«سۋ شارۋاشىلىعى جۇيەسىن ءتيىمدى دامىتۋ ماسەلەسىمەن دەربەس مەكەمە اينالىسۋى قاجەت دەپ سانايمىن. سوندىقتان سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى قۇرىلادى. مينيسترلىكتىڭ اياسىندا ۇلتتىق گيدروگەولوگيا قىزمەتى قايتا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ سۋ شارۋاشىلىعىن باسقارۋ جۇيەسىنە تۇگەل رەفورما جاسالادى. «قازسۋشار», «نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى» جانە باسقا دا نەگىزگى كومپانيالاردا وزگەرىس بولادى. جالپى, وسى سالانىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن جاقسارتىپ, كادر ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك. سۋ تاپشىلىعىنىڭ ارتۋى – ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە ورتاق ماسەلە. سۋدى ۇنەمدەپ پايدالانۋ ەنەرگەتيكا نەمەسە كولىك سالاسى سياقتى ايماقتاعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى ءبىر جاڭا باعىتىنا اينالماق. ۇكىمەتكە كورشى ەلدەرمەن بىرلەسىپ, بۇل ماسەلەنى جان-جاقتى پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن», دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وسىعان دەيىنگى رەفورمالار جونىندەگى جوعارى كەڭەستىڭ وتىرىسىندا ورتالىق ازيا ايماعىندا سۋ ماسەلەسى جاھاندىق پروبلەماعا اينالىپ وتىرعانىن ەسكەرتكەن بولاتىن. سىرتقى سۋ اعىنىنىڭ ازايۋى ونى ءتيىمسىز پايدالانۋدىڭ سالدارىنان ۋشىعىپ وتىرعانى دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىنان تىس قالماعان.
تولىققاندى مەملەكەتتىك سۋ كاداسترى جوق ەكەنى, بۇل ءوز كەزەگىندە سۋ رەسۋرستارىنىڭ مولشەرى مەن ساپاسىنا مونيتورينگ جاساۋعا جانە ەكونوميكا سالالارىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ناقتى تەڭگەرىمگە قول جەتكىزۋگە كەدەرگى كەلتىرىپ جۇرگەنى تۋرالى ماسەلەلەر از ايتىلمايتىن. سۋدى پايدالانۋ سالاسىندا ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناشار جۇرگىزىلىپ جاتقانى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان پروبلەمالاردىڭ ءبىرى بولاتىن.
مۇنداي يدەيا 2010 جىلى پارلامەنت سەناتىندا دا ايتىلعان. ول كەزدە سۋ قورىن پايدالانۋ جانە قورعاۋ سالاسىنداعى باقىلاۋ, رۇقسات بەرۋگە جاۋاپ بەرەتىن مەملەكەتتىك ورگان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىندا بولدى. بۇگىندە سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە قارايدى.
ەندى سول كوميتەتتى مينيسترلىك دەڭگەيىندە قايتا قۇرىلىمداۋدىڭ قاجەتتىگى مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان ايتىلدى. سۋعا بايلانىستى تاۋەكەلدەر جاھاندىق ەكونوميكاعا جىلىنا 500 ميلليارد دوللاردان استام شىعىن اكەلەدى دەگەن بولجام بار. الداعى ونجىلدىقتاردا سۋ تاپشىلىعىنىڭ ارتۋى 700 ميلليونعا دەيىن ادام تۇراتىن قۇرعاق جانە جارتىلاي قۇرعاق ايماقتاردان ءماجبۇرلى كوشى-قونعا اكەلەدى, بۇل ەلدەر اراسىنداعى شيەلەنىستى كۇشەيتەدى. وسىعان بايلانىستى جاھاندىق سۋ داعدارىسى ون جىلدان استام ۋاقىت بويى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھاندىق تاۋەكەلدەر يندەكسىندە باستى جاھاندىق تاۋەكەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە انىقتالدى. ساراپشىلار قاۋىمداستىعى جاساعان بولجامدا تۇششى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تۇراقتىلىعى تۇرعىسىنان ءبىرشاما الاڭداتارلىق بەلگىلەر بار: 2050 جىلعا قاراي الەم حالقىنىڭ جارتىسىنان استامى سۋ تاپشىلىعى بار ايماقتاردا ءومىر سۇرەتىن بولادى. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستاننىڭ ترانسشەكارالىق وزەندەرگە تاۋەلدىلىك كوەففيتسيەنتى 46 پايىزدان استام. كوبىنەسە بۇل تاۋەلدىلىك ەكونوميكاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى ەرەكشە بولاتىن ەلدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنە اسەر ەتەدى. جالپى, قازاقستانداعى 100 كم3 وزەن اعىنىنىڭ 20 كم3 استامى قىتايدان (ىلە جانە ەرتىس وزەندەرى), 14 كم3 وزبەكستاننان (سىرداريا وزەنى), 7 كم3 رەسەيدەن (جايىق وزەنى) كەلەدى, ال قىرعىزستان (شۋ جانە تالاس) – شامامەن 3 كم3. وسى ەلدەردىڭ بارلىعىمەن دەرلىك قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسقان ساتتەن باستاپ سۋ رەسۋرستارىنىڭ كولەمىن دە, ساپاسىن دا رەتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى.
