قوجەكە نازار ۇلىنىڭ (1823-1885) ءومىربايانىن قاراساق, ءحىح عاسىردا تازابەك, ساۋرىقتارمەن بىرگە پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا, ودان كەيىن قىتاي يمپەرياسىنىڭ از ۇلتتارعا جاساعان قىسىمىنا قارسى كوتەرىلىستەردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ باتىر اتانعان. سونىمەن بىرگە كۇيشى-دومبىراشى رەتىندە داڭقى شىققان, قازاق كۇي ونەرىنىڭ وزىندىك مەكتەبىن قالىپتاستىرعان تاريحي تۇلعا. كەڭەستىك سىڭارجاق ساياساتتىڭ كەسىرىنەن رەسمي ورىندار تاراپىنان ەلەنبەي, ەسكەرىلمەي كەلسە دە, ونەگەلى ىسىمەن عاسىرلار بويى حالىق جادىنان وشپەگەن قوجەكە سوڭىنا جۇزدەن استام كۇي قالدىرىپ, حالىقتىق قازىنانىڭ قاينارىنا اينالدى.
ونىڭ عيبراتتى عۇمىرى تۋرالى زەرتتەۋلەر مەن تانىمدىق ماقالالار حح عاسىردىڭ 80-جىلدارىنان بەرى باسىلىم, باسپا بەتتەرىنەن جارىق كورىپ كەلەدى. 1981 جىلى تاۋفيق جەكسەنبيەۆتىڭ «دوستىڭ داۋىسى» اتالاتىن جىر جيناعىنا «قوجەكە» دەگەن پوەماسى ەنگەن. 1984 جىلى قىتايداعى قانداستار العاش رەت قوجەكە كۇيلەرىن نوتاعا ءتۇسىرىپ, «كۇي تولقىنى» اتتى جيناقتى «شىڭجاڭ جاستار باسپاسىنان» شىعاردى. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى مۋزىكاتانۋشى عالىم بازارالى مۇپتەكەەۆ قوجەكە تۋرالى العاشقى عىلىمي ەڭبەك جازدى. جۋرناليست-عالىم ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى بازارالى مۇپتەكەەۆپەن بىرلەسىپ, 1998 جىلى «ونەر» باسپاسىنان شىعارعان «جەتىسۋدىڭ كۇيلەرى» اتتى مۋزىكالىق-ەتنوگرافيالىق جيناعىنا قوجەكە كۇيلەرىنە سيپاتتامالار مەن تۇسىنىكتەمەلەردى جانە كۇي اڭىزدارىن جازىپ ەنگىزگەن.
«قوجەكە – الەۋمەتتىك السىزدىككە ءومىرىن سارپ ەتكەن ۇلى كۇيشى, ەل باستاعان باتىر. ونىڭ سۇڭقىلداعان كۇيلەرى حالىقتىڭ قامىن جەپ, دۇنيەگە كەلدى. ول بۇكىل ءومىرىن ادىلەتسىزدىكپەن ارپالىستا وتكىزدى. سوندىقتان دا, قوجەكەنىڭ كۇيلەرىن حالىق ءوز جۇرەگىنىڭ مۇڭ-سىرىنا بالادى. ونىڭ ەسىمى كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق حالىق جۇرەگىنەن ورىن الدى», دەپ باعالاعان ەتنوگراف اقسەلەۋ سەيدىمبەك.
جەتىسۋ كۇي ونەرىنىڭ نەگىزىن سالۋشى كۇيشى-كومپوزيتور قوجەكە نازار ۇلىنىڭ تۋعانىنا 200 جىل تولۋىنا وراي م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جانە الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ قولداۋىمەن «كۇيشى-كومپوزيتور قوجەكە نازار ۇلى: تاريح, ءداستۇر جانە ساباقتاستىق» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى.
