بيولوگيالىق سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ

بۇگىندە رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىن اسا قاۋىپتى ۆيرۋستاردان ساقتاۋ مەن ال­دىن الۋ شارالارى ارنايى زاڭ­مەن بەكى­تىلگەن. وتكەن جىلى ەلىمىزدە «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنداعى بيولو­گيا­لىق قاۋىپسىزدىك» تۋرالى زاڭ قابىل­دانىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا 2022-2024 جىلدارعا 25,5 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى.

«بيوتەحنولوگيا جانە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك: جەتىستىكتەرى مەن دامۋ پەر­س­پەك­تيۆالارى» تاقىرىبىنا ارنالعان حا­لىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا­دا دۇنيەجۇزىنىڭ بىرقاتار ەلىنەن جي­نالعان عالىمدار ادامزاتقا قاۋىپتى ۆيرۋس­تاردى انىقتاۋ مەن الدىن الۋعا نە­گىزدەلگەن ورتاق ماسەلەلەردى تال­قىلادى. اتاپ ايتقاندا, مەديتسينا, ۆە­تەريناريا جانە اۋىل شارۋا­شى­لى­عىندا تۋىندايتىن جاڭا ۆيرۋس­تار, ولارمەن كۇرەس جولدارى قاراس­تى­رىلدى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرە­زيدەنتى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كۇنسۇلۋ زاكاريا ەل عا­لىمدارىنىڭ بيوتەحنولوگيا سالا­سىن­داعى, ونىڭ ىشىندە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروب­لەمالارىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىنىڭ جەتىستىكتەرىمەن ءبولىستى. بۇگىندە اتالعان ينستيتۋتتا بيو­لو­­گيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن تو­لىققاندى شەشە الاتىن عىلىمي-ون­دىرىستىك كلاستەر جولعا قويىلعان.

– عالىمدار COVID-19 پاندەمياسى كەزىندە يننوۆاتسيالاردىڭ زاماناۋي مۇمكىندىكتەرىنە يەك ارتىپ, بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىنە ۇل­كەن ۇمىتپەن قاراعانى انىق. ەل ءۇشىن قيىن كەزەڭدە پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس اسىرەسە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ دامۋىنا, كادرلىق الەۋەتتى نىعايتۋعا جانە عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. نا­تي­جەسىندە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ينس­تيتۋتى بازاسىندا GMP ستاندارتى بو­يىنشا يممۋنوبيولوگيالىق پرەپاراتتاردى شىعارۋ ءۇشىن قازاقستاندا جانە ورتالىق ازيادا «OtarBioPharm» تولىق تسيكلدى بيوفارماتسەۆتيكالىق زاۋىتى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. كوپتەگەن عالىمنىڭ كۇمانىنە قاراماستان, QazVac COVID-19 ۆاكتسيناسى جاسالدى. وسى كەزگە دەيىن QazVac ۆاكتسيناسىنىڭ 5 ملن-نان استام دوزاسى وندىرىسكە شىق­تى. COVID-19 پاندەمياسى كەزىندە بيولو­گيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ, يننوۆاتسيالار مەن سا­راپتامالىق ءبىلىمنىڭ, جۇقپالى اۋرۋلاردى دياگنوستيكالاۋدىڭ, الدىن الۋدىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالدى. وسىلايشا, پاندەميانىڭ ەڭ قيىن كەزەڭىندە كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنا قارسى ۆاكتسينا ازىرلەۋ جونىندەگى ماڭىزدى مىن­دەتتى ەل عالىمدارى ويداعىداي اتقار­دى. قازاقستان عالىمدارىنىڭ ادام دەنساۋلىعى, قورشا­عان ورتانى اسا قاۋىپ­تى ۆيرۋستاردان قورعاۋعا قاتىستى زەرتتەۋ­لەرى قاشان دا الەمدىك عىلىمي قاۋىم­داستىقتىڭ نازارىندا. COVID-19 ۆيرۋسىنا قارسى ۆاكتسينا شىعارعان العاش­قى 6 ەلدىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلا وتى­رىپ, بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلە­مالارىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ينستي­­تۋتى عالىمدارىنىڭ تاباندى زەرت­تەۋ­لەرىنىڭ ناتيجەسىندە ازىرلەنگەن ۆاك­تسي­نا حالىقارالىق دەڭگەيدە جوعارى باعالانعانىن دا ايتا كەتكەن ابزال. ينس­تيتۋت عالىمدارى وسى 65 جىلدىق تاريحىندا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋ­لەر جۇرگىزە وتىرىپ, اسا قاۋىپتى ينفەكتسيالارعا قارسى ۆاكتسينالار مەن تەست-جۇيەلەرىنىڭ 70 ءتۇرىن ازىرلەدى. قا­زىرگى ۋاقىتتا ينستيتۋت بيولوگيالىق قا­ۋىپسىزدىك, ۆيرۋسولوگيا, بيوتەحنولو­گيا, گەندىك ينجەنەريا, ميكروبيولوگيا, مولەكۋلالىق بيولوگيا جانە فيتوپاتولوگيا سالالارىندا جوعارى بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ جونىندەگى بىرەگەي ورتالىق بولىپ سانالادى. بۇگىن­دە بيوتەحنولوگيالار سالاسىنداعى جەتەك­شى ما­مانداردىڭ ۇستاناحاناسىنان بىلىكتى ماماندار تاربيەلەنىپ, ولاردىڭ بىرقاتارى ەلىمىزدەگى ءىرى ورتالىقتاردا باسشىلىق قىز­مەتتە وتىر, – دەپ اتاپ ءوتتى كۇنسۇلۋ زاكاريا.

