كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى. ەكىنشى جاعىنان قىتايدىڭ «جاسىلدانۋى» قارت قۇرلىقتىڭ مازاسىن قاشىردى. ماسەلەن, ەلەكتر كولىگى ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارماق. وسىلايشا, سالانىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن تەكسەرۋدى كوزدەپ وتىر. قىتايدىڭ ساۋدا ءمينيسترى ەۋروپالىق وداقتىڭ بۇل قادامىن سىنعا الدى. سونداي-اق قىتايدىڭ ەلەكتروموبيل ونەركاسىبى سالاسىندا قارقىندى دامىعانىن, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە جاھاندىق جاۋاپ بەرۋگە جانە «جاسىل» ترانسفورماتسياعا زور ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن العا تارتتى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قىتايدان كەلەتىن ءونىم باعاسى ارزان. ال مۇنداي جاعدايدا ولارمەن باسەكەلەسۋ قيىنعا تۇسەدى.
«قىتايلىق عالىمدار مەن مۇددەلى توپتار «كليماتتىڭ وزگەرۋىنە الاڭداساڭىز, وندا سىزدەرگە قاجەت ءونىمدى ارزان باعاعا ۇسىنامىز» دەپ ايتادى. ال مۇنداي جاعدايدا ولاردان قالاي تاۋار ساتىپ المايسىز؟ جەتكىزۋ تىزبەگىن جوقتان بار جاساۋ كەرەك ءارى سۋبسيديا جاساپ, پايداعا كەنەلەتىنىڭىزگە دە سەنىم از», دەيدى لوندونداعى «Chatham House» ساراپتامالىق ورتالىعىنىڭ زەرتتەۋ جونىندەگى ديرەكتورى بەرنيس لي.
ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, قازىرگى تاڭدا ەۋروپا مەن اقش-تىڭ وندىرۋشىلەرى مۇنداي جاعدايدان زارداپ شەگىپ وتىر. بۇعان دەيىن اقۇي تاراپى قىتايدىڭ كەي كومپانيالارىنا سانكتسيا جاريالاعان-تۇعىن. سونىڭ سالدارىن ەندى سەزىنىپ وتىر. ويتكەنى ەلەكتر كولىكتەرگە كەرەك اككۋمۋلياتور وندىرىسىندە باتىس ەلدەرى كەيىن قالعان. ال جاھاندىق نارىقتاعى بۇل سالانىڭ 60 پايىزعا جۋىعىن قىتاي قامتاماسىز ەتىپ وتىر. قارت قۇرلىق 2035 جىلدان باستاپ قازبا وتىن ارقىلى جۇرەتىن اۆتوكولىكتەرگە تىيىم سالۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, الداعى ۋاقىتتا ەۋروپالىقتارعا بەيجىڭ بيلىگىمەن باسەكەلەسۋ قيىنداي بەرمەك. ونىڭ ۇستىنە, قارت قۇرلىقتىڭ كولىك وندىرۋشىلەردىڭ اتالعان ەلدە ۇلكەن زاۋىتتارى بار. سوندىقتان ساراپشىلار ەۋروپالىق وداقتىڭ كومىرقىشقىل گازىنان باس تارتۋ جوسپارى قىتايعا قولايلى بولىپ تۇرعانىن العا تارتادى.
ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى ۋرسۋلا فون دەر ليايەن ەۋروپا وندىرۋشىلەرى كۇن پانەلدەرىن جاساۋدا قىتايعا ەسە جىبەرمەۋ كەرەك ەكەنىن مالىمدەگەن. دەگەنمەن, قازىردىڭ وزىندە اتالعان ەل بۇل سالادا الدەقايدا دامىپ كەتكەن. ءارى ەلەكتر كولىكتەرىن شىعارۋدا دا الدىڭعى قاتاردا. بۇعان قوسا, مۇنداي كولىك تۇرىنە قاجەت اككۋمۋلياتوردا قولدانىلاتىن مينەرالدى دا كوپتەپ ءوندىرىپ وتىر. ستراتەگيالىق جانە حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بەيجىڭ بيلىگى 2009-2017 جىلدار ارالىعىندا ەلەكتر كولىك جاساۋ سالاسىنا 60 ميلليون دوللار سۋبسيديا بولگەن. اقش سول كەزدە عانا بۇل باعىتتا قاراجات قۇيۋعا كىرىسكەن ەدى.
ەلىمىزدە «جاسىل» ەنەرگەتيكا سالاسىنا ەرەكشە دەن قويىپ وتىر. تاياۋدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا وسى سالانى دامىتۋمەن مىقتاپ اينالىسۋىمىز كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«بولاشاقتا بۇكىل الەم تازا ەنەرگەتيكاعا كوشەتىنى ءسوزسىز. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, جالپى الەمدەگى كۇردەلى قارجى سالىمدارىنىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا جوبالارىنىڭ ەنشىسىندە. قازاقستاندا دا بۇل باعىتتا كوپ جۇمىس اتقارىلدى. جاڭا ەكولوگيا كودەكسى جانە كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋدىڭ 2060 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسى قابىلداندى. سوڭعى 5 جىلدا جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكانىڭ ەلىمىزدە وندىرىلەتىن قۋاتتىڭ جالپى كولەمىندەگى ۇلەسى 5 پايىزعا جۋىق ءوستى», دەدى ق.توقاەۆ.
قورىتا ايتقاندا, الداعى بىرنەشە جىل بريۋسسەلدەگى شەنەۋنىكتەرگە ءۇشىن وڭايعا تۇسپەيدى. ويتكەنى قازبا وتىنعا تاۋەلدى ەكونوميكانى قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا «جاسىل» ەنەرگەتيكاعا الماستىرىلمايدى. بۇعان قوسا, قوس بۇيىردەن قىتاي قىسىپ تۇر. سوندىقتان اتقامىنەرلەردىڭ قاجىرلى ەڭبەگى مەن حالىقتىڭ ەرىك-جىگەرى قاجەت.
قىتاي اۋانى ەڭ كوپ لاستايتىن مەملەكەت سانالادى. جىل سايىن وندا شىعارىلاتىن پارنيكتى گازداردىڭ كولەمى وراسان. سول سەبەپتى قارت قۇرلىقتىڭ ەكولوگتەرى بەيجىڭ بيلىگىن سىنعا الىپ كەلدى. الايدا كەيىنگى وقيعالار تاياقتىڭ ەكىنشى ۇشى بار ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.