اسپانتاۋ اياسىنداعى القالى باسقوسۋدان بۇرىن وبلىس ورتالىعى قوناەۆ قالاسىنا ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن 17 كۇيشى رەسپۋبليكالىق «تارتۋ» كۇيشىلەر جارىسىنا قاتىسىپ, قوجەكە كۇيلەرىن ناقىشىنا كەلتىرە ورىنداۋدا ءوزارا باق سىناسسا, نارىنقول اۋىلىنداعى ب.مۇقاي اتىنداعى مادەنيەت ۇيىندە عالىم-جۋرناليست ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن «قوجەكەنىڭ كۇي ءداستۇرى» اتتى ءدارىس-كونتسەرتتى تاماشالاۋعا جيىلعان جۇرتتان ينە شانشار ورىن بولمادى. ءحانتاڭىرىنىڭ ماڭايىنداعى ەل-جۇرتتىڭ عاسىرلار بويعى شەجىرەسى مەن تاريحى, تىنىس-تىرشىلىگى مەن ادەت-عۇرپى سىر شەرتەتىن, سول زاماننىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭى مەن ازاپتى ءومىرىن قوس ىشەكتە كۇمبىرلەتكەن قوجەكەنىڭ «قامبارحان», «ساربارپى بۇلبۇل», «شالقايما», «ارىزداسۋ», «ەستىرتۋ», «ارمان», «كۇيباستار», «زار», «راۋشان», «تۇرمەدەگى قيناۋ» سىندى كۇيلەرىنىڭ شىعۋ تاريحى تانىستىرىلىپ, ونى داۋلەسكەر كۇيشىنىڭ ۇرپاقتارى – شوبەرە, شوپشەك, تۋاجاتتارى مەن تانىمال كۇيشىلەر ورىندادى.
«بيىلعى جىل ەلىمىزدە قوجەكە نازار ۇلىنىڭ جىلى بولدى. الماتى, استانا قالالارىنان باستاپ بۇكىل ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قوجەكە نازار ۇلىنىڭ 200 جىلدىعىنا ارنالعان ءار ءتۇرلى جيىندار, باسقوسۋلار, كونتسەرتتەر ۇيىمداستىرىلۋدا. بۇگىنگى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا سونىڭ جالعاسى. قوجەكە نازار ۇلىنىڭ تاعدىرى وتە قيىن, بىراق ونەگەلى تاعدىر. قازىر تاريحتىڭ سالقار كوشىنە قاراپ وتىراتىن بولساق, قوجەكە بابامىز سوناۋ قۇرمانعازىنىڭ قۇرداسى, تاتتىمبەتتىڭ زامانداسى ەكەن. وكىنىشكە قاراي, بۇل كىسىنىڭ مۇراسىنا سوڭعى 50 جىلعا دەيىن كوپ كوڭىل بولىنە قويماعان. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى عانا قوجەكە نازار ۇلىنا دەگەن ىقىلاس ەرەكشە اۋدى. بۇگىنگى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان سەبەبىمىز, وسىنداي ۇلى تۇلعالاردىڭ شىعارماشىلىعىن عىلىمي اينالىسقا تۇسىرەتىن – عالىمدار. ناتيجەلى زەرتتەۋلەردىڭ ارقاسىندا اسپانتاۋ بوكتەرىنە عانا ءمالىم قوجەكەنىڭ اتى التى الاشقا تاراپ جاتىر, حالىقارالىق دارەجەدە ناسيحاتتالۋدا. سوندىقتان بۇگىنگى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا قوجەكە نازار ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىن حالىقارالىق دەڭگەيدە عىلىمي اينالىسقا تۇسىرەتىن ءىرى وقيعا دەپ باعالايمىز», – دەدى كونفەرەنتسيا جۇمىسىن تىزگىندەگەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆ.
بيىل الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىگىندە ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, يگىلىكتى ىستەر اتقارىلدى. ارنايى عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلىپ, ءوڭىردىڭ بارلىق اۋدان, قالالارىن ارالاپ, قوجەكە نازار ۇلى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر مەن ەستىمەگەن كۇيلەرىن جينادى. سونداي-اق, باتىر بابامىزدىڭ ەسىمىن كەلەر ۇرپاقتىڭ ەسىندە ماڭگى قالدىرۋ ماقساتىندا وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن مونوگرافيالىق جانە كۇيلەر جيناعىنان تۇراتىن 500 دانامەن 2 كىتاپ شىعارىلعانىن الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى الماس باتانوۆ العا تارتتى.
