سونىمەن: «ابايدىڭ تۋىسقاندىق اينالاسى» – 83, «قۇنانباي زامانىنىڭ كەيىپكەرلەرى» – 183, «اباي زامانىنىڭ كەيىپكەرلەرى» – 537 ەكەن. ءۇش بولىمگە بولگەن كەيىپكەرلەردىڭ جالپى جيىنى – 803. «ابايعا قاتىستى جىر-داستان كەيىپكەرلەرى» – 133, «رۋ اتاۋلارى» – 80, «اباي جولى» رومانىنداعى جەر-سۋ اتاۋلارى» – 312. الەمگە كەڭىنەن تاراعان ايگىلى رومان-ەپوپەياداعى كەيىپكەرلەردىڭ اتى-جوندەرىن تەك قانا ءتىزىپ شىعۋمەن شەكتەلمەي, ءار كەيىپكەردىڭ تۋىسقاندىق, دوستىق, رۋلىق بايلانىسى, تاريحي وقيعالارعا قاتىسى, وزەكتەس, ساباقتاستىعىن تاپتىشتەپ جازدىم. الداعى ۋاقىتتا رومان كەيىپكەرلەرىن زەرتتەۋ, كوركەم وبرازدار مەن تاريحي تۇلعالاردىڭ بايلانىسىن انىقتاۋ, كوركەم فيلمدەر مەن ساحنالىق قويىلىمدار ءۇشىن وتە قولايلى جۇيەلى ادىستەمەلىك ءتاسىل بولدى. رومانداعى جەر-سۋ اتاۋلارىن تىزبەلەي وتىرىپ قۇنانباي اۋلەتىنىڭ 15-17 قىستاۋ-قونىسى بولعانى دا انىقتالدى.
ءبىر كوڭىل بولەتىن ماسەلە – «اباي جولى» رومانىنداعى كەيىپكەرلەر مەن جەر-سۋ اتتارىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن تولىق ءتىزىمى جاسالىپ, ناقتى سانى ايتىلماي كەلەدى.
ينتەرنەتتەگى تەست سۇراقتارىنىڭ بىرىندە «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا 953 كەيىپكەر بار, ونىڭ 91-ءى اباي ءومىربايانىنان الىنعان» دەپ بەرىلىپتى. «اباي جولى» رومانىنىڭ ۋكيپەدياسىنىڭ «كىتاپ كەيىپكەرلەرى تاراۋىندا باس كەيىپكەر ابايدان باستاپ 192 كەيىپكەردىڭ ەسىمىن ءتىزىپ, تۇسىنىك بەرگەنىمەن ناقتى سانى جازىلماعان. جۋرناليست ازامات قاسىمنىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە جاريالاعان ماقالاسىندا: «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا 407 جەر-سۋ, 5 مىڭنان اسا كىسى ەسىمى اتالادى ەكەن. «شىركىن-اي, وسى 407 جەر-سۋ اتاۋى تۇگەلدەي تىزىمدەلىپ, «بۇل جەردە ۇلى اباي قىستاۋ سالعان», «مىنا جەردە اقىن سۇيىكتى ۇلىمەن قوشتاسقان» دەگەن بەلگىلەر قويىلسا قانداي عاجاپ بولار ەدى» دەگەن دەرەك كەلتىرەدى. بەكەن يساباەۆتىڭ « ۇلىلار مەكەنى» جيناعىنداعى دەرەكتە 463 كەيىپكەردىڭ بار ەكەنىن جازادى. «اباي جولى» رومانىنىڭ كەيىپكەرلەرى» دەگەن تاقىرىپتاعى ماقالانىڭ اۆتورى ج.وسەرباي ءبىرشاما كەيىپكەرگە تۇسىنىكتەمە بەرىپ, تىزبەلەپ شىققانىمەن ناقتى سانىن كورسەتپەگەن ەكەن.
زاكي احمەتوۆ «اباي جولى» قالاي تۋعان؟» ماقالاسىندا: «ەپوپەيادا ابايدىڭ ءوزىن بىلاي قويعاندا, ءابىش, ماعاش, وسپان, بازارالى, توعجان, ايگەرىم, ۇلجان, قۇنانباي, ءازىمباي, تاكەجان, ورازباي, بوجەي, جيرەنشە, مايباسار سەكىلدى سول داۋىردە, سول ورتادا ءومىر سۇرگەن ءپروتوتيپى بار كەيىپكەرلەر مەيلىنشە مول. سولارمەن قاتار دارمەن, داركەمباي, يسا, ءيىس, سەيىت, سالتانات سەكىلدى تۇگەلدەي دەرلىك ويدان شىعارىلعان كەيىپكەرلەر دە از ەمەس جانە ولاردى وسىلاي ەكى توپقا تەك شارتتى تۇردە بولۋگە بولادى. ويتكەنى ولاردىڭ اراسىنان جارىلىپ ايىرىلعانداي پىشاق كەستى جىك تابۋ قيىن», دەيدى.
