كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءىى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق فورۋمدا سويلەگەن سوزىندە: «الەمدىك ساياسات تاريحىندا ەرەكشە پرەتسەدەنت نەمەسە قۇبىلىس پايدا بولدى – ساياسي, قۇقىقتىق, اسكەري, ەكونوميكالىق, ۆاليۋتالىق, مادەني, گۋمانيتارلىق كەڭىستىكتەرى ورتاق, وداقتاس ۇكىمەتى مەن پارلامەنتى بار «ەكى ەل, ءبىر مەملەكەت» فورمۋلاسى بويىنشا مەملەكەت قۇرىلدى. ءتىپتى قازىر يادرولىق قارۋ دا ەكەۋىنە ورتاق. سونداي-اق قازاقستان, قىرعىزستان جانە ارمەنيا قاتىسقان ينتەگراتسيانىڭ تاعى ءبىر دەڭگەيى بار. ءبىز بۇل شىندىقپەن ساناسۋىمىز كەرەك. مۇنداي جاعدايدا قالاي جۇمىس ىستەيمىز؟ بۇل – كونتسەپتۋالدى ماسەلە», دەدى.
ماسكەۋدىڭ قاق تورىندە مارقاسقا ساياساتكەرلەر جينالعان جيىندا وسىلاي دەگەن پرەزيدەنتتىڭ ءسوزىن الەمدىك ساراپشىلار جوعارى باعالادى. سىناعاندار دا تابىلدى. ءتىپتى وسىنداي وداققا قوسىلۋعا ۇسىنىس بىلدىرگەندەر دە بار. كەيىننەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا بارعان ساپارىندا ق.توقاەۆ ماسەلەگە نۇكتە قويدى. «يادرولىق قارۋعا كەلەتىن بولساق, بىزگە بۇل قارۋ قاجەت ەمەس. سەبەبى ءبىز يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى جانە يادرولىق قارۋدى سىناۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتارعا قوسىلدىق. ءبىز وسى حالىقارالىق قۇجاتتار اياسىنداعى مىندەتتەمەلەرگە ادال بولىپ قالا بەرەمىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ اتوم بومباسىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق ءبىلدىرۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. سەبەبى ۇلى دالا جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنىڭ زاردابىن از تارتقان جوق. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, امەريكالىقتار حيروسيما مەن ناگاساكيگە بومبا تاستاعاننان كەيىن شارتاراپتاعى ەكى الىپ دەرجاۆا – اقش پەن كسرو يادرولىق قارۋدى يگەرۋگە بەلسەنە كىرىستى. كەڭەس ۇكىمەتى وسى باعىتتاعى جۇمىستى جەدەلدەتۋ ءۇشىن 1947 جىلى سەمەيدە پوليگون اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. وسىلايشا, 1949 جىلعى 29 تامىزدا قازاق دالاسىندا العاشقى اتوم بومباسى سىناقتان ءوتتى.
ۇلى دالانىڭ عاسىرلارعا سوزىلاتىن يادرولىق سىناققا قاتىستى قايعى-قاسىرەتى وسىلاي باستالعان ەدى. جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە سەمەي پوليگونىندا 468 يادرولىق قارۋ جارىلدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ءبىر عانا دەرەك كەلتىرەيىك. ەلىمىزدە سىنالعان اتوم بومبالارى – بۇكىل كسرو-دا جاسالعان سىناقتاردىڭ ۇشتەن ءبىرى. وسىنىڭ ءوزى سەمەيدەگى پوليگوندا جارىلعان يادرولىق قارۋ قۋاتىنىڭ قاسىرەتىن انىق اڭعارتادى.
كەڭەس وكىمەتى كەلمەسكە كەتكەن سوڭ, 1991 جىلعى 28 تامىزدا قازاق ەلى ءۇشىن اسا ماڭىزدى قۇجات – سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىلدى. عاسىردىڭ زۇلمات قارۋىنا قارسى كۇرەس مۇنىمەن توقتاپ قالعان جوق. ەلىمىز حالىقارالىق ارەنادا اتوم بومباسىنا بايلانىستى ءوز ۇستانىمىن ناقتى ءبىلدىرىپ, شارتاراپتى ودان باس تارتۋعا شاقىرىپ كەلەدى. سوندىقتان بولار بۇگىندە دوڭگەلەنگەن دۇنيە قازاق ەلىن يادرولىق قارۋمەن كۇرەستىڭ كوشباسشىسى سانايدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى رەتىندە جاريالادى. اتالعان باستامانى قازاقستان تاراپى ۇسىنعان بولاتىن. بۇۇ باس اسسامبلەياسى ونى ءبىراۋىزدان قابىلدادى. وسىلايشا, سەمەي توپىراعىندا اتوم بومباسى جارىلعاننان 60 جىل وتكەن سوڭ ادامزات ءۇشىن ماڭىزدى قارارعا قول قويىلدى.
