ەكولوگيا زاڭناماسىن بۇزۋ ازايماي تۇر

2020 جىلعى «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جول­داۋىندا مەملەكەت باسشىسى تابيعات بايلىقتارىن زاڭدىق جانە نورماتيۆتىك تۇرعىدان قورعاپ, بۇل سالادا قۇقىق بۇز­عان ازاماتتاردى قىلمىستىق جانە اكىم­شىلىك جاۋاپقا تارتۋ ءتارتىبىن قاتايتۋ بويىنشا تاپسىرما بەرگەن ەدى. بۇگىنگى تاڭدا ونىڭ ورىندالۋ بارىسى قالاي؟

اتا زاڭىمىزدىڭ 31-بابىنا سايكەس مەملەكەتتىك اپپارات جۇمىسىنىڭ ءبىر با­عىتى – ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋى مەن دەنساۋلىعىنا قولايلى بولۋى ءۇشىن قورشاعان ورتانى قورعاۋ. بۇل تۇر­عى­دا ەكولوگيالىق باقىلاۋ جانە تابي­عي رەسۋرستاردى پايدالانۋدى رەت­تەۋ سا­لاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان – ەكو­لو­­گيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيس­تر­­­لىگى. ال ىشكى ىستەر ورگاندارى ءوز قۇ­زى­رەتى شەگىندە تابيعاتتى قورعاۋ زاڭ­ناماسىن بۇزۋ فاكتىلەرىن انىقتاۋعا, اتاپ ايتقاندا بيورەسۋرستاردى, ياعني اڭدار مەن بالىقتاردى زاڭسىز اۋلاۋ, پايدالى قازبالار, ورمان, سونداي-اق سۋدى, جەردى لاستاۋ سەكىلدى ەكولوگيالىق زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاپ, ءتيىستى شارالار قابىلدايدى, ولاردى ۋاكىلەتتى ورگاندارعا جولدايدى. بۇل جۇمىستاردى بۇگىندە ءار وڭىردەگى تابيعاتتى قورعاۋ پوليتسيا بولىنىستەرى جۇزەگە اسىرادى.

ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتى قارۋ اينالىمىن باقىلاۋ جانە تابي­عاتتى قورعاۋ باسقارماسىنىڭ باس­تى­عى اسىلبەك ىدىرىسوۆتىڭ اي­تۋىن­شا, وسى جىلدىڭ باسىنان بەرى پوليتسيا ورگاندارى 10 مىڭنان استام تابيعاتتى قورعاۋ زاڭناماسىن بۇزعان­داردى انىقتاپ, ولاردىڭ 330-نا قاتىستى سوتقا دەيىن­گى تەرگەۋ باستالعان. اكىمشىلىك جاۋاپ­كەرشىلىككە 10 555 قۇقىق بۇزۋشى تارتىلىپ, ولارعا جالپى سوماسى 89,8 ملن تەڭگەدەن اسا ايىپپۇل سالىندى.

«اتاپ ايتقاندا, قىلمىستىق كو­دەكس­تىڭ 335-بابى «بالىق رەسۋرستارىن, باسقا دا سۋ جانۋارلارىن نەمەسە وسiمدiكتەرىن زاڭسىز الۋ», 337-بابى «زاڭسىز اڭشى­لىق», 339-بابى  «وسiمدiكتەردىڭ نەمەسە جانۋارلاردىڭ سيرەك كەزدەسەتiن جانە قۇرىپ كەتۋ قاۋپi تونگەن, سونداي-اق پايدالانۋعا تىيىم سالىنعان تۇرلەرىمەن, ولاردىڭ بولىكتەرىمەن نەمەسە دەريۆاتتارىمەن زاڭسىز اينالىسۋ», 340-بابى  «اعاشتار مەن بۇتالاردى زاڭسىز كەسۋ, جويۋ نەمەسە زاقىمداۋ» بويىنشا قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تىركەلدى. ودان بولەك, بيولوگيالىق رەسۋرستار وبەكتىلەرىن جانە ونىمدەرىن ۇرلاۋ, ساتىپ الۋ نەمەسە وتكىزۋ بويىنشا دا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋگە 17 ماتەريال تىركەلدى», دەدى ءىىم وكىلى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تابيعات باي­لىقتارىن قورعاۋ زاڭناماسىن بۇز­عان­دارعا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتى كۇ­شەيتۋ تۋرالى تاپسىرماسىنا قارا­ماس­تان, قۇقىق بۇزۋشىلار قاتارى ازايماي وتىر. وعان بيىلدىڭ وزىندە زاڭسىز اينا­لىمنان شامامەن 79,5 توننا بالىق, ونىڭ ىشىندە 5,5 توننا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتىڭ, 600 شارشى مەتر اعاشتىڭ زاڭسىز الىنعانى دالەل بولا الادى.

ءىىم وكىلى اسىلبەك ىدىرىسوۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭسىز اڭ اۋلاۋ بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ تالاپتارى­مەن 3 اەك-تەن (10 مىڭ تەڭگە) 3 جىلعا دەيىن­گى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازا­سى, اكىمشىلىك كودەكس تالاپتارى­مەن 5 اەك-تەن (17 مىڭ تەڭگە) 1 مىڭ اەك-كە (3,5 ملن تەڭگە) دەيىنگى ايىپپۇل سالۋ جازاسى كوزدەلگەن. 2 قىركۇيەكتە رەسپۋبليكا اۋماعىندا كۇزگى اڭشىلىق كەزەڭ باستالعانىن حاباردار ەتكەن ول اڭ­شى­لاردى اڭ اۋلاۋ مەن قارۋدى قاۋىپ­سىز قولدانۋ قاعيدالارىن ساقتاۋعا شاقىر­دى. «بۇگىندە اڭ اۋلاۋ كەزىندە توسىن جاعدايلار, وكىنىشكە قاراي, ورىن الىپ جاتىر. مىسالى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا اكەسى مەن بالاسى اڭعا شىققان. اكەسى مىلتىقتى بالاسىنا بەرگەندە ول قارۋدى ۇستاۋ ىڭعايىن بىلمەي ءوزىنىڭ اياعىن اتىپ العان», دەيدى ءتارتىپ ساقشىسى.

