سان مارتە جورىقتارعا قاتىسقان, جۇرەك جۇتقان جاۋىنگەر بولىپتى دەگەن دەرەك تە ايتىلادى. 1781 جىلى اكەسى ابىلاي قايتىس بولعاننان كەيىن اكە اماناتىنا سايكەس ارتىندا قالعان ەلى ءۋاليدى ورتا ءجۇزدىڭ حانى ەتىپ سايلايدى. ءۋالي حان پەتەربور مەن پەكينگە ءوزىنىڭ حان تاعىنا وتىرعانى تۋرالى حابارلاپ, حان رەتىندە تانۋىن سۇرايدى. 1781 جىلى رەسەي مەن قىتاي ءۋالي حاننىڭ حاندىق وكىلەتتىلىگىن مويىنداعان. قاڭتار ايىنىڭ باسىنا تسين يمپەراتورى ءۋاليدى حان دارەجەسىندە ەسەپتەيتىنى تۋرالى حات جولداعان. ءبىرىنشى قاراشادا ورتا ءجۇزدىڭ سۇلتاندارى مەن بيلەرى اق كىلەمگە سالىپ حان كوتەرگەن. ارادا قانشا جىلدار ءوتتى. ءبىر كەزدە ازۋىن ايعا بىلەگەن ارۋاقتى حان تۋرالى دەرەكتەر دە كومەسكى تارتا باستادى. ءتىپتى جەرلەنگەن جەرى دە ۇمىتىلۋعا تاقاۋ قالعان. تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭىمەن بىرگە, كونە تاريحتىڭ كەبەجەسى اشىلدى. مازار ورناتىلىپ, اس بەرىلدى. ەندى وسى جايلى ءبىر اۋىز ءسوز ايتا كەتەلىك.
كەشەگى كەڭەس زامانىندا سول ءداۋىردىڭ يدەولوگياسىنا ساي كۇنى-ءتۇنى جۇمىس جايىن ويلاعان جاماعات وتكەن تاريحتىڭ سوقپاعىنان اجىراپ قالعان بولاتىن. حان مازارى دا ادەيىلەپ ىزدەستىرگەننەن ەمەس, ءساتى تۇسكەندە تابىلسا كەرەك-ءتى. تۋعان ەلدىڭ تابيعاتىن, ونىڭ قويناۋىنداعى ارقيلى تابيعي قازىنا بايلىقتى, جەر-سۋ اتاۋلارىن قورعاپ جۇرەتىن ۇلتجاندىلىعىمەن اتى شىققان ايتقاجى قازبەكوۆ قازاقستان اۋىلىنا كۇيەۋ بولىپ كەلەدى. ءبىر جىلى قازاقستان اۋىلىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپقان بوزداقتارعا ارناپ اس بەرىپتى. سول استا قازاقتىڭ قارىمدى قالامگەرى, ەلدىڭ ابىز اقساقالى ەستاي مىرزاحمەتوۆ تە بولىپتى. اس ۇستىندە وتكەن-كەتكەن زاماننىڭ ەل ەسىندە قالاتىن قيلى-قيلى كەزەڭدەرىن قاۋزاپ, اڭگىمە ايتىلماي ما؟ سونداي اڭگىمەنىڭ ءبىر جۇيەسىندە قازاقستان اۋىلىنىڭ ازاماتى ەسلام اقساقال اۋىل ىرگەسىندەگى «حان سۇيەگى» دەپ اتالاتىن توبە بار ەكەندىگىن ايتقان كورىنەدى. جاڭاعى قاستەرلى ورىندا جالعىز ءۋالي حان عانا ەمەس, تورە تۇقىمىنان الدەنەشە ادام, شامامەن وتىزعا جۋىق ءمايىت جەرلەنگەن ەكەن. ويتكەنى زيراتتىڭ اۋقىمى اجەپتاۋىر. تاريحتىڭ تىلسىم سىرلارىن قوينىنا بۇككەن تومپەشىكتەر تومپايىپ جاتىر. ەسلام اقساقال بالا كەزىندە الدەكىمدەردىڭ وسى زيراتتى تالاي رەت قازعاندىعىن كورگەن ەكەن.
– ءبىر جولى, – دەيدى ەسلام اقساقال, – اكەممەن بىرگە ءشوپ شابۋعا باردىم. اكەم ءشوپ شاۋىپ جۇرگەندە مەن توبەنىڭ ەتەگىندەگى جاسىل شالعىندا ويناپ ءجۇر ەدىم. ءشوپ اراسىنان الدەبىر سۇيەك تاۋىپ الدىم. سول سۇيەكتى اكەلىپ, اكەمە كورسەتكەن ەدىم.
