«س5+1» فورماتى اتاۋىمەن بەلگىلى باسقوسۋ بۇعان دەيىن نەگىزىنەن ورتالىق ازيادا ءوتىپ كەلگەن. ەندى بەس مەملەكەتتىڭ باسشىسى العاش رەت مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنە ءبىر مەزگىلدە ساپار شەكپەك. اتالعان فورمات – ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلى مەن اقش اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ كوپجاقتى تەتىگى. پلاتفورما اياسىندا ەكونوميكالىق دامۋ, وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق, قورشاعان ورتا جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى تالقىلانادى.
بۇل باستاما دەموكراتيالىق پارتيا وكىلى باراك وباما تۇسىندا قۇرىلدى. وسىلايشا, اقش-تىڭ ورتالىق ازيا جونىندەگى ساياساتى جاڭاشا سيپاتقا يە بولدى. سول كەزدە اق ءۇي باسشىسى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى وڭىرلىك پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, اۋىزبىرشىلىك تانىتىپ, بارلىق تاراپ ماقۇلدايتىن كۇن ءتارتىبىن قۇرىپ الۋ كەرەك دەگەن ۇستانىمىن ءبىلدىردى. وسى ماقساتتا 2015 جىلى وباما اكىمشىلىگى ورتالىق ازياداعى ينتەگراتسيانى كۇشەيتۋدى كوزدەيتىن «س5+1» پلاتفورماسىن قۇرۋعا مۇرىندىق بولعان. اتالعان الاڭ اياسىندا بىرنەشە مارتە كەزدەسۋلەر ءوتتى.
ماسەلەن, 2015 جىلى مەملەكەتتىك حاتشى دجون كەرري وڭىردەگى مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىمەن جولىقتى. اراعا جىل سالىپ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىسى اياسىندا ۆەدومستۆو باسشىلارى تاعى جولىقتى. مۇنداي باسقوسۋلار لەگى 2017 جىلى دا جالعاستى. سول كەزدەگى مەملەكەتتىك حاتشى رەكس تيللەرسون قىركۇيەكتە ايماقتاعى ارىپتەستەرىمەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى تالقىلادى. مينيسترلىك دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەر لەگى مۇنىمەن توقتاعان جوق. كوروناۆيرۋس باستالعان جىلدى ەسكەرمەگەندە, ولار جىل سايىن كەمى ءبىر رەت باس قوسىپ وتىرعانى بەلگىلى.
بيىلعى كەلىسسوزدەر سارىارقانىڭ تورىندە ءوتتى. ەلورداعا اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ەنتوني بلينكەن ات باسىن بۇردى. مۇحيت اسىپ كەلگەن مەيمان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدى, بىرقاتار لاۋازىمدى تۇلعامەن جولىقتى. كەزدەسۋلەردەن كەيىن ە.بلينكەن جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرىپ, اقش تاراپى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ يگى ءارى باتىل رەفورمالارىن ارقاشان قولدايتىنىن جەتكىزدى.
ء«بىز, ارينە, قازاقستان قابىلدايتىن ءىس-شارالار مەن اتقاراتىن جۇمىستاردى باقىلاپ, سارالاپ وتىرامىز. ماسەلەن, ەلدەگى ادام قۇقىعىن قورعاۋ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس, ونىڭ تامىرىن جويۋ سەكىلدى. سونداي-اق پرەزيدەنتتىك مەرزىمگە قاتىستى جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ورنى ەرەكشە. بۇل وزگەرىستەر ءوز كەزەگىندە قازاقستاندى ينۆەستيتسيا قۇيۋعا قولايلى ەل رەتىندە كورسەتەدى. ءبىز 1991 جىلدان بەرى قازاقستان ەكونوميكاسىنا 50 ملرد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا قۇيدىق. بولاشاقتا دا اقش تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمىن ارتتىرۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر», دەدى ە.بلينكەن.
اقش-تىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە نيەت ءبىلدىرۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ايماق گەوگرافيالىق جانە گەوساياسي تۇرعىدان ۇلكەن ماڭىزعا يە. بەس مەملەكەت مۇحيتقا تىكەلەي شىعا الماسا دا, باتىس پەن شىعىستى, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتى بايلانىستىرىپ تۇر. ەكىنشىدەن, اۋعانستاننان اۋزى كۇيگەن اقش ءۇشىن ورتالىق ازيانىڭ تىنىشتىعى, باسىنا كۇن تۋعاندا ءسوزىن سويلەۋى قاجەت.