ينستيتۋتتىڭ ەگەمەندىك جىلدارى­نا دەيىنگى جانە قازىرگى كەزەڭدەگى جەتىس­تىكتەرىندە بىلىكتى مامانداردىڭ قوسقان ۇلەسى جوعارى. «قازبيوفارم» ۇلتتىق حولدينگىنىڭ باس ديرەكتورى, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەرعالي ءابدىرايىموۆ اسىرەسە كەيىنگى كەزەڭدە ازىرلەنگەن عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالاردىڭ الەۋەتى زور ەكەنىن العا تارتتى.

– وسى ۋاقىت ىشىندە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بازاسىندا 27 عىلى­مي-تەحنيكالىق باعدارلاما, 39 عىلىمي جوبا جانە 33 حالىقارالىق گرانت جۇ­زەگە اسىرىلىپ, ونىڭ شەڭبەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جابايى جا­نۋار­لاردىڭ – 34, قۇستاردىڭ – 7, ادامعا قا­تىستى 4 ينفەكتسياسى جانە وسىم­دىك­تەر­دىڭ 18 ينفەكتسياسى زەردەلەن­دى. ينس­تي­تۋتتا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستا­رى­­مەن بىرگە ءونىمدى ءوندىرۋ مەن ساتۋعا دەيىن­گى عىلىمي-تەحنيكالىق جانە وندى­رىس­تىك ينفراقۇرىلىم جۇيەلەنگەن. عالىم­دار 124 بيولوگيالىق پرەپارات, ونىڭ ىشىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا – 4, ۆەتەرينارياعا – 63, ۆەتەريناريا مەن دەنساۋلىق ساقتاۋعا ارنالعان باكتەريو­فاگتەر نەگىزىندە 6 پرەپارات تەحنولو­گياسىن ازىرلەدى. ۆيرۋستاردى, ساڭى­راۋقۇلاقتاردى, باكتەريالاردى جانە باسقا ميكروورگانيزمدەردى زەرتتەۋ بويىن­شا ءىرى عىلىمي ورتالىققا اينا­لىپ قانا قويماي, ونىمدەرى مەديتسينادا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا جانە ونەر­كاسىپتە ناتيجەسىن بەرىپ كەلەدى. يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ ۆاكتسينا وندىرۋشىلەر توبىنا ەنگەن ينستيتۋت بولاشاقتا عىلىمدى قاجەت­سىنەتىن وتاندىق ءونىم ءوندىرۋ كورسەت­كىشتەرىن كوبەيتۋ جوسپارلانىپ وتىر, – دەدى ەرعالي ءابدىرايىموۆ.

