ەۋروپانى ازات ەتۋشىلەر ساپىندا

بارلاۋدا

سوعىس باستالعان جىلى اكەم قار­ساقباي مىس قورىتۋ زاۋىتىندا جۇمىس iستەپ جۇرەدى. جاسى 18-گە تولماي ءوز ەركىمەن سۇرانىپ, مايدانعا اتتانادى. ول «ەلىمدى, جەرىمدى قورعاۋ – مەنىڭ مىندەتىم» دەپ ءتۇيدى.

سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرى ماي­داننىڭ الدىڭعى شەبىندە 353-پۋ­­لەمەتتiك-ارتيلەريالىق با­تالوننىڭ جاياۋ اسكەر حيميالىق بارلاۋ ۆزۆودى قۇرامىندا ۇرىسقا كىرەدى... تەرەڭدىگى بەلۋاردان كەلە­تىن وكوپ قازىپ, كۇزدىڭ ىزعارلى تۇنىندە باتپاققا باتىپ, سۋ كەشىپ ءتۇنى بويى جاۋدى اڭديدى. وكوپتىڭ ءىشى تاڭ اتقانشا كەۋدەسىنە دەيىن سۋعا تولىپ قالادى. وكوپتان باسىن ءسال كوتەرسە, وققا ۇشادى. اكەمىز وسىلاي ءتۇن قاتىپ, مۇز جاستانعان. نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسى جاۋ تىلىندا دا سوعىسادى. سونداي ءبىر بارلاۋ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن ەلمان كولىنىڭ جانىنداعى ستارىي رۋسسو قالاسىنىڭ تۇبىندە جولسىزبەن, مي باتپاقتى كەشىپ, ءۇش جاۋىن­گەر مايدان شەبىن كەسىپ ءوتىپ, جاۋ تىلىندا مينا قويىلعان قاقپاننان وتەدى. نەمىستەر سول مەزەتتە ولاردى بايقاپ قالىپ, پۋلەمەتتەن, مينامەتتەن وق جاۋدىرادى. الدى – وق بوران, ارتى – مينا الاڭى. جاۋىنگەرلەر جانقيارلىقپەن العا ۇمتىلادى. اكەم وق ءتيىپ قۇلاعان كەزدە اياق استىنداعى مينا دا قوسا جارىلادى. اۋىر جارالانىپ, ەس-ءتۇسسىز قالعان اكەمدى قارۋ­لاستارى دالادا ورنالاسقان ار­ميا­لىق گوسپيتالعا جەتكiزەدi. سودان سوڭ ونى كوستروما قالاسىنا ات­­تان­­دىرىپتى. جاراقاتىنىڭ تىم اۋى­ر­لىعىن ەسكەرىپ, چۋسوۆوي قالا­سىنا جونەلتەدi. دەنەگە قادالعان كوپ­تەگەن مينا جارىقشاعىن الۋ قيىنعا سوعادى, تەمىردىڭ قانشا جارىقشاعى دەنەگە دارىسا, سونشا رەت ەتىن كەسىپ, وتا جاسالادى. تەك وكپەگە قادالعان وق جارقىنشاعىن عانا الۋ مۇمكىن بولمايدى. سول وق سوعىستان كەيىن دە اكەمنىڭ كەۋ­دەسىندە ساقتالىپ, بىر­گە جەر قوي­نىنا كەتتى... اكەمنىڭ دەنە­سىندە ەتى ءتىلىم-ءتىلىم كەسىلىپ الىن­عان وقتىڭ ويىق ورنىنان ساۋ جەر جوق ەدى, ونى كوزىمىز كوردى... ءۇش ايلىق ۇزاق ەمدەلۋدەن سوڭ دەنەسى قىرىق جاماۋ سارباز 19-جاتتىعۋشى تانكi پولكىنىڭ مەكتەبىنە جiبەرiلەدi دە, ونى ت-34 تانكiنiڭ زەڭبiرەك كومانديرى لاۋازىمىندا بەلگىلەنگەن ۋاقىتىنان بۇرىن ۇزدىك بiتiرەدى...

