كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى ءجونىندەگى كەڭەستىڭ ءىىى سامميتىنە قاتىسۋ ءۇشىن ىستامبۇل قالاسىنا كەلدى.
وتكەن كەزەڭگە شولۋ جاسايتىن بولساق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1992 جىلدىڭ 5 قاراشاسىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسى بارىسىندا ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندە كەڭەس (اوسشك) شاقىرۋ تۋرالى ۇسىنىس بىلدىرگەن بولاتىن. سودان بەرگى ۋاقىتتا اوسشك-ءنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءىى ءسامميتى ءوتتى. العاشقى سامميت 2002 جىلى, ەكىنشى سامميت 2006 جىلى قازاقستاندا ءوتتى. اوسشك-ءنىڭ باستى ماقساتى حالىقارالىق فورۋمداردا ۇنقاتىسۋ ارقىلى ازيادا قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جايلارىن قاراستىرۋ بولىپ تابىلادى.
بۇگىندە اوسشك-گە قازاقستان, ءازىربايجان, اۋعانستان, ەگيپەت, يزرايل, ءۇندىستان, يران, قىتاي, رەسەي, تۇركيا, ۇزىن سانى 20 مەملەكەت مۇشە. كەڭەس جۇمىسىنا سونداي-اق بۇۇ, ەقىۇ, اراب مەملەكەتتەرىنىڭ ليگاسى جانە ۆەتنام, يندونەزيا, كاتار, اقش, ۋكراينا, مالايزيا, جاپونيا بايقاۋشى رەتىندە قاتىسىپ كەلەدى. اوسشك-ءنىڭ قۇرىلىمدارى مەن ينستيتۋتتارىنا كەلسەك, كەڭەستىڭ جوعارى ورگانى ءتورت جىلدا ءبىر رەت وتەتىن مەملەكەتتەر جانە ۇكىمەتتەر باسشىلارىنىڭ سامميتى بولىپ تابىلادى. ال اوسشك سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى ەرەجەگە سايكەس ءتورت جىلدا ءبىر مارتە باس قوسادى. 5 قاراشا اوسشك-ءنىڭ رەسمي مەرەكەسى دەپ اتالادى.
سوڭعى جىلدارى اوسشك اياسىندا سەنىم شارالارى كاتالوگىن ورىنداۋ ماسەلەلەرى ويداعىداي جۇزەگە اسۋدا. مىسالى, بۇرىندارى اوسشك اياسىندا ءبىر جىلدا ەكى-ءۇش شارا ءوتىپ كەلگەن بولسا, وسى جىلدىڭ وزىندە عانا قازاقستاندا, ءازىربايجاندا, كورەيادا, تۇركيادا, تايلاندتا جانە يزرايلدە بىرقاتار كەزدەسۋلەر, سەمينارلار مەن فورۋمدار وتكىزۋ جوسپارلانعان. وسىعان قاراعاندا, 2010 جىل اوسشك-ءنى الداعى ۋاقىتتا دامىتۋدا ەرەكشە سەرپىندىلىك بەرەتىن جىل بولادى.
كەشە كەشكىسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇلمەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا مەملەكەت باسشىلارى ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ءارى قاراي تەرەڭدەتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, ءسامميتتىڭ كۇن ءتارتىبى بويىنشا پىكىر الماستى.
قازاقستان باسشىسى سونداي-اق كەشە اوسشك-ءنىڭ ءىىى سامميتىنە كەلگەن بىرقاتار مەملەكەتتەر باسشىلارى – يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى م.احمەدينەجادپەن, پالەستينا ۇلتتىق اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى م.ابباسپەن, ماكەدونيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى گ.يۆانوۆپەن كەزدەستى. سونىمەن قاتار كەشە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركيا پرەمەر-ءمينيسترى رەجەپ تايىپ ەردوعانمەن كەزدەسۋى بولدى.
