«قارا اقشا», ساياسات جانە بيلىك

اقش فيلوسوفيا قوعامىنىڭ مۇشەسى ءارى ساياسي جۋرناليستيكانىڭ قاس شەبەرى دجەين مايەردىڭ قالامىنان تۋعان «قارا اقشا» (Jane Mayer. Dark money) – الەمدەگى ەڭ الپاۋىت ەلدىڭ جوعارعى بيلىگىنە قول سوزعان مۋلتي-ميللياردەرلەردىڭ استىرتىن راديكالدى ارەكەتتەرىنىڭ سىرىن اشاتىن بىرەگەي تۋىندى. سوندىقتان دا بولار, 2017 جىلى جارىق كورگەن اۆتوردىڭ اتالعان كىتابى قالىڭ وقىرمان نازارىنا بىردەن ىلىكتى. سولاي بولاتىن ءجونى دە بار, ويتكەنى دجەين مايەر «Wall Street Journal» سىندى ىرگەلى دە ىقپالدى باسىلىمدا ون ەكى جىل رەپورتەرلىك قىزمەتتە, ال ودان بەرگى كەزدە «The New Yorker» اپتالىق باسىلىمنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى بولا ءجۇرىپ, جوعارىدا اتالعان تۋىندىسىمەن ەتەنە ۇندەس ءارى بىرنەشە جوعارى جۇلدەنى جەڭىپ العان «كولەڭكەلى جاق» («The Dark Side»), «تۇسىنىكسىز ادىلەت» («Strange Justice») جانە «جەر كوشكىنى» («Landslide») سىندى ءۇش كىتابىن جارىققا شىعارعان-دى. «قارا اقشانىڭ» باس كەيىپكەرلەرى – ماسساچۋسەتس تەحنولوگيا­لىق ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى, ايگىلى حيميك-ينجەنەر فرەد چەيز كوح پەن ءىزىن باسقان ونىڭ ۇلدارى چارلز بەن داۆيد كوح.

فرەد كوح – وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى تەحاستا ءوزىنىڭ تىرناقالدى جەكەمەنشىك فيرماسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, شيكى مۇنايدان بەنزين ءوندىرۋدىڭ ەڭ وڭتايلى جولىن ويلاپ تاپقان تالانتتى تۇلعا. الايدا باسەكەلەستەرى ونى مۇناي بيزنەسىنەن ىعىستىرىپ شىعارۋعا بار كۇشىن سالىپ باقسا كەرەك. سونىڭ سالدارىنان فرەد كوح الگى باقتالاستارىنان ىرگەسىن اۋلاق سالىپ, ادولف گيتلەر بيلەگەن گەرمانيامەن دە, ستالين بيلىگىندەگى رەسەيمەن دە ىسكەرلىك بايلانىس ورناتۋعا ءماجبۇر بولادى. كوپ كەشىكپەي كوح وتباسىنىڭ قولعا العان تامىرلى بيزنەسى ۇلكەن قارقىنمەن دامىپ, تولاعاي تابىسقا قول جەتكىزەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كوح اۋلەتى امەريكا حالقىنىڭ وليگوپوليالىق 1%-ىن قۇرايتىن «التىن ميللياردتىڭ» قاتارىنا ەنىپ قانا قويماي, سول ماگنات-توپتىڭ كوشباسشىلارىنىڭ بىرىنە اينالادى. ۇشان-تەڭىز بايلىققا كەنەلگەن  كوح اۋلەتىنىڭ بيزنەس الەمىندەگى ىقپالى دا ەرەكشە شەكسىز ەدى. ولار بايلىعى مەن باقۋاتتى جاعىنان وزدەرىمەن دارەجەلەس ميللياردەرلەرمەن يىق تىرەسە وتىرىپ, كۇشتەرىن بىرىكتىرىپ, بەيبىت ءومىر مەن ادام ەركىندىگىن ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن جاساندى يدەولوگيانىڭ تۋىن جەلەۋ ەتىپ, ليبەرتارياندىق ساياسي پارتيا قۇرادى.