وتقا ورانعان دوعا

اكەم كۋرسك دوعاسىندا تانكىلەر بەتپە-بەت تىرەسكەن ەڭ ءىرى قاندى شاي­قاستىڭ بەل ورتاسىندا بولادى. پروحوروۆكا سەلوسى ماڭىندا ەكى جاقتان مىڭ جارىمعا جۋىق تانك قاتىسقان قاندى قىرعىندا شويىن تانكىلەردىڭ ءوزى شوقتاي بال­قىپ, وتتاي جانادى. ءۇش كۇن, ءۇش ءتۇن قا­تا­­رىنان وق بوراعان قارا تۇ­نەك­تىڭ استىندا وت جالىنداعان قيا­مەت­تى باسىنان وتكەرەدى... تانك سنارياد اتقان سايىن ونىڭ ءىشى قالىڭ تۇ­تىن­گە تولىپ, ەكيپاجدىڭ تىنىس الۋى قيىنداي تۇسەدى. وتقا ورانعان دالا الەم-تاپىرىق. اسپان اينالىپ جەرگە تۇسكەندەي. قالىڭ ءورت, ەش­تەڭە كورىنبەيتىن قويۋ قارا ءتۇتىن. تانكىلەردىڭ گۇرىلى مەن جارىلعان بومبانىڭ ءدۇرسىلى قۇلاق جارادى. جان-جاقتى باعدارلاۋ مۇمكىن ەمەس. اكەم تازا اۋا جۇتايىن دەپ تانكىنىڭ جوعارعى ليۋك قاقپاعىن اشىپ, باسىن ءسال قىلتيتقانى سول ەدى, قۇلاقتىڭ تۇبىنەن شىڭ ەتكەن قاتتى سوققى جارىلىستان ەسى تانىپ, ىشكە قۇلاپ تۇسەدى. ەسىن جيىپ قاراسا, جاۋدىڭ سناريادى تانكىنىڭ جوعارعى ليۋگىن ج ۇلىپ اكەتكەن ەكەن. ەگەر قاس-قاعىم ءسات كەشىككەندە اجال قۇشاتىن ەدى.

قاپتاعان جاۋدىڭ قالىڭ تانكى­لە­رىنىڭ ىشىنەن زەڭبىرەگىمەن كوز­دەۋگە وق بويىنا ىڭعايلانىپ زىمىراپ كەلە جاتقان «تيگردى» كورەدى. اتتەڭ سنارياد جوق. سوعىس زاڭى – تەك سەن ءبىرىنشى قيمىلداۋىڭ كەرەك, ايتپەسە قۇرىدىڭ! اكەمىز دەرەۋ شەشىم قابىلدايدى, ورماننان شىعا كەلىپ, قاتتى جىلدامدىقپەن نەمىس تانكىسىن بۇيىردەن سوعىپ, اۋدارىپ تاستايدى... سوڭعى كۇشىن جيناپ, جانىپ جاتقان تانكىدەن ازەر شىعىپ ۇلگەرەدى. قۇلاق تۇندىرار قاتتى سوققىدان كونتۋزيا الادى, ودان كەيىن نە بولعانى بەلگىسىز. ەسىن جيعان كەزدە سانيتارلىق بولىم­دە جاتقانىن بىلەدى...

كۋرسك قىرعىنىنان امان شىق­­قان سوڭ, اكەمىز ت-34 تانكىسى­مەن ۋكراي­نا جەرiندەگi جي­تو­مير, چەرنوۆيتسا, كامەنەتس-پو­دولسك, بەرديشەۆ, كوزيا­تين قالا­لارىن ازات ەتۋگە قاتى­سا­دى. پول­شانىڭ استاناسى ۆارشا­ۆانى باس­قى­نشى­لاردان بوساتادى. گدىنيا, دانتسەگ قالالارىنىڭ تۇ­بىن­دەگى, فري­دري­حەفەلدە, كارل­حورست, بير­كەن­بەر­دەر قالالارىنداعى ولىس­پەي بەرىس­پەيتىن قورعانىستاعى فا­شيس­تەر­دى  تالقانداۋعا دا قاتىسقان.