روماندا ويدان الىنعان كەيىپكەرلەر بولسا, ولار ءبىرلى-جارىم عانا ەكەنى ايتىلعان. روماندى جازۋداعى باستى ماقسات XIX عاسىرداعى قايتالانباس كوشپەلى قازاق تۇرمىسى مەن ولاردىڭ باسىنان وتكەرگەن تاريحي وقيعالاردىڭ ەنتسيكلوپەديالىق بولمىسىن بەرۋگە قۇرىلعانىن ءارى رومان ونەر ادامىنىڭ شىعارماشىلىق ءومىر جولىن سۋرەتتەۋگە ارنالعان ەرەكشەلىگىن ەسكەرتەدى. بۇل ەپوپەيا ەلدىڭ رۋحاني ۇلگىسى بولعان ابايدىڭ ءومىرى, ءۇمىتى, ارمانى, ايتىسى, تارتىسى, حالقىنا ەتكەن ەڭبەگى جايىندا ءسوز قوزعايدى.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اباي وبرازىن كەمەلىنە كەلتىرە سۋرەتتەپ, سومداپ سوققان كلاسسيكالىق شىعارماسى – «اباي جولى» اتتى ءتورت تومدىق ەپوپەيا الەمنىڭ كوپتەگەن شەت تىلىنە اۋدارىلعان تاريحي رومان. بۇل شىعارمادا ادامنىڭ دۇنيەگە كەلگەن ۋاقىتىنان باستاپ, ومىردەن وتكەنگە دەيىنگى كەزەڭ تولىق قامتىلعان. وعان دالەل – وسى جەلىنىڭ ۇزىنا بويىندا اقىننىڭ تارام-تارام ءوسۋ, دامۋ جولدارى, بەلەس-بەلەس ورىستەۋ, شارىقتاۋ بيىكتەرى جاتىر.
دالىرەك ايتقاندا, قازاق حالقىنىڭ ۇلىلىعىن, ونىڭ وتكەن ءومىرىن, تاريحىن, تاريحىنىڭ ءتۇبىرلى كەزەڭدەرىن, قازاق مىنەزى قالىپتاسقان تراگيكالىق, شىعارماشىلىق داۋىرلەردى عاجايىپ كوركەمدىك كۇشپەن جارقىراي اشىلىپ, جان-جاقتى ايقىندالا, تەرەڭدەي تۇسەدى. «اباي جولى» ارقىلى قازىرگى قازاق پروزاسى كۇللى دۇنيەجۇزى ادەبي كلاسسيكانىڭ شىرقاۋ شىڭىنا شىقتى.
1939 جىلى جارىق كورگەن «اباي» تراگەدياسىنا دەيىن-اق مۇحتار اۋەزوۆ اباي جايىندا رومان جازۋعا بەل بايلاعان. 1937 جىلى جازىلعان «تاتيانانىڭ قىرداعى ءانى» اتتى ءۇزىندى ماقالا روماننىڭ تاراۋى رەتىندە جوسپارلاعان بولاتىن. العاشقىدا اۆتور رومانعا «تەلعارا» دەگەن ات بەرمەكشى بولعانىمەن جۇمىس بارىسىندا روماننىڭ شەڭبەرى كەڭەيە تۇسەدى.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ابايتانۋدان جاريالانباعان ماتەريالدار» اتتى كىتابىنا ەنگەن «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ جازىلۋ تاريحىنان» دەگەن بولىمىندە بىرنەشە پىكىر بەرىلگەن. «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ جازىلۋ تاريحى رومانعا دەرەكتەر ىزدەپ, مۇراعات كوزدەرى بولماعاندىقتان, مىڭنان اسا كىسىلەرمەن اڭگىمەلەسۋ, ەستەلىكتەر جازىپ الۋ ارقىلى, وتكەن تاريحي شىندىقتى تابيعي قالپىنا كەلتىرۋگە سۇيەنگەنى ايتىلادى. رومانداعى كەيىپكەرلەر, جەر اتاۋلارى, رۋلار, ەل بيلەۋ جۇيەسىندەگى وزگەرىستەر ومىردەگى تاريحي شىندىقتان الىس ەمەس, كوركەم تىلمەن وزگەرىسسىز جازىلعان. شىعارماداعى روماننىڭ كەيىپكەرلەرى, بارلىق رۋلار, جەتەكشى