1980 جىلى داۆيد كوح الگى ساياسي پارتيانىڭ مانداتىن يەلەنىپ, اقش-تىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتتىگىنە ءوز كانديداتۋراسىن ۇسىنادى. الايدا ول سايلاۋشىلاردىڭ ءبىر پايىز عانا داۋىسىنا يە بولادى. سوعان قاراماستان, ول بۇل جەڭىلىستىڭ سەبەبىن وزدەرى قۇرعان تاجريبەسىز ءارى بەدەل جيناپ ۇلگەرمەگەن جاس پارتيانىڭ السىزدىگىنەن ەمەس, ەلدە بۇرىننان قالىپتاسقان سايلاۋ جۇيەسىنىڭ كەمشىلىگىنەن كورەدى. ءسويتىپ,  كوح اۋلەتى ەندىگى جەردە اقش-تىڭ سايلاۋ جۇيەسىن وزگەرتۋگە بەل بۋادى. وسى ماقساتىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ولار ورتاق مۇددەلى وداقتاستارىمەن تىزە بىرىكتىرە وتىرىپ, جۇزدەگەن ميلليون دوللار شىعارىپ, وتە قوماقتى قور قۇرادى دا, يدەيالارىن امەريكانىڭ ساياسي ءومىرىنىڭ ەڭ نەگىزگى كۇن تارتىبىنە اينالدىرۋعا جۇمىلا كىرىسەدى.  كوحتار ەندىگى جەردە راديكالدى ماقساتتى كوزدەي وتىرىپ, وزدەرى سۋبسيديالاعان جىمىسقى جەلىلەرى ارقىلى تەگەۋرىندى كۇرەس جۇرگىزە باستايدى. ولار كوزدەگەنىنە جەتۋ ءۇشىن سىرتتاي قاراعاندا ءبىر-بىرىمەن ەشبىر بايلانىسى جوق بولىپ كورىنەتىن اكادەميالىق باعدارلامالاردى ىسكە قوسادى جانە ۇلت­تىق ساياسي پىكىرتالاستارعا قاتىسۋ ءۇشىن اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ توپتارىن قۇرا­دى. سونداي-اق باستاعان قوزعالىسىنا سەر­پىن بەرۋ ءۇشىن جاساندى قۇرىلىمدار جاساق­ت­اپ, كونگرەستەن لوببيستەر مەن ارنايى قىزمەتكەرلەر جالدايدى. سونىمەن قاتار تەك بانكتەردى عانا ەمەس, قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ زاڭگەرلەرىن دە, سوت­تاردا قارالاتىن ىستەردى ءوز پايداسىنا شەشۋ ءۇشىن سوت جۇيەلەرىن دە قوسا قارجى­لان­دىرىپ وتىرادى. الايدا الگىندەي «قارا قارجىلارىنىڭ» ءىزىن جاسىرۋ ءۇشىن «فيلانتروفيالىق ماقسات», ياعني قايى­رى­م­دىلىق ءىس-شارالار دەپ ىزدەرىن كومەس­كىلەيدى.