ەرتەڭ چيلاگان سارايىندا ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ ءىىى ءسامميتى اشىلادى. بۇل ءسامميتتىڭ باستى ەرەكشەلىگى – العاش رەت شەت مەملەكەتتە ءوتىپ وتىرعاندىعى. سونىمەن قاتار, بۇل فورۋمنىڭ حالىقارالىق بەدەلى نىعايىپ كەلە جاتقانىن, ونىڭ ينستيتۋتتىق كەزەڭى اياقتالىپ, ازياداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى تولىق ماندەگى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالعانىن كورسەتەدى. وسى سامميتتە اوسشك توراعالىعىن تۇرىك رەسپۋبليكاسى الادى. ال قازاقستان ءوز باستاماشىلىعىنداعى اوسشك-ءنىڭ ءىى ءسامميتىن جوعارى دەڭگەيدە وتكىزگەن بولاتىن. جىل وتكەن سايىن كەڭەستىڭ مۇشەلىك قۇرامى كەڭەيىپ كەلەدى. ىستامبۇل سامميتىندە يران مەن ۆەتنام اوسشك مۇشەلىگىنە ءوتىپ, بانگلادەش بايقاۋشى ەل مارتەبەسىن الۋى مۇمكىن.
ەگەر جوعارىدا اتالعان ەكى مەملەكەت اوسشك-گە مۇشەلىككە قابىلدانسا, ونىڭ قاتارى 22 مەملەكەتكە جەتەدى. سوندا فورۋم ازيا قۇرلىعىنىڭ 90 پايىزدان استام اۋماعىن الىپ جاتقان ازياداعى 3 ميلليارد تۇرعىندى بىرىكتىرەتىن بولادى. ىستامبۇل ءسامميتىنىڭ جۇمىسىنا 39 مەملەكەتتەن جانە 11 حالىقارالىق ۇيىمنان مەملەكەتتەر مەن ۇكىمەتتەر باسشىلارى, مينيسترلەر مەن رەسمي وكىلدەر قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل اوسشك-ءنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلى وسە تۇسكەندىگىن كورسەتەدى. ال سامميت بارىسىندا فورۋمنىڭ قازىرگى توراعاسى قازاقستان توراعالىق مىندەتىن تۇرىك رەسپۋبليكاسىنا تاپسىرادى.
كەشە سونداي-اق ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مينيسترى قانات ساۋداباەۆ اوسشك سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىستى جانە ءسوز سويلەدى. ۇيىم توراعاسى سوزىندە قازاقستاننىڭ فورۋمنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءىى ءسامميتىن جوعارى دەڭگەيدە وتكىزگەندىگىن, وندا ازياداعى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان اۋقىمدى شارالار وتكىزىلگەنىن جانە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى بارىسىندا ازياداعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋ ماقساتىندا ناقتى ءىس-شارالار جۇرگىزىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى.
قانات ساۋداباەۆ ء“ححى عاسىرداعى ەۋرازياداعى قاۋىپسىزدىك جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق” اياسىنداعى ارنايى شاراعا قاتىسۋشىلار الدىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەردى.
اتالعان شارا وسىدان 10 جىل بۇرىن ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر باسشىلارى مەن ۇكىمەت باسشىلارى سوڭعى رەت باس قوسقان قالادا ءوتىپ وتىرعانىنىڭ ايتارلىقتاي ماڭىزى بار. بۇل بىزگە ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ءجۇرىپ جاتقان وزگەرىستەردى كەزەكتى مارتە تالقىلاۋعا جاقسى سەبەپ بولىپ تابىلادى, دەلىنگەن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قۇتتىقتاۋىندا. ءبۇگىندە قازاقستان قۇرلىقتاعى وڭىرلىك ەكى ءىرى قۇرىلىمدارعا جاۋاپتى توراعالىق ميسسياسىن اتقارۋدا. ونىڭ ءبىرى – ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى ءجونىندەگى كەڭەس, ەكىنشىسى – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى.