ادامدار, رۋ تاراۋلارى, ءتىپتى جەر-سۋ اتاۋلارىنا دەيىن ءوز اتتارىمەن بەرىلگەن. اباي جايىندا رومان جازۋ جولىندا جازۋشىعا كەزدەسكەن كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتار از بولعان جوق. ەڭ الدىمەن ماتەريال تاۋىپ, جيناۋدىڭ ءوزى قيامەتتەي قيىندىق كەلتىردى. قۇنانباي, اباي, بەگەش, جيرەنشە, ورازباي, بازارالى تاعى وزگەلەر تۋرالى كوپ بىلەتىن كونەلەر, اقىلگوي اقساقالدار حالىق شەجىرەسى قاريالاردىڭ ايتقاندارىن جازۋشى ءار كەزدە جالىقپاي جازىپ وتىرعان. م.اۋەزوۆ بۇل جايدى بىلايشا باياندايدى: «جاس شاعىندا ابايدىڭ ءىنى-دوسى كاكىتاي, كوكپاي, مۇقا سياقتى كىسىلەردەن ەستىگەنىم روماندى شىندىق مالىمەتتەرمەن تولىقتىرا تۇسۋگە كوپ سەبەپ بولدى. ابايدىڭ اكەسى قۇنانبايمەن كوپ الىسقان جىگىتەك سياقتى رۋلاردىڭ قارت-قارياسىمەن كوپ كەزدەسكەنىم بار. ابايدىڭ ءومىر بويى دوسى بولىپ وتكەن ەرتەگىشى بايماعانبەت تە كوپ قىزىق جايلاردى بايان ەتكەن ەدى», دەيدى.
«قايتقاندا» تاراۋىندا ابايدى قورشاپ, قالادان الىپ قايتقان سەرىكتەرى – بايتاس پەن جۇماباي ءبىرى سەرى, ءانشى بولسا, ەكىنشىسى ودان وزگەشە قۇنانباي باعىتىن ۇستاعان ادام. ابايدىڭ جانىنداعى جولداستارىنىڭ مىنەزدەرى ەكى ءتۇرلى بولسا, ونىڭ كەلەشەكتەگى ءومىرىنىڭ دە وسىنداي ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى تۇرعان ەكى توپتىڭ اراسىندا قالىپتاساتىنىن, اۆتور وسى ەكى ادام ارقىلى ابايدىڭ كەلەشەكتە وسىنداي ەكى ورتامەن تىعىز تاعدىرلاس بولاتىنىن العاشقى بەتتەن-اق بايقاتادى. ال بازارالىنىڭ ۇستەمدەرمەن سىلكىسۋ, قالىڭ بۇقارانىڭ قاناۋشىلارىنا قارسى كۇش سىناسۋى تىپتەن وقشاۋ.
العاشىندا ەكى توم, كەيىن ءتورت تومدىق كىتاپتا ۇلكەندى-كىشىلى, ءىرىلى-ۇساقتى ايەل كەيىپكەرلەرى ءارتۇرلى وبرازدا بەينەلەنەدى. روماننىڭ بۇلارعا ارنالعان بەتتەرى وقىرماننىڭ كوزى مەن كوڭىلىن قاتار جاۋلاپ, جان جۇرەگىن قوسا باۋرايدى. اۋەزوۆ روماننىڭ ءبىرىنشى كىتابىن 1942 جىلى, ەكىنشى كىتابىن 1947 جىلى جازىپ ءبىتىردى. 1949 جىلى بۇل رومانعا سوتسياليستىك رەاليزم ادەبيەتىنىڭ كەسەك, قۇندى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءبىرىنشى دارەجەلى مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلەدى. 1959 جىلى ءتورت تومدىق ەپوپەيا جارىق كورگەننەن كەيىن جازۋشى لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانادى.
ءوزىنىڭ تەرەڭ يدەيالى, كوركەم شىعارماسىمەن مۇحتار اۋەزوۆ حالقىمىزدىڭ ادەبي ءتىلىن بايىتا بەرۋ جولىندا تالماي ەڭبەك ەتكەنى بارشامىزعا ايان.
الماحان مۇحامەتقاليقىزى,
استانا قالاسى
№87 اباي مەكتەپ-ليتسەيى
مۋزەيىنىڭ جەتەكشىسى