ءۇشىنشى ماسەلە كەيىنگى كەزدە وزەكتىلىگى ارتتى. ۋكرايناداعى سوعىس باستالعالى رەسمي ۆاشينگتون وڭىردەگى ىقپالىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. قازىرگى تاڭداعى شارتاراپتىڭ باستى انتوگونيستى – رەسەيدىڭ ىرقىنا كونىپ كەتپەۋى ءۇشىن مۇمكىندىگىنشە ورتالىق ازياعا قامقورلىق جاساۋعا تالپىنادى. سول سەبەپتى بۇگىندە اق ءۇي باستاعان باتىس شەنەۋنىكتەرى وڭىردەگى مەملەكەتتەر جىبەرگەن كەمشىلىكتەرگە كەيدە كوز جۇما قارايدى.
تورتىنشىدەن, ورتالىق ازياعا قىزىعاتىن بەلدى ويىنشىلاردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. رەسەي مەن قىتايدىڭ ورتاسىندا ورنالاسقاندىقتان, قاي-قايسى دا وڭىردە بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, ءوزىنىڭ ىعىنا كوندىرۋدى كوزدەيتىنى تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە ساۋد ارابياسى سەكىلدى مەملەكەتتەر دە ايماقپەن ىنتىماقتاستىعىن ارتتىرۋعا نيەتتى. وسى باعىتتا قازىردىڭ وزىندە بىرنەشە كەزدەسۋ ءوتىپ ۇلگەردى.
بەسىنشىدەن, ەلىمىز امەريكالىق تاراپ ءۇشىن باستى ەكونوميكالىق سەرىكتەسى اتانباسا دا, تاۋار اينالىمى ايتارلىقتاي دەڭگەيدە. ەلىمىزدە اقش-تىڭ كوپتەگەن كومپانياسى جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا اينالىمى 2022 جىلى 3 ملرد دوللاردان اسقان. بۇل كورسەتكىش الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 37,2 پايىزعا ارتىق. ەكسپورت كولەمى 1,15 ملرد دوللارعا, ال اقش-تان قازاقستانعا يمپورت كولەمى 1,89 ملرد دوللارعا جەتكەن.
اقش – قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى ەڭ ءىرى ينۆەستورلاردىڭ ءبىرى. 1993 جىلدان بەرى اقش-تىڭ ەلىمىزگە تىكەلەي ينۆەستيتسيالارىنىڭ جالپى اعىنى 62 ملرد دوللاردان استى, ال 2022 جىلدىڭ العاشقى ءۇش توقسانىندا امەريكا ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى 2021 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 58,8 پايىزعا, ياعني 5 ملرد دوللارعا دەيىن ءوستى. ەلىمىزدە مۇحيت اسىپ كەلگەن كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن 590-عا جۋىق كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى.
اقش-تىڭ ورتالىق ازياعا ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن قارايتىنى مىنادان دا بايقالادى. بىلتىر وڭىردە مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنەن كوپتەگەن شەنەۋنىك ات تەرلەتىپ كەلدى. ماسەلەن, اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا ىستەرى جونىندەگى كومەكشىسى دونالد لۋ بيىلعى ساۋىردە قىرعىزستان مەن تاجىكستانعا ءىس-ساپارمەن باردى. مامىردا قازىناشىلىق دەپارتامەنتى تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋ جانە قارجىلىق قىلمىستار جونىندەگى اتقارۋشى كومەكشىسى ەليزابەت روزەنبەرگ جانە ساۋدا دەپارتامەنتىنىڭ ەكسپورتتى باقىلاۋ جونىندەگى كومەكشىسى مەتيۋ س.اكسەلرود قوناققا كەلدى. وتكەن اپتادا ميچيگان شتاتىنىڭ سەناتورى, سەناتتىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىك جانە ۇكىمەت ىستەرى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى گەري پيتەرس قىرعىزستان مەن قازاقستانعا ات باسىن بۇردى.
ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, اق ءۇي بيلىگى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى ۋكرايناداعى سوعىستى تەزىرەك اياقتاۋعا جۇمىلدىرعىسى كەلسە, قازىر مۇنىڭ تاپتىرماس ءساتى كەلىپ تۇر. اسىرەسە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىن باۋىرىنا تارتىپ, دوستىق پەيىلىن اشىق كورسەتۋگە ءتيىس.
«ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى گەوگرافيالىق جانە ساياسي جاعىنان رەسەي مەن كورشىلەس ەلدەردىڭ ىقپالىندا قىسپاقتا قالعان. ولار سوعىس جاعدايىندا بەيتاراپ كوزقاراس ۇستانعانىمەن, قىل كوپىردەن ءوتىپ كەلە جاتقانداي جاعدايدا قالىپ وتىر. ورتالىق ازيا جۇرتشىلىعىنىڭ ۋكرايناداعى سوعىسقا قاتىستى پىكىرى ەكىگە بولىنگەن. ال ءوڭىر باسشىلىعى رەسەيدىڭ ەكونوميكالىق ىقپالىندا قالا بەرۋ شىڭىراۋعا قۇلاتاتىنىن جاقسى تۇسىنەدى», دەپ جازادى «The Diplomat» سايتىنىڭ شولۋشىسى كاتەرين پۋتز.
سونىمەن قاتار ايماققا قاتىستى قىتايدىڭ ءوز مۇددەسى بار ەكەنىن بايدان اكىمشىلىگى ەستەن شىعارماۋعا ءتيىس. ويتكەنى سوعىس سالدارىنان ماسكەۋدىڭ بۇرىنعىداي كۇشى قالماسا, بەيجىڭ بيلىگىنىڭ كەرىسىنشە ىقپالى ارتىپ كەلەدى. «جۇمساق كۇش» ساياساتىن جۇرگىزىپ, ەكونوميكالىق سەرىكتەستىككە ەكپىن بەرىپ, ءوز ىقپالىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى.
«Atlantic Council» ساراپشىسى مارك تەمنيكي ورتالىق ازياداعى بەس مەملەكەت گەو ستراتەگيالىق تۇرعىدا ەۋرازيادا ماڭىزعا يە ەكەنىن جازادى. اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا, قىتايدىڭ وڭىردەگى ىقپالىن ارتتىرۋعا تىرىسۋ باتىسقا گەوەكونوميكالىق قارسىلىعىن كۇشەيتەدى.
«بايدەن اكىمشىلىگى ايماقتىڭ گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق الەۋەتىن مويىنداسا دا, ارەكەت ەتۋگە اسىقپادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن اقش-تىڭ بىردە-ءبىر پرەزيدەنتى ايماققا بارعان ەمەس, الداعى ۋاقىتتا دا پرەزيدەنتتىك ساپارلار جوسپارلانىپ وتىرعان جوق. ال قىتاي باسشىسى سي تسزينپين مەن رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين ايماققا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. ماسەلەن, بيىلعى مامىردا سي تسزينپين مەن ورتالىق ازيانىڭ بەس كوشباسشىسى اراسىندا وتكەن سامميت ناتيجەسىندە قىتاي ينۆەستيتسياسى ارتتى. بەيجىڭ قازىرگى ۋاقىتتا ورتالىق ازيا گازىنىڭ ەڭ ءىرى تۇتىنۋشىسى سانالادى. ماسكەۋدىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرۋى رەسەيدىڭ ىقپالىن ازايتسا دا, ونىڭ ورنىن اقش ەمەس, قىتاي تولتىرىپ وتىر», دەيدى م.تەمنيكي.
كوپ ساراپشى «الەمدىك ۇستەمدىككە تالاساتىن دەرجاۆاعا بۇل ايماق تاپتىرماس مۇمكىندىك» دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى اقش-تىڭ باستى ساياسي باسەكەلەسى رەسەي مەن ساۋدا-ەكونوميكالىق قارسىلاسى قىتاي ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن شەكتەسىپ جاتىر. كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتى كوللين ۆۋدتىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي قادام ۇلكەن شاحمات تاقتاسىندا ەكى جاق قانا ەمەس, ءۇشىنشى ويىنشى بار ەكەنىن «ەسكەرتىپ» قويۋ ءۇشىن قاجەت.
وسى ورايدا مىنا ماسەلەگە نازار اۋدارعان ءجون. دجو بايدەن باراك وبامانىڭ پرەزيدەنتتىگى كەزىندە ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن اتقارعان. ياعني «س5+1» باستاماسىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەردىڭ ءبىرى. ەندەشە دجو بايدەننىڭ اكىمشىلىگى وڭىردەگى ىقپالىن ارتتىرماسا, كەمىتپەيتىنى تۇسىنىكتى. دەمەك بەس ەلدىڭ باسشىلارىن ۆاشينگتونعا شاقىرۋ ارقىلى اق ءۇي تاراپى ورتالىق ازيانى نازاردان تىس قالدىرمايتىنىن بايقاتىپ وتىر.