وسى تۇرعىدان كەلگەندە, دجەين مايەر­دىڭ «قارا اقشا» اتتى تۋىندىسىن – ساياسي بيلىككە قول سوزعان راديكالدى وڭشىل كۇشتەردىڭ ارتىندا تۇرعان ميل­لياردەر-ماگناتتاردىڭ جاسىرىن تاري­حى دەپ ايتۋعا بولادى. اتالعان كىتاپ «The New York Times» گازەتىنىڭ انىق­تاماسى بويىنشا, 2017 جىلى جارىق كورگەن ەڭ قۇندى ون كىتاپتىڭ ساناتىنا كىردى. ەڭبەكتە امەريكالىق الپاۋىت توپتار جوسپارلارىنىڭ, جىمىسقى ايلا-تاسىلدەرىنىڭ استارى ايقارا اشىلادى. جۋرناليستىك تەرگەۋدىڭ ەڭ تۇيتكىل تۇستارى جاريا ەتىلەدى. اتاپ ايتقاندا, اۆتور كىتاپتىڭ العىسوزىندە 2009 جىلى 20 قاڭتاردا وتكەن وتە ماڭىز­دى مەملەكەتتىك شاراعا, اتاپ ايتقان­دا, ۆاشينگتونداعى ۇلتتىق ساۋدا ورتا­لىعىندا سول جىلعى پرە­زيدەنتتىك سايلاۋدا ۇلكەن باسىمدىق­پەن جەڭىسكە قول جەتكىزگەن اقش-تىڭ 44-پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ انت قابىل­داۋ ساتىنە باعىشتالعان سالتانات­تى جيىنعا سىلتەمە جاسايدى. ايتسا ايتقان­داي-اق, سول كۇنى اتالعان مەرەكەنى ۆاشينگ­تون حالقى مەملەكەت استاناسىنا اعىلعان ميلليوننان استام قوناقپەن بىرگە تويلاپ جاتتى.

ءدال وسى 2009 جىلى قاڭتاردا اقش-تاعى پرەزيدەنت سايلاۋىن بايقاپ قاي­تۋ­عا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمىنىڭ پارلامەنت اسسام­بلەياسى دەپۋتاتتارىنان جاساق­تالعان باي­قاۋ­شىلار توبىنىڭ ءبىرى رەتىندە پرەزيدەنت باراك وبامانىڭ انت قابىلداۋى سالتاناتىنا مەن دە كۋا بولعان ەدىم. اقش تەلەارنالارى ايتۋلى مەرەكەنى 20 قاڭتاردىڭ كەشىنەن باستاپ, كەلەسى تاڭ اتقانعا دەيىن ەش دامىلداماي, جارىسا كورسەتتى. سوسىن بۇل رەپورتاجدى امەريكا حالقى عانا ەمەس, كۇللى الەم بىرگە تاماشالادى.

سول مەرەكەنى ءوز كوزىمەن كورگەن دجەين مايەردىڭ پىكىرىنشە, وبامانىڭ بۇل جەڭىسى, بىرىنشىدەن, ءتۇرلى پىكىرتالاسقا نەگىز بولعانىنا قاراماستان, اقش-تىڭ دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ كوپتەن بەرى اسىعا كۇتكەن مەرەكەسىنە ۇلاستى, ال ەكىنشى جاعىنان, بۇل جەڭىس اقش-تىڭ كونسەرۆاتيۆتىك ساياسي بيلىك جۇيەسىن ۋىسىندا قالدىرۋعا جانتالاسا تىرىسقان جانە سول بيىك مۇددە ءۇشىن اسا قوماقتى قارجىنى توككەن كونسەرۆاتورلار پارتيا­سىن جاقتايتىن مۋلتيميللياردەرلەر دىتتەگەن ماقساتىنا جەتە الماي, سالى سۋعا كەتكەنىن دالەلدەدى.

سوندىقتان دا بولار, كونسەرۆاتيۆتىك سايا­سي بيلىكتى قولداپ كەلگەن وليگوپو­ليالىق توپ بەلسەندىلەرى ءدال سول 2020 جىلى قاڭتار ايىنىڭ سوڭعى دەمالىس كۇندەرى اقش-تا وتكەن اتالعان پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ ناتيجەسىن جوققا شىعارۋ نيەتىمەن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن ىستەۋ ءۇشىن اقش-تىڭ قيىر باتىسىنداعى كاليفورنيا شتاتىنىڭ پالم-سپرينگس قالاسىنىڭ ماڭايىنداعى ايتۋلى كۋرورتتاردىڭ بىرىندە وڭاشا باس قوسىپ, قاۋىرت تا جىمىسقى جيىنىن وتكىزدى. كىتاپ اۆتورىنىڭ ايتۋىنشا, ول جيىندى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ باسى-قاسىندا اقش-تىڭ كونسەرۆاتيۆتىك پارتياسىنىڭ جەتەكشى تۇلعاسى ەمەس, جوعارىدا اتى اتالعان ايتۋلى ماگنات فرەد كوحتىڭ ۇلى چارلز كوح تۇرعان ەدى.