ساندومير بەكىنىسىن بۇزۋ

كەڭەس اسكەرىنىڭ پولشانى ازات ەتىپ, گەرمانياعا شابۋىل جاساۋى­نا ستراتەگيالىق جول اشاتىن ۆيسلا وزەنىنىڭ جاعاسىندا ساندومير بەكىنى­سىندە جاۋدىڭ ءىرى قورعانىسىن بۇزۋ ءۇشىن ءۇش كۇن, ءۇش تۇنگە سوزىلعان قان­دى شايقاستىڭ ىشىندە اكەم سو­عىس­قان تانك بريگاداسى دا بولدى. نەمىستەردىڭ وق اتاتىن زەڭبىرەك نۇك­تەلەرىن انىقتاپ بارلاۋ ءۇشىن اكەم باستاعان ءۇش تانكىنى «قارماققا جەم سالعان سياقتى» الدىن الا العا ماي­دان شەبىنە جىبەرەدى. ولار جان-جاق­تان زەڭبىرەكتەردىڭ اتقىلاپ جاۋ­دىرعان وق بورانىنىڭ  وتىندە ادەيى بوگەلىپ, ولىمگە سانالى تۇردە باس ءيىپ, جاۋدىڭ نازارىن وزدەرىنە اۋدارادى. ءبىر كەزدە تانكىگە سنارياد ءتيىپ, لاپىلداپ وتقا ورانا باستايدى. ەكيپاجدىڭ راديست اتقىشى مەن مەحانيك جۇرگىزۋشىسى دە وققا ۇشادى. قاتتى جاراقات العان اكەم بار كۇشىن سالىپ, جانىپ جاتقان تانكىدەن سىرتقا شىعادى. ۇستىندەگى لاۋلاپ جانعان كيىمىن سابالاپ ءسوندىرىپ, ءبىر­شا­ما جەرگە بارىپ, ەسىنەن تانىپ قۇلايدى... ەسىن ءبىر جيعان كەزدە نەمىستەردىڭ داۋسىن ەستيدى. ولار مايدان الاڭىندا قوزعالۋعا شاماسى جوق, جا­رالانعان جاۋىنگەرلەردىڭ ءتىرى جاتقاندارىنا وق اتىپ ءجۇر ەكەن. ەندىگى كەزەك اكەمدىكى... اكە­مىز قولىنا «ليمونكا» گراناتىن الىپ, ساقيناسىن اعىتىپ, ونى بار­ما­عىمەن قىسىپ ۇستاپ, كەۋدەسىنە باسىپ, «جانىما تايانىپ كەلسە, ءوزىمدى دە, ولاردى دا بىرگە قوسىپ جارىپ جىبەرەمىن» دەگەن ويمەن ولار­دىڭ كەلۋىن كۇتىپ جاتادى... كوز الدىنا تۋعان اۋىلى, اكەسى, شە­شەسى, باۋىرلارى ەلەستەپ «قوش بول ەلىم, جەرىم, تۋىسقاندارىم...» دەپ جارىق دۇنيەمەن قوش ايتى­سىپ جاتىپ, ابدەن قانسىراپ, قال­جىرا­عان اكەم ەسىنەن تانىپ, كوزى ءىلىنىپ كەتەدى... قانشا ۋاقىت جات­قانى بەلگىسىز, كەۋدەسىنە قاتتى باتىپ كەتكەن گراناتتان اۋىرسى­نىپ ويانادى. كوزىن اشسا, اينالا قاپ-قاراڭعى, تىم-تىرىس, الىس­تان اتىلعان وقتىڭ تىرسىلى ەمىس-ەمىس ەستىلەدى, نەمىستەر كورىن­بەيدى. كەۋدەسىنە قاتتى باتقان گرانا­تا­نىڭ ساقيناسى اعىتۋلى ەكەنى ەسىنە تۇسەدى, ساقينانى ورنى­نا قاي­تادان بەكىتەدى. «ەسىمدى بىل­مە­گەن كۇيدە بايقاماي كەۋدەمە باس­قان ساقينا ىلگەن بارماعىممەن بىرگە الا­قانىمدى اشىپ جىبەرسەم, نەمىستەن بۇيىرماعان وقسىز-اق ءوز گراناتاممەن بىرگە جارىلىپ كەتەتىن ەدىم عوي...» دەگەن ويدان قاتتى شوشىپ, جالما-جان ەسىن جيىپ الادى.