ەلىمىزدىڭ بيورەسۋرستارىن زاڭسىز پايدالانۋدان بولەك قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى – ەكولوگيالىق تازالىق. وكىنىشكە قاراي, ارامىزدا ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان جەردىڭ ەكولوگياسىنا «تۇكىرگەنىم بار» دەگەن پيعىلمەن قارايتىن جاندار از ەمەس. ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا تۇرمىستىق قالدىقتاردى توگۋگە ارنالعان 200-دەي ارنايى پوليگوننىڭ جۇمىس ىستەي­تىنىنە قاراماستان كەيبىر اسسەنيزاتور يەلەرى (قوقىس-جۋىندىنى تاسيتىن كولىك­تەر) اجەتحانا مەن سەپتيكتەردىڭ شۇڭقىر­لارىنان سورىپ الىنعان ءناجىس پەن شايىندىنى ارنايى توگەتىن ورىندارعا بارۋعا ەرىنىپ, ەشكىم كورمەيتىن جەردەگى اعاشتاردىڭ اراسىنا نەمەسە قالانىڭ كارىز جەلىلەرىنە توگىپ كەتۋدى ادەتكە اينالدىرعان. بۇل ءوز كەزەگىندە قورشاعان ورتاعا ءوز زيانىن تيگىزىپ, وسىمدىكتەردىڭ قۋراپ قالۋىنا جانە قالانىڭ ىشىندە جاعىمسىز ءيىستىڭ پايدا بولۋىنا اكەپ سوقتىرىپ جاتىر.

ىشكى ىستەر ورگاندارى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتاتىن وسىنداي كەلەڭسىز­دىكتەرمەن كۇرەستە ءوز تاراپىنان جاردەم بەرە وتىرىپ, بۇل جۇمىستارعا جۇرت­شى­­لىقتى دا اتسالىسۋعا شاقىرىپ كەلەدى. ءىىم دايىنداعان حالىقپەن ارىپ­تەس­تىكتە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تۇجىرىمداماسىندا بۇل ماسەلە ەگجەي-تەگجەيلى ايتىلعان. وسىعان وراي ءىىم ازاماتتاردان كەلىپ تۇسكەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى حابارلامالارعا جەدەل دەن قويىپ, ءتيىستى شارالار قابىل­دايدى. ناتيجە جوق ەمەس, حالىق­پەن بىرلەسكەن جۇمىس شەڭبەرىندە ەكولوگيا­لىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جانە اباتتاندىرۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى بۇزۋ جايتتارى انىقتالىپ جاتىر.

مىسالى, استانا قالاسى «قازەكو­پات­رول» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەك­شىسى, ەكو-بەلسەندى ن.تۇتانوۆپەن بىرلەسىپ, قالانىڭ كارىز جەلىلەرىنە قالدىقتاردى زاڭسىز توگۋ فاكتىلەرىن تۇراقتى انىقتاپ كەلەدى. بۇل ازامات درون ارقىلى قۇقىق بۇزۋشىلىقتى بەينەگە ءتۇسىرىپ, ىشكى ىستەر ورگاندارىنا جىبەرەدى, پوليتسەيلەر ءوز تاراپىنان قۇقىق بۇزۋشىنى جاۋاپكەرشىلىككە تارتادى. وسىلايشا, جىل باسىنان بەرى 20-دان استام قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالىپ, اكىمشىلىك سيپاتتاعى شارالار قابىلداندى. ايتا كەتسەك, مۇنداي زاڭ بۇزۋشىلار اقبتك-ءنىڭ 505-بابى «ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ قاعيدالارىن بۇزۋ» بويىنشا جاۋاپقا تارتىلىپ, ولارعا 20-دان 30 اەك-كە دەيىنگى ايىپپۇل سالىنادى.

جىل باسىنان بەرى رەسپۋبليكا بو­يىن­شا وسىعان ۇقساس قۇقىق بۇزۋشى­لىقتار ءۇشىن 130 مىڭنان استام ادام جاۋاپقا تارتىلعان. سونىڭ ىشىندە 12 مىڭى استا­نا قالاسىندا, 17 مىڭى الماتى قالا­سىندا جانە 18 مىڭعا جۋىعى قارا­عاندى وبلىسىندا تىركەلگەن.

«ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ جاقسى بولۋى – حالقىمىزدىڭ جانە ەڭ باستىسى بالالارىمىزدىڭ دەنساۋلىعىنىڭ كەپىلى. ەل مەن جەر – ءبارىمىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز. سوندىقتان ازاماتتارىمىزدى ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى كورگەن كەزدە نەمقۇرايلىلىق تانىتپاي, ەكولوگيا دەپارتامەنتىنە نەمەسە «102» پۋلتىنە حابارلاۋعا شاقىرامىز. مۇمكىندىك بولعان كەزدە دالەل رەتىندە قولدانۋ ءۇشىن بەينەگە تۇسىرگەن ءجون. ءىىم ءوز تاراپىنان قۇقىق بۇزۋشىلاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارانى قولدانادى», دەدى اسىل­بەك ىدىرىسوۆ.