سونىمەن قاتار دجەين مايەر كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىرگەن مىنا ءبىر ريتوريكالىق سۇراقتاردىڭ جاۋابىن تابۋعا تىرىسادى. بۇگىنگى امەريكانىڭ تاعدىرىن شەشىپ وتىرعان الپاۋىت توپتاردىڭ وڭشىل يدەو­لوگتەرى كىمدەر؟ امەريكا نەلىكتەن كۇن سايىن تەرەڭدەي تۇسكەن ەكونوميكالىق تەڭ­سىز­دىك شىرماۋىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر؟ جاھان­دىق كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى قارا­پايىم جوبالار اقش-تا نەلىكتەن قاي­تا-قايتا ساتسىزدىككە ۇشىرايدى؟ حەدج-قور ميللياردەرلەرى ورتا تاپ وكىلدەرىنە قارا­عاندا نەلىكتەن ماردىمسىز سالىق تولەيدى؟

مىنە, وسى سياقتى سۇبەلى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەن دجەين مەيەر كىتابىنداعى شىتىرمانعا تولى رەپورتاجىندا, بىرىن­شىدەن, امەريكالىق ساياسي بيلىك سيپاتىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋدىڭ جۇيەلى دە جىمىسقى جوسپارىن قالقاداعى «قارا اقشالارىمەن» قارجىلاندىرىپ وتىرعان  كوح, سكەيف, ولين جانە برەدلي اۋلەتى باستاعان پلۋتوكراتتاردىڭ ەلي­تا­لىق توبىنىڭ كۇش-قۋاتىن كاسىبي شە­بەرلىكپەن سۋرەتتەيدى. ماسەلەن, الگى وليگوپوليالىق توپتاعى اعايىندى  كوح اۋلەتىنىڭ جەكەمەنشىك كومپانياسىنىڭ ءبىر ءوزى عانا بايلىعى مەن باقۋاتتىلىعى جاعىنان اقش-تا ەكىنشى ورىندى يەلەنەتىن اسا ىرگەلى يندۋسترياعا اينا­لىپ كەتكەندىگىن العا تارتادى. ەكىن­شى­دەن, الگى يندۋستريانىڭ يەلىگىندە بۇگىن­گى تاڭدا ۇزىندىعى 4 000 كيلومەترگە سوزىلعان مۇناي قۇبىرلارى عانا ەمەس, الياسكا, تەحاس, مينەسوتا شتاتتارىندا ورنالاسقان مۇناي وڭدەيتىن زاۋىتتار دا, اعاش بۇيىمدارى مەن قاعاز, كومىر مەن حيميكات شىعاراتىن ءىرى-ءىرى ونەركاسىپتەر دە, ءتىپتى, تاۋار فيۋچەرستەرىن دايارلايتىن ءوندىرىس وشاقتارىمەن قاتار وزگە دە بيزنەس تۇرلەرىمەن اينالىساتىن كومپانيالار توبى ءيىن تىرەسىپ تۇرعانىن دا راستايدى. ۇشىنشىدەن, بۇل ىرگەلى كونگلومەراتتىڭ شەكسىز بايىپ كەتكەنى سونشالىق, قازىر اعايىن­دى كوحتار الەمدەگى ەڭ باي-با­قۋات­تى وليگارحتار توبىنداعى بەسىنشى جا­نە التىنشى ورىندى يەلەنەدى ەكەن. سايكە­سىنشە, 2009 جىلى ارقايسىسىنىڭ اقشا­لاي جەكە تابىسى 14 ميلليارد دوللاردى قۇراپ, ولاردىڭ جالپى سوماسى 28 ميلليارد دوللارعا تەڭەلگەنىن دە جايىپ سالادى.