«ەندى نە دە بولسا جاۋ تىلى­نان شىعۋ كەرەك» دەگەن ويعا كەلە­دى. مايدان شەبى الىس ەمەس ەكە­نىن ەمىس-ەمىس اتىلىپ جاتقان پۋلە­مەتتىڭ دىبىسىنان بولجايدى. «ەندەشە, سول اتىلىپ جاتقان وق­تىڭ دىبىسى باعىتىنا قاراي ءجۇرۋ كەرەك» دەپ باۋىرىمەن ەڭ­بەكتەي جونەلەدى. مايدان شەبىنە جاقىنداعان كەزدە, اينالانى ءبىر ساتكە جارىق قىلىپ جىبەرەتىن اتىلعان راكەتانىڭ جارقى­لىنان نەمىستەردىڭ پۋلەمەتتەرى ورنا­تىلعان توبەشىك نۇكتەلەرىنىڭ قالاي ورنالاسقانىن بايقاپ قالادى. قولىندا ەشقانداي قارۋى جوق, جالعىز گراناتاسى عانا بار. ويى – «قالاي دا جاۋ شەبىنىڭ ارتقى جاعى­نان بىلدىرتپەي ءوتۋ كەرەك...». ءبىر-­­بى­رى­نە تىم جاقىن ورنالاسقان ەكى پۋ­لەمەت نۇكتەسىنىڭ اراسىنان وتسە, بىرەۋى بولماسا, ەكىنشىسى مىندەتتى تۇردە ءبارىبىر بايقاپ قالۋى مۇم­كىن. نە ىستەۋ كەرەك؟ «پۋلەمەت نۇكتەسىنىڭ بىرەۋىنىڭ ۇستىنەن شابۋىلداپ ءوتۋ كەرەك»­ دەپ شەشىم قابىل­دايدى. ءسويتىپ, جۇگىرگەن بويى نەمىس پۋلەمەتشىلەرىنىڭ ارتى­نان بىلدىرمەي كەلىپ, قولىن­داعى جالعىز گراناتاسىن پۋلەمەت نۇك­تەسىن كوزدەپ لاقتىرىپ جىبەرەدى. گر­اناتا جارىلعان كەزدە العا قاراي بار كۇشىن سالىپ جۇگىرە جو­نەلەدى. قانشا ۋاقىت جۇگىر­گەنى بەلگىسىز, قانسىراپ, ابدەن ءالى قۇ­رىعان اكەم قاراڭعىداعى جانتالاستا ءسۇرىنىپ كەتىپ, قۇلاپ تۇسەدى... ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ, كوزىن ەپتەپ اشادى, كوپكە دەيىن قانداي كۇيدە ەكەنىن تۇسىنە الماي جاتادى... تاڭ اتىپ, اينالا جارىق بولا باس­تا­عان كەز سەكىلدى. ەسىن جيىپ, جان-جاققا قارايدى. مايدان شەبىنەن امان-ەسەن وتكەنىنە كوزى جەتەدى... كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ مايدان شەبىنە قاراي بەت الىپ, «ۋرالاپ» شابۋىلعا شىق­قانىن كورەدى... ەپتەپ قوزعالىپ, قان­عا مالىنعان دەنەسىن سۇيرەتىپ, كەلەسى كۇنى ءوزىنىڭ اسكەري ءبولىمىن تاۋىپ الادى. ءبولىم شتابىنا كەلسە, اكەمدى «ەرلىكپەن قازا تاپتى» دەپ ەلىنە «قارا قاعاز» جىبەرەيىن دەپ جاتىر ەكەن...

جەڭىس جاۋىنگەرى

اكەم بەرلينگە شابۋىل جاساۋ كەزىندە اتاقتى قولباسشى گەنە­رال م.ە.كاتۋكوۆ باسقارعان 1-گۆارديالىق تانك اسكەرىنىڭ قۇرامىندا نەمىستىڭ استاناسىنا ەڭ العاش­قى باسىپ كىرگەندەردىڭ قا­تارىن­دا بولادى. بۇل ەندى ەڭ سوڭعى شەشۋشى شايقاس! جاۋ ولىسپەي بەرىسپەيتىنىن كورسەتتى.