– بۇل – ادامنىڭ سۇيەگى, – دەدى اكەم, – توبەنىڭ باسىنا اپارىپ ءوز ورنىنا زيراتقا كومەيىن. وبال بولادى عوي, ادام سۇيەگى, ونىڭ ۇستىنە ارۋاقتى تورە تۇقىمىنىڭ مايىتتەرى جاتقان قاسيەتتى مەكەن.
اكەم قۇران وقىپ, سۇيەكتى قايتادان كومدى دەيدى, – دەپ ءسوز ساباقتاعان ەسلام اقساقال.
ول ۋاقىتتا بۇرىنعى وتكەن حان-سۇلتاندار وزدەرىمەن بىرگە تىرشىلىكتە تۇتىنعان التىن, كۇمىس بۇيىمدارىن بىرگە كومدىرەتىن سالت بولعان دەگەن ۇعىم بار ەدى. شاماسى «قارا ارحەولوگتەر» وڭاي ولجاعا قارىق بولعىسى كەلىپ, تىنىش جاتقان زيراتتى اقتارىپ, اسىل بۇيىمدار ىزدەگەن.
اس اياقتالعان سوڭ قازاقستاندا بولعان زيالى توپ وكىلدەرى توبەگە شىعىپ, زيرات باسىن ارالاپ كورەدى. سوققان جەلمەن ىزىڭداپ كونە ءداۋىردىڭ كيەلى سىرىن شەرتىپ جالعىز تاس جانتايىپ جاتىر ەكەن. ورتاسىنان بولىنگەن. بەتىندە كونە جازۋ بار. كونە جازۋ تاستىڭ بەتىنە اينالا جازىلعان. ال ءدال ورتادا تاستىڭ كىمگە قويىلعاندىعىن مەڭزەيتىن, ايعاقتايتىن دەرەك. اتتەڭ وقۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى مۇك باسىپ قالىپتى. كەيىن جاقيا قاجىعا وقىتقاندا تىرشىلىكتىڭ داۋىلدارى مەن جاۋىندارى توزدىرعان الگى تاستان ءۋالي ابىلاي حان ۇلى دەگەن جازۋ شىعادى. سول ەسكى جازۋ ءماتىنى مىناۋ: «1782 جىلى ءوز ىقتيارىمەن, ەل-جۇرتىمەن, رۋسيا مەملەكەتى پاتشاسىنىڭ قارارى (مەن) ورتا ءجۇزدىڭ حانى (سايلانعان) ءۋالي حان ابىلاي حان ۇلى 1738 جىلى تۋىلىپ, 1820 جىلى فانيدەن باقيعا كوشتى, 86 جاسىندا. جازۋ قىرعىز-قازاق سۇلتانى. سۇلتان-عازى ءۋالي حان بۇيرىعىمەن جازىلدى. اللادان باسقا قۇداي جوق, مۇحاممەد ونىڭ ەلشىسى, ءاربىر جان ءولىم ءدامىن تاتادى. قۇپيا ۇلى دا ۇلاعاتتى اللادان, سىپايىلىق تا اللا تاعالادان».
– كونە جادىگەر تاستى كوكشەتاۋ قالاسىنداعى ۇلتجاندى ازامات جانات قاسىمنىڭ ليتسەيىنە بالام اسەت الىپ كەلدى. ەندى تاستى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ, ورناتۋ ماسەلەسى تۋىندادى, – دەپ ەدى ءبىر كەزدە ءوزى دە تورە تۇقىمى, ەل اعاسى سانسىزباي مۇقيتانوۆ, – كراسنوياردا تۇراتىن, تورە تۇقىمىنان تارايتىن كەڭەس قوقىشەۆ شوتا ۋاليحانوۆقا ايتىپ, مازار ورناتامىز دەگەن. ارادا اتتاي ءبىر جىل ءوتتى. جازۋشى ەستاي مىرزاحمەتوۆ جيىن-تويدا, ومىرتقادا كەزدەسكەن سايىن قالجىڭ ارالاستىرىپ, قاجاي بەرەتىن بولدى.
– ءاي, سانسىزباي, بۇلارىڭ نە؟ تورە تۇقىمى شىنىمەن ابىلايدىڭ كورگەن ءتۇسى سياقتى بولىپ كەتتى مە؟
سانسىزباي اعاعا الگى ءسوز قامشى بولعان. ەل ىشىندەگى ساعىنتاي كەنجەتاەۆ ءتارىزدى جومارت جانداردىڭ كومەگىمەن ءوزى ۇيىتقى بولىپ مازار تۇرعىزعان. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن كاسىپكەر بوريس كوزلوۆ سالدى دەگەن اڭگىمە ايتىلا باستادى. سانسىزباي اعانىڭ ەڭبەگىنە قيانات بولماسىن دەپ ەل ەسىندەگى ەستەلىكتى تاعى ءبىر تىرىلتسەك, ايىبى جوق شىعار.
اقمولا وبلىسى
