– ءتىل تۋرالى انىقتاما جەتەرلىك. ەڭ الدىمەن, ءتىلدى قۇرال دەپ بىلەمىز. ال تەرەڭىنەن تولعاساق, ءتىلدىڭ اتقارار قىزمەتى شەكسىز ەمەس پە؟
– ءتىل دەگەنىمىز – دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن, اكسيوماعا اينالعان, ءار ۇلتتىڭ, ءار قوعامنىڭ دامۋىنىڭ قۇرالى, تانىمدىق وزەگى. اسىرەسە قازىرگى قازاق قوعامىندا ءتىلدىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك قىزمەتى ەرەكشە ساپاعا اينالا بارا جاتىر. ماسەلەن, «جاڭا قازاقستان, ادىلەتتى قازاقستان» ۇعىمدارىن جالاڭ تۇسىنبەي شىن مانىندە, ىسكە اسىرۋ كەرەك بولسا, مۇنىڭ دا بىردەن-ءبىر قۇرالى – ءتىل. ياعني ءتىل ءتىلشى-عالىمداردىڭ, جۋرناليستەردىڭ نەمەسە قازاقتىلدى جۇرتشىلىقتىڭ عانا قولدانىس قۇرالى ەمەس, ول – قوعامنىڭ قوزعالىسى. قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا رۋحاني دامۋ ماسەلەسى وزەكتى. مۇندا دا ءتىلدىڭ اتقارار ءرولى باسىم. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: ء«وز تىلىمەن سويلەسكەن, ءوز تىلىمەن جازعان جۇرتتىڭ ۇلتتىعى ەش ۋاقىتتا ادامى قۇرىماي جوعالمايدى. ۇلتتىڭ ساقتالۋىنا دا, جوعالۋىنا دا سەبەپ بولاتىن نارسەنىڭ ەڭ قۋاتتىسى – ءتىلى. ءسوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى. ءوز ۇلتىنا باسقا جۇرتتى قوسامىن دەگەندەر اۋەلى سول جۇرتتىڭ ءتىلىن ازدىرۋعا تىرىسادى» دەگەن بولاتىن. ياعني قازاق ءتىلى ۇلتتىڭ ساقتالۋىندا قۋاتتى ءرول اتقارادى دەگەن ءسوز.
– بىراق قازىر «شەشەن سويلەۋدەن» گورى «دۇرىس سويلەۋ» ماسەلەسىن كوپ ايتامىز.
– ءيا, قازىر قوعامدىق سانانىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ءتىل كوركەمدىگىنەن ايىرىلىپ بارادى. قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءسوزساپتاۋىندا وي ەركىندىگى, وي جۇيەلىلىگى مەن جۇيرىكتىگى, سوزبەن توقتاتۋ, سوزدەن جاڭىلىستىرۋ, تۇسپالداپ سويلەۋ, جاسىرا سويلەۋ سياقتى سويلەۋدىڭ نەبىر تۇرلەرى بولدى. بۇل سويلەۋ تۇرلەرى ارقىلى حالقىمىز تەرەڭ زەيىندىلىك پەن ويلىلىق تەحنيكاسىن جوعارى دەڭگەيدە مەڭگەردى. ال قازىر كوپشىلىكتىڭ شەشەندىكتەن بۇرىن تازا قازاقشا سويلەي المايتىنى راس. بۇعان اسەر ەتۋشى فاكتور كوپ. دۇرىس سويلەۋ ماسەلەسىندە ەرەكشە كوزگە تۇسەتىن تىلدىك قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى – پارازيت سوزدەردىڭ قولدانىلۋى. پارازيت سوزدەر – جات, ارتىق, ماعىنالىق جۇگى جوق دەگەندى بىلدىرەدى. ياعني جارگون, ارگو, سلەنگتەر. ادەتتە, سەمانتيكالىق جۇكتەمەسى السىرەگەن سوزدەر پارازيتكە اينالادى.
– وتكەن كەزەڭدەرمەن سالىستىرعاندا بۇگىنگى تىلدىك قولدانىستا قانداي وزگەشەلىكتەر بار؟
– انا ءتىلىمىز مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە يە بولعالى ءبىراز جىل ءوتتى. سودان بەرى قوعامدىق سانا دا وزگەردى. قازاق ءتىلى دە ۋاقىت جەلىسىمەن بىرگە دامىپ, وزگەرىسكە ءتۇستى. جاتتاندى اۋەنگە سالىپ, ء«تىلىمىز قۇرىدى, قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى جوق» دەپ بورانداتا بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى بۇگىنگى قوعامنىڭ سيپاتىنا قاراي يكەمدەلگەن قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىندا كوپتەگەن ىلگەرىلەۋ بار. كۇنى كەشەگى ەل پرەزيدەنتىنىڭ جولداۋىندا نەگىزىنەن ەكونوميكالىق باعىتقا باسىمدىق بەرىلگەن. ەكونوميكالىق باعدار دا وزىنەن-ءوزى ىسكە اسپايتىنى تاعى انىق. ونى جۇزەگە اسىرۋعا رۋحاني, الەۋمەتتىك, قوعامدىق نەگىز بولاتىن – ءتىل, ءتىلدىڭ قىزمەتى. ەكونوميكالىق سانا دا, تۇتىنۋشىلىق سانا دا ءوز بەتىمەن العا باسپايدى. اينالىپ كەلگەندە ءبارى قازاق ءتىلىنىڭ تانىمدىق وزەگىنە, الەۋەتىنە سۇيەنۋ كەرەك. قوعامدى جاڭعىرتۋ دەگەنىمىز, ەڭ الدىمەن ءتىل ارقىلى سانانى جاڭعىرتۋ ەمەس پە؟! ياعني ءبارى تىلدەن باستالادى. ءوز باسىم قازىرگى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ءتىلدىڭ دەڭگەيىن, الەۋەتىن جەتىلدىرۋ جولىندا جاساپ جاتقان جۇمىسىن جوعارى باعالايمىن. قوردالانعان ماسەلەلەر وسى ءباسپاسوز ارقىلى, ءتىل ارقىلى ساراپقا تۇسەدى. احمەت اتامىز بەلگىلەپ كەتكەن ايگىلى قاعيدا بار – ءتىلدىڭ مۇمكىنشىلىگىن سارقا پايدالانۋ كەرەك. قازاق ءتىلىنىڭ قۇدىرەتى, الەۋەتى شەكسىز ەكەنىن بىلەمىز. ورىس ءتىلىنىڭ اسەرىنە بايلانىستى سويلەۋدە دە, دىبىستالۋدا دا, ءسوز جاساۋدا دا, تەرمينجاسام سالاسىندا دا كوپتەگەن ماسەلە تۋىندادى. ءبىر دۇنيەنى ۇعۋ كەرەك, ءبىز كالكالاۋ ادىسىنەن قاشىپ قۇتىلا المايمىز. بۇل كەز كەلگەن ءتىلدىڭ دامۋىندا كەزدەسەدى. دەگەنمەن ءتىلدىڭ جاندى قۇبىلىس رەتىندە قازىرگى جاھاندانۋ زامانى ىڭعايىن قايتا جاڭعىرعان ۇعىم, سوزدەر بار. ماسەلەن, جاڭا شىققان كىتاپ تانىستىرۋداعى «تۇساۋكەسەر» ءسوزى. اتا-بابامىزدىڭ سالتىنا ساي ءسوز جاڭا زاماندا جاڭاشا مانگە يە بولىپ وتىر.
ەندىگى ءبىر ماسەلە, قانشاما عالىم ءتىلدىڭ ءتۇپ-تامىرىنا ءۇڭىلىپ, قازىپ, قاۋزاپ, ءتۇرلى ەڭبەكتەر جازىپ جاتىر. بىراق سول عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ءتىلدى قولدانۋشىلاردىڭ اراسىندا بايلانىسى جوق. وقۋلىقتارعا دا زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىن كىرگىزۋ قيىن.