ال ەندى ءسال عانا شەگىنىس جاساپ, 2009 جىلى قاڭتار ايىنىڭ سوڭىنداعى  پالم-سپرينگس كۋرورتىندا وتكەن جيىنعا قايتا ورالساق. سول استىرتىن باسقوسۋدى ۇيىمداستىرعان اعايىندى كوحتاردىڭ ۇلكەنى ءچارلزدىڭ ويىندا ەكى ماقسات بولعان ەكەن. اتاپ ايتساق, چارلز كوح, بىرىنشىدەن, كونسەرۆاتورلاردى جاقتايتىن وزىمەن مۇددەلەس ارىپتەستەرىنىڭ جاپپاي قولداۋىنا يە بولۋعا تىرىسقان. ەكىنشىدەن, ونىڭ كوكەيىندە 2009 جىلى امەريكالىق سايلاۋشىلار جاپپاي داۋىس بەرگەن وباما اكىمشىلىگىنىڭ دەموكراتيالىق ساياساتىنا قارسى جاقتاستارىن جۇمىلدىرۋ تۇرعان. ويتكەنى چارلز كوح باراك وبامانىڭ دەموكراتيالىق ساياساتىن مۇدە جاقتىرماي, «ەڭ اپاتتى ساياسات» دەپ سىناعان.