ەقىۇ توراعاسى لاۋازىمىندا ءبىز قازىرگى الەمدە ازيا جانە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ الەمدىك ساياسات پەن ەكونوميكاعا ءوزارا تىعىز كىرىگۋىنىڭ كۋاگەرلەرى بولىپ وتىرمىز. دەمەك, بۇل مەملەكەتتەر مەن وڭىرلىك ءبىرلەستىكتەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن تەرەڭدەتۋ قاجەتتىگىن بىلدىرەدى, دەلىنگەن قازاقستان باسشىسىنىڭ قۇتتىقتاۋىندا. وسى ورايدا ۇزاق مەرزىمدى قاۋىپسىزدىكتى قالىپتاستىرۋ لەيتموتيۆى وڭىرلىك ۇيىمدار مەن حالىقارالىق فورۋمداردىڭ كۇش-جىگەرىن ءوزارا تولىقتىرۋ كەرەكتىگىنە ەكپىن تۇسىرەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى كەلەسى كەزەكتە اوسشك-ءنىڭ قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى قاراستىراتىن جالعىز جالپىازيالىق تەتىك بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ كورسەتەدى. ءبىز, دەيدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, اوسشك-ءنىڭ بۇگىنگى وزگەرمەلى زامانعا تەز يكەمدەلە ءتۇسىپ وتىرعانىن ماقۇلداۋ تۇرعىسىنان اتايمىز جانە ەقىۇ-مەن ىنتىماقتاستىعىن دايەكتىلىكپەن دامىتىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى بولاشاقتا بۇكىل ەۋرازيا كەڭىستىگىندە قاۋىپسىزدىك پەن سەنىم ماسەلەلەرىن قاراستىراتىن قانداي دا ءبىر بىرىككەن تۇعىرناما قۇرۋ ىقتيمالدىلىعىن جوققا شىعارمايمىز.
قازاقستان باسشىسى قۇتتىقتاۋىنىڭ سوڭىندا ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعا مەملەكەت رەتىندە اۋعانستانعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. جانە ىستامبۇلدا ءححى عاسىردا ەۋرازياداعى قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ باعىتتارىندا ىسكەرلىك يدەيالار مەن ۇسىنىستار ايتىلاتىنىنا سەنىم ءبىلدىرىلدى.
* * *
كەشە اوسشك-ءنىڭ 3-ءشى سامميتى اياسىندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى – مەملەكەتتىك حاتشى قانات ساۋداباەۆتىڭ جانە تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى احمەت داۋىتوعلىنىڭ قاتىسۋىمەن ء“ححى عاسىرداعى ەۋرازياداعى قاۋىپسىزدىك جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق” تاقىرىبىندا ارنايى شارا ءوتتى.
قازىرگى زاماندا ءبىز ازيا جانە ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ ءوزارا ۇيىسقانىنىڭ كۋاگەرلەرى بولىپ تابىلامىز. بۇل ءوز كەزەگىندە ەقىۇ مەن اوسشك سياقتى وڭىرلىك ءبىرلەستىكتەردىڭ اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىقتى دا تەرەڭدەتە ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى, ەۋروپا قاۋىپسىزدىگى تۇسىنىگى قازىرگى تاڭدا قۇرلىقتىق شەڭبەردەن شىعىپ, كەڭ بايتاق ەۋرازيا اۋماعىن قامتىپ وتىر, دەدى ءوز سوزىندە ق.ساۋداباەۆ. سونداي-اق ول قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان مىقتى, دەموكراتيالىق جاعىنان دامىعان حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ لايىقتى ارىپتەسى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ كورسەتتى. ال پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدە تانىلعان كوشباسشى بولسا, اوسشك ەقىۇ-نىڭ ازياداعى بالاماسى بولىپ تابىلادى. ق.ساۋداباەۆ, سونىمەن قاتار, اتالعان حالىقارالىق ۇيىمدار وڭىرلىك جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە باسا ءمان بەرەتىنىنە نازار اۋداردى. وسى رەتتە ول ەقىۇ – اوسشك فورۋمىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەردى.
شاراعا ەقىۇ مەن اوسشك-گە قاتىسۋشى مەملەكەتتەر سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى, ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ پرەزيدەنتى ج.سوارەش پەن ەقىۇ باس حاتشىسى م.پ. دە بريشامبو قاتىستى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي – ىستامبۇلدان. سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