– ءسوز مادەنيەتىن قالاي جەتىلدىرەمىز؟
– تاۋەلسىزدىك كەزەڭى قازىرگى قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا كوپتەگەن وڭ وزگەرىس اكەلدى. اتاپ ايتقاندا, ول وزگەرىستەر ۇلتتىق سانانىڭ جاڭعىرۋ ۇدەرىسىنە ىقپال ەتىپ, تانىمدىق وزەك رەتىندە ءتىل مەن ونىڭ قولدانىسىنان دا تىس قالعان جوق. مەملەكەتتىك مارتەبە انا ءتىلىنىڭ دامۋىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەردى. وسىمەن بايلانىستى ءتىلدىڭ قوعامدىق قىزمەتىن كەڭەيتىپ, الەۋەتىن جان-جاقتى اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا كوممۋنيكاتيۆتىك كەڭىستىكتەر قالىپتاسا باستادى. ونىڭ ىشىندە جاس ۇرپاقتىڭ, ءارتۇرلى كاسىپ يەلەرى مەن ءارتۇرلى اۋديتوريانىڭ ۇلتتىق, عىلىمي, مەملەكەتشىلدىك ساناسىن انا تىلىندە يگەرۋگە باعىتتالعان, مەملەكەتتىك تىلدە ساپالى زياتكەرلىك حابار تاراتاتىن جاڭا فورماتتاعى باعدارلامالار, ينتەرنەت ت.ب. باق-تىڭ ءتىلىن قولدانۋشى كونتەنت قالىپتاسىپ كەلە جاتقانى دا شىندىق.
دەگەنمەن وسى باعىتتاعى كرەاتيۆتى ويلاۋ جۇيەسى مەن تىڭ ىزدەنىستەردىڭ جاڭارۋ ۇردىسىندە انا ءتىلىنىڭ ىشكى زاڭدىلىقتارىنا, قولدانىستىڭ ءتول سيپاتىنا, ءداستۇرلى ءسوز مادەنيەتىنە سايكەس كەلمەيتىن ولقىلىقتار دا بايقالادى. اتاپ ايتقاندا, ول تەرمينجاسام ۇدەرىسىندەگى ءمانسىز كالكالىق ۇلگىلەر (بالامالار), ءجونسىز وككازيوناليزمدەر, ءتىل بولمىسىنا سايكەس قۇرىلماعان ءسوز تىركەسى مەن سويلەمدەر ءسوزدى قابىلداۋعا تەرىس اسەر ەتەتىن ارتىق قىستىرما سوزدەر (جاڭاعى, ت.ب). انا ءتىلىنىڭ قۇدىرەتىن تانىتىپ, بار الەۋەتىن جان-جاقتى اشىپ, ورىندى قولدانىس تاپقان ءسوز جۇيەسىن ساقتاپ, ءداستۇرلى قازاق ءسوزساپتام ۇلگىسىن جالعاستىرۋ – قازىرگى تاڭدا اسا وزەكتى. بۇل, سايىپ كەلگەندە, قازاق ءسوزىنىڭ قازىرگى زاماناۋي قوعامداعى كوممۋنيكاتيۆتىك قىزمەتىنىڭ ساپاسىن كوتەرەدى. شىن مانىندە, ءتىل تۇتىنۋشىنىڭ تەزىنە تۇسكەن ءسوز بولمىسىنىڭ وزگەرىپ, قۇبىلۋى, داعدىدان تىس قولدانىسقا ءتۇسۋىنىڭ وڭ/تەرىس سيپاتى ونىڭ تۇلعالىق تانىمىنا, بىلىمىنە, بىلىكتىلىگىنە بايلانىستى. سوندىقتان ءسوز مادەنيەتى ماسەلەسىن ءتول مادەنيەتىمىزدىڭ ءسوز ونەرىنە نەگىزدەلگەن تاربيەسىنە ساي جەتىلدىرۋ – وزەكتى ماسەلە.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»