دجەين مايەر كىتابىندا دا, ينتەر­نەت جەلىسىندە دە, جوعارىداعى وليگارحتار­دىڭ جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ, استىرتىن جۇمساعان ميللياردتاعان «قارا اقشا­لارىنىڭ» جاسىرىن ءىزىن, ولاردىڭ ىقپال ەتۋ ايماعىن (ساراپتامالىق ورتالىقتار مەن اكادەميالىق ينستيتۋتتار, سول سياقتى مەدياتوپتار مەن سوت جۇيەلەرى) ايلا-تاسىلدەرىن, ەڭ باستىسى, ۇكىمەت جۇيەسىندە وتىرعان ەتەنە جاقىن مۇددەلەستەرىن جىپكە تىزگەندەي كورسەتىپ, سۋدىڭ بەتىنە شىعارىپ بەرگەن. مۇقيات زەرتتەلگەن جۇزدەگەن ەكسك­ليۋزيۆتى سۇحبات پەن قوعامدىق جاز­باعا, سونداي-اق جەكە قۇجاتتار مەن سوت ۇدەرىستەرىنىڭ جەلىسىنە تەرەڭ ۇڭىلە وتىرىپ, دجەين مايەر جاڭا امەريكالىق وليگوپوليانىڭ ارتىندا تۇرعان الپا­ۋىت تۇلعالاردىڭ ناقتى بەينەلەرىن ءدال انىقتاپ قانا قويماي, الگى توپتاعىلاردىڭ مەملەكەتتىڭ باسقارۋ جۇيەسىن تىزگىندەپ الۋعا باعىتتالعان قۇپيا جوسپارلارىنا دا ءوزىنىڭ وتكىر كوزقاراسىن بىلدىرەدى. سوندىقتان دا ناقتى ءارى شىنايى جۋرنا­ليستىك زەرتتەۋلەرگە نەگىزدەلگەن «قارا اقشا» تۋىندىسىن بۇگىنگى جاھاندىق كاپيتاليستىك جۇيەنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالىپ ۇلگەرگەن ەلىمىزدىڭ تاعدىرىن زەردەلەۋ ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى دەسەك, ارتىق بولماس. ويتكەنى كەزىندە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ايتقانداي, ەل بايلىعىنىڭ باسىم بولىگى اتتوبەلىندەي عانا وليگارحتىڭ يەلىگىنە ءوتىپ كەتكەنىن ەسكەرسەك, 2022 جىلى قارالى قاڭتاردى ۇيىمداستىرۋشىلار مەن مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي قاتەر ءتوندىرىپ, توڭكەرىس جاساۋعا اشىق ۇمتىلعانداردىڭ ارتىندا دا اسا قوماقتى «قارا اقشا» تۇرعانىن ءبىر ءسات تە ەستەن شىعارماۋ قاجەت. دجەين مايەردىڭ وت­كىر دە وزەكتى تۋىندىسى ەلىمىزدەگى ادى­لەتتى دەموكراتيانىڭ بولاشاعىن ويلاي­تىن بۇگىنگى كوشباسشىلارعا دا, بيلىك­تىڭ ماڭىزدى سالالارىن ۇستاپ وتىر­عان تۇلعالارعا دا, ساياساتكەرلەر مەن ساراپ­شىلارعا دا, قاتارداعى ادال ازاماتتار مەن مەريتوكرات جاستارعا دا ايتارى, بەرەرى بار ەڭبەك. وسى ورايدا اۆتور سىلتەمە جاساعان قازىرگى اقش-تىڭ ەڭ كوشباسشى ءارى سولشىل اعىمداعى وقۋ ورنى كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ەكونوميكا سالاسىنان نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەا­تى جوزەف ستيگليتستىڭ (Joseph Stiglitz): «Wealth begets power, which begets more wealth», ياعني «بايلىق ودان سان ەسە كوپ بايلىقتى تۋدىراتىن بيلىكتى ومىرگە اكەلەدى» دەگەن پىكىرىن ۇمىتپاعان ابزال. راس, ءتۇپ-تامىرى ب ۇلىڭعىر «قارا اقشا» ارقاشان قارا پيعىلعا, ال قارا پيعىل – جىمىسقى ساياساتقا, ال جىمىسقى ساياسات تۇبىندە جىمىسقى بيلىكپەن جىمداسقان ارام بايلىققا جول اشادى. ەڭ وكىنىشتىسى, وسى لاس قۇبىلىستىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ ىشىندە جاپپاي كورىنىس تاۋىپ, ازاماتتىق قۇقىققا, ادىلەتتىلىككە, ەل قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي قاۋىپ ءتوندىرىپ, ەڭ جاۋاپتى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردى ماتاپ العانىن قاسى­رەتتى قاڭتار كورسەتىپ بەردى. بۇل «قارا اقشا» پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ قولعا العان دەموكراتيالىق رەفورمالارىن العا باستىرماۋعا, ءتىپتى ونى تاقتان تايدىرۋعا بار كۇشىن سالعانى بەلگىلى.

دانا حالقىمىزدىڭ «جاۋ جوق دەمە, جار استىندا, ءبورى جوق دەمە بورىك استىندا», «جاۋ جاعادان العاندا, ءبورى – ەتەكتەن» نەمەسە «ىشتەن شىققان جاۋ جامان» دەيتىن ناقىل سوزدەرى جايدان-جاي ايتىلا سالماعان. بۇدان الاتىن ساباق – مەملەكەت ىرگەتاسىن شايقالتىپ الماۋدى, ەگەمەندىك پەن مەملەكەتتىگىمىزدى ارقاشان قىزعىشتاي قورعاۋدى اماناتتايدى.

ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, الەمدە وزا دامىعان ەلدەر سياقتى مەملەكەتىمىزدىڭ پراگماتيزمگە نەگىزدەلگەن ىشكى ءتارتىبى مەن كۇللى زاڭدار جۇيەسىن ادىلەتتى دەموكراتيا جولىمەن بارىنشا قاتايتىپ, قارانىڭ دا, حاننىڭ دا قۇقى بىردەي بولۋىن حالىق ساناسىنا ءسىڭىرىپ, وسىنىڭ مىزعىماستىعىن ناقتى ىسپەن جۇزەگە اسىرۋ – بيلىكتىڭ دە, قوعامنىڭ دا پارىزى.

ءادىل احمەت,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى