدە ايتۋعا بولمايتىن جابىق تاقىرىپقا اينالدى. دەسەك تە قاداۋ-قاداۋ ايتىلىپ ءجۇردى.

* * *

سونداي قاداۋ دەرەكتىڭ ءبىرى 1998 جىلى «جۇلدىز» جۋر­نالىنىڭ 10-سانىندا «سوقىر انانىڭ جۇرەگى» دەگەن اتپەن جاريالاندى. ماقالا اۆتور­تى ءۋاليحان مۇقاەۆ دەگەن قاۋىپ­سىزدىك سالاسىنىڭ ارداگەرى ەكەن. «1971 جىلدىڭ كۇزى بولا­تىن, – دەپ جازىپتى پولكوۆنيك مىرزا. – ءبىزدىڭ وبلىستىڭ ءبىر كەڭشارىندا تۇراتىن ايەل ادامعا تۇركيادان ءبىر حات كەلىپتى تەكسەرىڭىز دەدى. حاتپەن تانىس­تىم. لاتىن عارپىمەن قازاق تى­لىندە جازىلىپتى. سوزىنە قارا­عاندا حات يەسى عابدىراحمان ءجۇسىپوۆ وسى وڭىردە تۋىپ-وس­كەن, سوعىس باستالعاندا اسكەرگە الىنىپ, مايداندا تۇتقىنعا تۇسكەن. سودان ەلگە كەلە الماي سىرت ەلدە قالىپ قويعان. حاتتى لەبياجى (قازىرگى اققۋلى) اۋدانى مايقاراعاي كەڭشارىنىڭ قورت اۋىلىندا تۇراتىن بيعايشا ەسىمدى اناسىنا جازىپتى. ونىڭ سىرتىندا اۋىلدا ءوزى بىلە­تىن ادامداردىڭ اتىن ايتىپ امان­دىعىن سۇراپتى. بىراق اناسى وسى حات كەلەردەن ءبىر اي بۇرىن دۇنيە سالىپتى. مارقۇمنىڭ قىرىق كۇندىك ناۋقانى بەرىلىپ جاتقان كۇنى حاتتا جەتكىزىلدى. اۋىلداستارى ايتتى: «مارقۇم كوز جۇمعانعا دەيىن «مەنىڭ ۇلىم ءتىرى, ءبىر كۇنى حابار كەلەدى» دەۋدەن جالىقپاعان ەكەن».

سودان دۇنيەنىڭ ديدارى جى­لىعان 1994 جىلى عابدىراح­مان ءجۇسىپوۆ 55 جىلدان كەيىن ءوزى تۋعان جەرىنە كەلەدى. تۋعان-تۋىستارى قوشەمەتپەن قارسى الادى. اناسىنا اس بەرىپ, ايات وقىپ, ءبىر اپتادان سوڭ تۇركياعا قايتادى. بۇل وقيعا تۋرالى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 1996 جىل­عى 10-سانىندا «وت شار­پىعان تاعدىرلار» اتتى كو­لەمدى جازبا جاريالاندى. بۇل ما­قالادا قازاق لەگيونەرى عاب­دىراحماننىڭ باسىنان كەشكەن تاعدىر-تالايى كوركەم بايان­دالعان.

* * *

انادولى ەلىندە عابدى­راح­مان جالعىز ەمەس ەكەن. جۋىق­تا «Egemen Qazaqstan» گازەتى­نىڭ بيىلعى 15 قاڭتارداعى سانىندا جاس زەرتتەۋشى سامات جۇماتاي ۇلىنىڭ «تۇركيادا باس ساۋعالاعان «تۇركىستان لەگيونى» قازاقتارى» اتتى ماقالاسى جاريالاندى. وسى ماقالادا ادانا قالاسىنا بارىپ باس ساۋعالاعان بەس قازاق: يسلام كەرەي (شايقىسىلام ءلاتىپوۆ) – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, اقجار اۋدانى جەتىۇي اۋى­لى­نان, ياحيا قازبەك (جاقيا قوش­قىنباەۆ) – پاۆلودار وبلىسى, جەلەزين اۋدانى جاڭاتالاپ اۋىلىنان, حالىق ورال (تۋلەپ حالەلوۆ) – اقتوبە وبلىسىنان, قاشيم بالقاش – قاراعاندى وبلىسىنان, زەينەل ابيدەن (زەينەلقابيدەن شاۋىشوۆ) –قىزىلوردا وبلىسىنان ەكەنى ايتىلادى.

بۇلاردىڭ ءبارى ومىردە جوق. بىراق يسلام كەرەي (شايقىسىلام ءلاتىپوۆ), ياحيا قازبەك (جا­قيا قوشقىنباەۆ), حالىق ورال (تۋلەپ حالەلوۆ) قاتارلى ءۇش ادامنىڭ تۋىستارى جوعالعان باۋىرلارى تۋرالى حاباردار بولدى. وسى اتالارىمىزدىڭ دەرە­گىن ىزدەپ تابۋعا كومەكتەسكەن ادام – تۇركيادا تۇراتىن ايعۇن كازبەك ەسىمدى ازامات. بۇل ادام – جوعارىدا اتى اتالعان ياحيا قازبەك اتامىزدىڭ بالاسى. ياعني ۇلتى – قازاق. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, اكەسىمەن بىرگە ءبىر توپ قازاق سوعىستان كەيىن تۇر­كيانىڭ ادانا قالاسىنا كەلىپ تۇراقتاپتى.

«بۇل كىسىلەر ۋاقىت وتە كە­لە بەلگىسىز سەبەپتەرمەن تۇر­كيانى تاستاپ اقش جانە ەۋروپا ەلدەرىنە تاراپ كەتكەن ەكەن», دەيدى ايعۇن اكەسىنەن ەستىگەن ءسوزىن ايتىپ. ءبىزدىڭ پايىم بو­يىنشا بۇل ازاماتتاردىڭ بوسىپ كەتۋىنە 1945 جىلى ورىن العان «بورالتان كوپىرى» وقي­عاسى اسەر ەتكەن سىڭايلى. ياعني­ تۇركيا لەگيونەر ساپىندا بولىپ, باس ساۋعالاپ قاشىپ كەل­گەن 195 تۇركى تەكتەس (كوبى ازەر­بايجان) جاۋىنگەرلەردى كسرو ەلىمەن شەكارا شەبىندەگى اراس وزەنىنە سالىنعان بورالتان كو­پىرى ارقىلى قازداي ءتىزىپ كەڭەس وداعىنا وتكىزىپ بەرگەن. ولاردى قابىلداپ العان كەڭەستىك قۇقىق يەلەرى سول جەردە تۇگەلدەي قى­رىپ تاستاعان...

* * *

كەيىن انىقتالعانداي ياحيا قازبەك (جاقيا قوشقىنباەۆ) كەرەكۋ ءوڭىرىنىڭ تۋماسى ەكەن. مايدانعا الماتىدان شاقى­رىلعان. ءبىز تاڭدانارلىق وقيعا – ايعۇن اكەسىنەن قالعان كوپتە­گەن قۇجات پەن فوتودەرەكتى ساق­تاپ قالعان. وسى قاعازداردىڭ ىشىندە «پاۆلودار وبلىسى ءۇرلى­تۇب اۋدانى» دەگەن جازۋ بار. كەيىن انىقتالعانداي جا­قيا جارىقتىق پاۆلودار وبلى­سى, جەلەزين اۋدانى, جاڭا­تالاپ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. سوعىستان بۇرىن قازىرگى جەلەزين اۋدانى ء«ۇرلىتۇبى» دەپ اتالىپتى.

جاقيا جارىقتىق مايدان­عا كەتكەندە ارتىندا ايەلى مەن قىزى قالىپتى. كۇيەۋىنەن «حابارسىز كەتتى» دەگەن اقپار ال­عان جارى جالعىز قىزىن ماپەلەپ ءوسىرىپتى. ەكىنشى رەت تۇرمىس قۇر­ماپتى. سۇراستىرۋ بارىسىندا جاقيانىڭ قىزى ءتىرى بوپ شىق­تى. بۇل حابار جەتكەن بويدا ايعۇن قاز­بەك دەرەۋ قازاقستانعا ۇشىپ كەلىپ, پاۆلودارداعى قارت اپايىنا بارعان. قۇشاقتاسىپ قاۋىشقان, ساعىنىسىپ تابىسقان. بىراق دەرت مەڭدەپ جاتقان قارت انا تۋعان ىنىسىمەن جولىققان كۇن­نىڭ تۇنىندە و دۇنيەگە اتتاندى. داتكە قۋات تۋعان اكەسى تۋرالى ەستىپ, ونىڭ سۋرەتىن يىسكەپ, ءىنىسىن باۋىرىنا باسىپ ۇلگەردى.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اكەسى تۋرالى ايعۇننىڭ قولىن­دا ساقتالعان قۇجاتتاردا ول كىسى ساۋاتتى بولعانى اڭعارىلا­­دى. ءتىپتى ءوزىنىڭ اۋلەت شەجىرەسىن ءھام ءومىر جولىن جازىپ قال­دىر­عان. بالاسىنا «قازاقستاندا تۋىستارىڭ بار, تاۋىپ ال» دەپ امانات ايتقان. سول امانات ورىن­دالدى.