اگرارلى مەملەكەت ءۇشىن سۋ اۋاداي قاجەت. 2009 جىلى «ستراتەگيالىق سالالار مەن وبەكتىلەر تۋرالى» زاڭدا سۋ شارۋاشىلىعى ستراتەگيالىق سالا رەتىندە كورسەتىلدى. سۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن مەملەكەت دەڭگەيىندە قاراستىرساق تا, كوپ نارسەدەن ۇتىلىپ قالدىق.
مەملەكەت باسشىسى كەشەگى جولداۋىندا وسى سالانىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن جاقسارتىپ, كادر ماسەلەسىن شەشۋ كەرەگىن, سۋدى ۇنەمدەپ پايدالانۋ ەنەرگەتيكا نەمەسە كولىك سالاسى سياقتى ايماقتاعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى ءبىر جاڭا باعىتىنا اينالاتىنىن ايتتى. ۇكىمەتكە كورشى ەلدەرمەن بىرلەسىپ, بۇل ماسەلەنى جان-جاقتى پىسىقتاۋ تاپسىرىلدى, مينيسترلىك اياسىندا ۇلتتىق گيدروگەولوگيا قىزمەتى جۇمىسىن قايتا باستايتىن بولادى.
ء«ىس تەتىگىن مامان شەشەدى» دەگەن قاعيدا بۇگىندە دە وزەكتى. سۋ ماسەلەسىندە قوردالانىپ قالعان تۇيتكىل مينيسترلىكتىڭ قۇرىلۋىمەن شەشىلە سالمايتىنى بەلگىلى. سۋدى قالاي بولسا سولاي پايدالانىپ كەلگەن كۇندەرىمىز وتكەن ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە قالدى. ەندى باياعى زامان بولمايدى. اسىرەسە وڭتۇستىك وڭىرلەردە, قىرعىزستان, وزبەكستانمەن شەكارالاس وبلىستاردا سۋ ماسەلەسى اسا وزەكتى.
سۋ شارۋاشىلىعىندا ينجەنەر-گيدروتەحنيكتەر, سالالىق ينجەنەر-قۇرىلىسشىلار, گيدروگەولوگتەر, گيدرولوگتەر جانە گلياتسيولوگتەر تاپشى. ءتىپتى ولاردىڭ كوپشىلىگى ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى ماماندىقتاردىڭ كلاسسيفيكاتورىنا دا ەنبەگەن. سالانىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرتۋ ءۇشىن تسيفرلىق تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن ماماندار كەرەك. ول ءۇشىن جامبىل گيدرومەليوراتيۆتىك ينستيتۋتىن, تەحنيكۋمدارىن جاڭا ساپادا قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. سۋ پروبلەمالارى بويىنشا سۋ شارۋاشىلىعى عزي-دىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ, ءبىلىمدى ارتتىرۋ جانە مامانداردى قايتا دايارلاۋ جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىقتاردى قۇرۋ قاجەتتىگى تالاي جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. سۋ سەگمەنتىندە قوردالانىپ قالعان تۇيتكىلدى بىلىكتى ماماندار كومەگىمەن عانا شەشە الامىز.
قىسقاسى, جاڭادان اشىلعالى وتىرعان مينيسترلىك سۋ ديپلوماتياسىن تەرەڭ مەڭگەرگەن مامانداردان جاساقتالۋى كەرەك.
بىزگە سۋ ديپلوماتياسىنا باسىمدىق بەرەتىن كەز كەلدى. وسى ماسەلەنى رەتتەۋ ەكونوميكا مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا عانا قاتىستى ەمەس, نەگىزىنەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى, ونىڭ بۇل جەردە تابىسقا شىعۋىنا ديپلوماتيا مەن بىرقاتار قۇرىلىمنىڭ ۇيلەستىرىلگەن جۇمىسى ارقىلى عانا قول جەتكىزۋگە بولادى.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
ەكونوميست