«بەرلينگە كىرگەننەن باس­تاپ, ونىڭ ءاربىر كوشەسى ءۇشىن ەڭ اۋىر شايقاس باستالدى. شابۋىل مايدانىنىڭ شەبى يمپەريالىق كانتسەلياريا مەن رەيحستاگتان الىس ەمەس «تيرگارەن» پاركىنە تىرەلەتىن ۆيلگەلمشتراسسە كوشەسى ارقى­لى ءوتىپ جاتتى. تانكىلەرگە فاۋستات­قىشتار كەدەرگى جاسادى, نەمىستەر كاناليزاتسيالىق قۇدىقتا نەمەسە ءۇيدىڭ جەرتولەسىندە وتىرىپ الىپ-اق كوشەگە شىققان تانكىلەردى اتا باستادى. قاي جاققا قاراۋ كەرەك ەكەنىڭدى بىلمەيسىڭ, ۇيلەردىڭ تەرەزەلەرىنەن نەمەسە ەسىكتەرىنەن فاۋستاتقىشتار تانكىلەرىمىزگە وق جاۋدىردى. تانكىلەر جانىپ جاتتى. ...تانكىنىڭ ىشىندە وتقا وراناسىڭ, سىرتتا وق بوران تۇتەپ تۇر. وق پەن وتتىڭ اراسىندا ءبىر عانا تاڭداۋ – تەك العا ۇمتىلۋ, رەيحستاگقا تابان تىرەپ, جەڭىس تۋىن جەلبىرەتۋ... ءبىز دە فاۋستاتقىشتار وتىرعان جەرلەردى اياماي اتقىلايمىز. ءتىپتى تانكىدە ەكيپاجدىڭ بىرەۋىن عانا قالدىرىپ, جاياۋ اسكەر شەكپەنىن جامىلىپ, اۆتوماتپەن, گراناتپەن قارۋلانىپ, كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ جەر­تولەسىندەگى فاۋستاتقىشتاردى ىزدەيمىز. ۇيلەردىڭ تەرەزەسىنەن اتقىشتار كورىنىپ قالسا بولدى, تانك زەڭبىرەگىمەن شرافنەلدى جانە جارقىنشاق سناريادتى جاۋدى­رامىز. بۇرىن ءبىر سنارياد­تى نەمىس­تەردىڭ ءبىر توپ جاياۋ اس­كەرى­نە جۇم­ساساق, ەندى ونى ءبىر فاۋستات­قىشقا جۇمساۋعا تۋرا كەلدى. ۇي­لەر­دىڭ تەرەزەلەرىن اتقىلاپ وتىرىپ, بەر­ليننىڭ كوشەلەرىمەن كۇن سا­يىن ءجۇز قادام عانا جىلجيمىز... كوشە ىشىندەگى اۋىر شايقاستاردا تان­كىلەرىمىزدىڭ وسىلايشا شابۋىلدارى ىركىلىس جاساپ وتىردى... ءبىزدىڭ تانكىمىز رەيحستاگتىڭ ىرگەسىنە كە­لىپ تىرەلگەن كەزدە ەكى جاق تا ءبىر-بى­رىنە ۇزدىكسىز وق جاۋدىرۋىن ءبىر مەزەت تە توقتاتقان جوق. ...تانكى­نىڭ راديوقابىلداعىشى ار­قىلى 2 مامىر كۇنى تاڭەرتەڭ ارميا قولباسشىسىنىڭ وق اتۋدى دەرەۋ توقتاتۋ تۋرالى بۇي­رىعىن تىڭدادىق. بۇل قۋانىشتى حابار ەدى. ابدەن قاجىعان جاۋىنگەرلەر مەن وفيتسەرلەر ءماز بولىپ, ءبىر-ءبىرىن قۇشاقتاۋعا ۇمتىلدى. اركىم ارقالاي پيستولەتتەن, ۆينتوۆكادان, اۆتوماتتان, زەڭبىرەكتەن اسپانعا وق اتقىلاپ, باس كيىمدەرىن جوعارى لاقتىرىپ جاتتى. جەڭىستىڭ قۇرمەتىنە ساليۋت اتتىق. جاۋ جەڭىلگەنىن مويىنداپ, ءبىرجولا بەرىلدى. بەرلين وت بولىپ جانىپ جاتتى...» – دەپ اكەم جان دوسى, ارداگەر جۋرناليست سۇتەمگەن بۇكىروۆكە ايتىپ بەرگەن ەكەن.

مايداندا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن گۆارديا سەرجانتى – اكەم بەك­تاي ءابساتتاروۆ ەكى «قىزىل جۇلدىز», «III دارەجەلى داڭق», ء«ىى دارەجەلى وتان سوعىسى», ء«ى دارە­جەلى وتان سوعىسى» وردەندەرى, «گەر­مانيانى جەڭگەنى ءۇشىن», «ۆار­شاۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «بەر­ليندى العانى ءۇشىن», «شايقاستاعى ەڭبەگى ءۇشىن» اسكەري مەدالدەرمەن  ماراپاتتالعان.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان ارداگەرلەردىڭ ساۋساقپەن سانارلىقتايى عانا قالدى. جۇرەگى ەلىم دەپ سوققان مەنىڭ اكەم دە بۇگىن بۇل ومىردە جوق, بيىل ونىڭ ومىرگە كەلگەنىنە 100 جىل تولادى. مايدانگەر اكەلەردىڭ ەرلىگىن وقىپ-ءبىلۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قاسيەتتى پارىزى. مەنىڭ دە اكەمنىڭ ەرلىك ىستەرى, ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە قوسقان ەرەن ەڭبەگى  تۋرالى ونەگەلى اڭگىمەلەردى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بىلگەنى ابزال.

ءمۇتالاپ ءابساتتاروۆ,

مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنىڭ ارداگەرى