قوعام قايراتكەرلەرى, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قوس كىتاپتىڭ جانە مۋزىكاتانۋشى جۇلدىز تۇلكىباەۆانىڭ «قوجەكە نازار ۇلىنىڭ كۇيلەرى» اتتى كىتاپتارىنىڭ لەنتاسى قيىلدى.
«قازاقتىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان زاماندا ءبىر قولىندا دومبىراسى, ءبىر قولىندا ايبالتاسى, جۇرەگىندە ەلدىڭ قانجارداي وتكىر نامىسى مەن جىگەرى جالىنداعان قوجەكە جاستايىنان اتقا وتىرىپ, 58 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. كۇرەسكەرلىك رۋحى, قايعى-قاسىرەتى كۇيلەرىنە قونعان ورەلى ونەر يەسىنىڭ العاش رەت رەسمي تۇردە مەرەيتويى اتالىپ وتۋدە. بۇل ازاتتىقتىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى. بۇگىن قوجەكەنىڭ نەمەرەسىن تورگە شىعارۋ ارقىلى ۇرپاقتى عانا ەمەس, ۇلتتى قۋانتىپ وتىرسىزدار», دەدى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇرلان ورازالين.
«ادىلەتتىلىك ءۇشىن كۇرەستە تۋعان ۇلى كۇيشىنىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ ايرىقشا اتالىپ ءوتۋى – ءبىز ايتىپ جاتقان ادىلەتتىلىكتىڭ ورناعانى. باباسىنان باستاپ, بالاسى, نەمەرە, شوبەرەسىنە دەيىن ون ساۋساعىنان كۇي توگىلىپ تۇراتىن مۇنداي كۇيشىلىك مەكتەپ, كۇيشىلەر اۋلەتى وتە ساياق», دەگەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى جاناربەك ءاشىمجان, بۇل ءۇردىس ۇرپاققا ونەگە دەگەن ويىن ءبىلدىردى.
اقجارما تىلەكتەردەن كەيىن مىنبەرگە كوتەرىلگەن عالىمداردىڭ باياندامالارىن جۇرت ىستىق ىقىلاسپەن تىڭدادى.
«قوجەكەنىڭ ءومىرى ەندى باستالدى. كەشە ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن 17 كۇيشى دومبىرا قۇلاعىندا ويناعاندا ونىڭ كۇيلەرىنىڭ بۇكىل قازاق دالاسىنا تاراپ جاتقانىن اڭعاردىق. قوجەكە كۇيلەرىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيى, ورىنداۋشىلىق قولتاڭباسى ەرەكشە. قوجەكەنىڭ ءبىر عاجابى, كۇيلەرى شەرتپە, توكپە دەپ بولىنبەيدى. ەكەۋى دە بار, قازانعاپ سياقتى. ول ەشكىمگە ۇقسامايتىن بولەك ءبىر ارنا», دەگەن داڭقتى كۇيشى, قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءبىلال ىسقاقوۆتىڭ پىكىرىن جالعاستىرعان كومپوزيتور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەرمۇرات ۇسەنوۆ قوجەكە نازار ۇلىنىڭ كۇيلەرىن وركەسترگە ءتۇسىرۋ قاجەتتىگىن جانە بۇل جۇمىستا وتە مۇقيات بولۋ كەرەكتىگىن اتاپ ايتتى.
ال, قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانىڭ حالىق مۋزىكاسى فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, پروفەسسور تولەپبەرگەن توعجانوۆ قوجەكە نازار ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىنداعى ەرەكشەلىكتەردى تارقاتتى.
«قوجەكە كۇيشىلىك ورىنداۋشىلىق مۇمكىندىكتەردى, ءادىس-تاسىلدەردى تولىق مەڭگەرگەنىن بايقادىم. ول كۇي شىعارىپ قانا قويماي, دومبىرانىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرىن سارقا پايدالانۋعا تىرىسقان. جانە توكپە كۇي, شەرتپە كۇي داستۇرلەرىن جەتىك مەڭگەرىپ, ونى جاقسى تانىعان. قازاقتىڭ كۇي ونەرىندە فلاجولەت دەگەن ءتاسىل بار. وسى ءتاسىلدى قولدانعان كۇيشىلەر تىپتەن از. تاتتىمبەتتىڭ «بەس تورە», ءاشىمتايدىڭ «قوڭىر قاز» كۇيلەرىندە فلاجولەت جاناما تۇردە عانا قولدانىلعان. ال, قوجەكە وسى ءتاسىلدى وتە ءجيى قولدانعان. ونىڭ «سارىبارپا بۇلبۇل» مەن باسقا دا كۇيلەرىندە ءساتتى ورىندالادى. وسى ءتاسىل ارقىلى بۇلبۇل قۇستىڭ سايراعانىن دومبىرامەن انىق سالىپ تۇر. قوجەكەنىڭ «قامبارحان» كۇيىندە كونە كۇيشىلىك توكپە كۇي داستۇرىنەن ساقتالعان كۇيدىڭ قاعىسى بار. مۇنداي قاعىستى دا ەشبىر كۇيدەن كەزىكتىرمەدىم. ءبىر قىزىعى, قوجەكە توكپە كۇيدى دە, شەرتپە كۇيدى دە جانە وسى ەكەۋىن قاتىستىرىپ, ارالاس كۇيدى دە مول شىعارعان. مۇنداي كوپقىرلىلىق قازاق كۇيلەرىندە كوپ كەزدەسە بەرمەيدى. قوجەكە كۇيلەرى تولىق زەرتتەلدى, جينالدى دەپ ايتا المايمىز. بۇل ءۇردىستى توقتاپتاي, جاس عالىمدار مەن كۇيشى-كومپوزيتورلارعا مىندەتتەپ, جۇكتەۋ كەرەك. قاجەت بولعان كەزدە قارجىلاي كومەك كورسەتىلۋى ءتيىس. سوندا قوجەكە كۇيلەرى تولىققاندى زەرتتەلىپ, عىلىمي تۇردە اينالىسقا تۇسەتىنى ءسوزسىز», دەدى تولەپبەرگەن توراحمەت ۇلى.
حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا «قوجەكە نازار ۇلىنىڭ ومىرىنە قاتىستى ارحيۆ دەرەكتەرى» اتتى تاقىرىپتا بايانداما جاساعان ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, دوتسەنت راشيد ورازوۆ كۇيشىنىڭ جەكە ومىرىنە قاتىستى ارحيۆ قورلارىنداعى دەرەكتەردەن بىرقاتار قۇندى تىڭ دۇنيەلەردى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندى.
كونفەرەنتسيادا ونەرتانۋشى عالىمدار گۇلزادا وماروۆا, اينۇر قازتۋعانوۆا, ءاليا سابىروۆا, باسقا دا بايانداماشىلار كۇيشى-كومپوزيتور قوجەكە نازار ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىنا جان-جاقتى تالداۋ جاساي كەلە, ونى قازاقتىڭ كۇيشىلىك ونەرىنىڭ بيىك شىڭىنا بالادى.
كەلەلى باسقوسۋدا سوناۋ 90-جىلدارى تەكەس اۋىلىنداعى ونەر مەكتەبى قوجەكە نازار ۇلىنىڭ ەسىمىمەن اتالىپ, كەيىن بەلگىسىز سەبەپتەرمەن اتى اتالماي قالعانىن ايتىپ, سونى قالپىنا كەلتىرۋ قاجەتتىگى قۇلاعدار ەتىلدى.
القالى جيىن سوڭىندا ۇلت ازاتتىعى مەن الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك جولىندا ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن كۇرەسكەن حالىق باتىرى, ارتىنا امانات ەتكەن 100-دەن استام كۇيلەرى ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇلاسقان, قازاقتىڭ مانەرى بولەك, مازمۇنى باي كۇيشىلىك-دومبىراشىلىق مەكتەبىن قالىپتاستىرعان قوجەكە نازار ۇلىنىڭ ەسىمىن ەل جادىندا جاڭعىرتىپ, ۇلىقتاۋ ماقساتىندا قارار قابىلداندى.
الماتى وبلىسى