2021 جىلى پرەزيدەنت تاپسىرماسى­مەن سالىنعان «OtarBioPharm» بيوفارما­تسەۆتيكالىق زاۋىتى جىلىنا 60 ملن دوزا ءونىم شىعارادى. الداعى ۋاقىتتا يم­مۋ­نو­بيولوگيالىق پرەپاراتتاردىڭ 10-نان اس­تام ءتۇرىن ءوندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. يممۋنوبيولوگيالىق پرەپاراتتار­دى (ۆاكتسينالاردى) شىعارۋ بويىنشا تو­لىق تسيكلدى كاسىپورىن ونىمدەرى GMP تالاپتارىنا سايكەستەندىرىلگەن. ولاردى ءوندىرۋ مەن ساپاسىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە اۋىل شارۋا­­شىلىعى ءۇشىن اسا قاجەت, شەتەل­دىك انالوگ­تارىنان كەم تۇسپەيتىن پروفي­لاكتي­كالىق جانە دياگنوستيكالىق پرەپا­­راتتار جۇيەسى دە جولعا قويىلعان. ونىم­­دەر­دىڭ تيىمدىلىگى مەن حالىقارالىق ستان­­­دارت­تار ۇدەسىنەن شىعۋى ەلىمىزدىڭ ەكس­پورت­­­تىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا دا ىقپال ەتە تۇسەدى.

بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالا­رىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اسلان كەرىمباەۆ اتاپ وتكەن­دەي, عالىمدار الەمدىك دەڭگەيدەگى جە­تىس­تىك­تەردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, مولەكۋليارلى بيولوگيا, گەندىك ينجە­نە­ريا, بيوتەحنولوگيا سالاسىندا باسە­كە­گە قابىلەتتى تەحنولوگيالار مەن دياگ­نوس­تيكالىق جانە ۆاكتسينالىق پرەپاراتتاردى ازىرلەۋدە زاماناۋي ادىستەردى قولدانىپ كەلەدى. ولاردىڭ جەتىستىكتەرى حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالداردا كورىنىس تاۋىپ قانا قويماي, الەمدىك ورتاق ماسەلەلەردىڭ شەشۋ جولدارىن ۇسىنۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇگىندە ينستيتۋتتا 10-نان استام عىلىمي زەرتتەۋ زەرتحاناسى جۇمىس ىستەيدى.

كەيىنگى جىلدارى عالىمداردى ترانس­شە­كارا­لىق قاۋىپ-قاتەرلەر الاڭدا­تىپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا ەكونوميكا­لىق ىنتىماقتاستىق كەلىسىمشارتتار اياسىن­داعى تاۋار الماسۋمەن قاتار قۇس­تار, جان-جانۋارلار ارقىلى كەلەتىن كوپتە­گەن ۆي­رۋس ءتۇرىن انىقتاپ, ولارمەن كۇرەس­تە ورتاق عىلىم ناتيجەلەرگە سۇيەنۋ قاجەت­تىگىن كورسەتەدى. قىرعىزستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى رىسبەك نۇر­عا­زيەۆ, كوكشەتاۋ وبلىسى «اتامەكەن-اگرو» كومپانياسىنىڭ وكىلى الەكسەي مورگۋ­نوۆ حالىقارالىق جوبالاردىڭ اۋىل شارۋا­شى­لىعى ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن العا تارتسا, تۇر­كيا, رەسەي, امەريكادان كەلگەن عالىم­دار ترانسشەكارالىق ۆيرۋستار­دى انىقتاۋ جولدارىنا قاتىستى تاجىريبە­لەرىمەن ءبولىستى. ال ەلىمىزدىڭ دەنساۋ­لىق ساقتاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىك­تە­رىنىڭ, الماتى قالاسى سانيتارلىق-ەپي­دەميولوگيالىق باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ وكىلدەرى ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ قاۋىپتى ءارى اسا قاۋىپتى, سونداي-اق جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى جوبالارىنىڭ, قۇس, شوشقا تۇماۋى, تۋبەركۋلەز, برۋتسەلليوز, تاعى دا باسقا اۋرۋعا قارسى پرەپاراتتارى جوعارى ساپاسىمەن عانا ەرەكشەلەنىپ قويماي, رەسەي, ورتالىق ازيا ەلدەرى تاجىريبەسىندە ءتيىمدى قولدانىلىپ وتىر­عانىن جەتكىزدى.

الماتى