قازاقستانعا مۇراعا قالعان مول ارسەنال «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزىندەگى كسرو-نىڭ باستى باسەكەلەسى اقش-تى بەيجاي قالدىرعان جوق. ءتىپتى باتىستىڭ باسقا ەلدەرى دە ۇلى دالاعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. حالىقارالىق قوعامداستىق تا وداق تارقاعاننان كەيىن جاڭادان تاۋەلسىزدىگىن العان ەلدەرگە كۇمانمەن قاراعان-دى. قازاقستاننىڭ وقتۇمسىقتارى باتىستىڭ بەتكەۇستار ديپلوماتتارىنىڭ ۇيقىسىن قاشىردى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ەگەمەندىك العاننان كەيىنگى جىلدارى ەكىجاقتى كەلىسىمدى سىلتاۋراتىپ شەتەلدىك شەنەۋنىكتەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى ەلىمىزگە ءجيى كەلەتىن. تاريحي جىلنامالارعا كوز جۇگىرتسەك, اڭگىمە اراسىندا ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋى ءسوز بولعانىن اڭعارامىز.
ماسەلەن, 1991 جىلعى 31 تامىزدا ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى, قايسارلىعىمەن تانىلعان مارگارەت تەتچەر الماتىعا ات ارىلتىپ جەتكەن-ءدى. «تەمىر لەدي» سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىسىمەن اڭگىمە كەزىندە «قازاقستان يادرولىق قارۋىن نە ىستەيدى؟» دەپ سۇراقتى توتەسىنەن قويىپتى. بۇل تەتچەردى عانا ەمەس, بۇكىل باتىستى الاڭداتقان سۇراق ەكەنىن ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
كەيىنىرەك 1991 جىلعى 17 جەلتوقساندا اقش-تىڭ سول كەزدەگى مەملەكەتتىك حاتشىسى دجەيمس بەيكەر ەلىمىزگە كەلدى. وسى ساپاردى جان-جاقتى جازعان امەريكالىق باسىلىمدار قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگى بەرىلمەيىنشە يادرولىق قارۋدان باس تارتپايتىنىن حابارلادى. كەيىنىرەك ديپلوماتتارىمىزدىڭ بەلسەندى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا وڭ ناتيجەگە قول جەتتى. وسىلايشا, الەم تاريحىندا تۇڭعىش رەت سىرتقى ساياسي ديالوگتە يادرولىق قارۋعا يە بولۋ ەمەس, كەرىسىنشە ودان باس تارتۋ ماڭىزدى تەتىككە اينالدى.
قازاقستاننىڭ يادرولىق ارسەنالى باتىس ەلدەرىن عانا قىزىقتىرىپ قويعان جوق. اراب الەمى دە وقتۇمسىقتاردى ساتىپ الۋعا نيەتىن ءبىلدىرىپتى. 1992 جىلى سول كەزدەگى ليۆيا باسشىسى مۋاممار كاددافي قازاقستاننىڭ اتوم بومباسىن ساقتاپ قالۋى ءۇشىن ميللياردتاعان دوللار قارجىلاي كومەك بەرۋگە ءازىر ەكەنىن جەتكىزگەن. تاۋەلسىزدىگىن ەندى العان مەملەكەت ءۇشىن بۇل – اربايتىن ۇسىنىس. بىراق ەلىمىز مۇنداي جومارت ۇسىنىستان باس تارتتى.
قيىن جولدان وتكەن ەلىمىز حالىقارالىق ارەنادا بەيبىتسۇيگىش مەملەكەت ەكەنىن پاش ەتۋدەن جالىققان ەمەس. وسىعان بايلانىستى ءتۇرلى دەڭگەيدە ءىس-شارالار وتكىزىپ كەلەدى. مىسالى, تاياۋدا حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنى اياسىندا «يادرولىق قارۋدىڭ گۋمانيتارلىق سالدارى جانە ورتالىق ازياداعى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق» تاقىرىبىندا وڭىرلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. جيىندا قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, «حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك جانە ساياسات ورتالىعى», حالىقارالىق قىزىل كرەست كوميتەتى, «يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ جونىندەگى حالىقارالىق ناۋقانى» (ICAN) جانە Sokka Gakkai International ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارى ۇيىمداستىردى. كونفەرەنتسياعا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ديپلوماتتارى مەن ۇكىمەتتىك ساراپشىلارى قاتىستى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قايرات وماروۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ, يادرولىق سىناقتارعا جاھاندىق تىيىم سالۋدى ساقتاۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. اتوم بومباسىنان ازات الەم قۇرۋ جولىنداعى ۇجىمدىق كۇش-جىگەردىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى رەتىندە وسى سالاداعى جۇمىسقا ەرەكشە ەكپىن بەردى.
قازاقستان ديپلوماتى استاناداعى ءىس-شارا يادرولىق سىناقتاردان جانە يادرولىق قارۋدان ازات الەمدى قۇرۋ بويىنشا بىرقاتار جاھاندىق ءىس-شارالار كەشەنىنىڭ بولىگى ەكەنىن جەتكىزدى. بۇۇ باس اسسامبلەياسى ۇيىمنىڭ نيۋ-يوركتەگى شتاب-پاتەرىندە ءداستۇرلى وتىرىستى وتكىزىپ, بۇل كۇندى اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار قازاقستان مەن يادرولىق سىناقتارعا جان-جاقتى تىيىم سالۋ تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسى جاريالاندى. قۇجاتتا الەم ەلدەرىن وسى باعىتتا جۇمىستى جالعاستىرۋعا شاقىرىلعان.
ورتالىق ازياداعى يادرولىق قارۋدان ازات ايماققا ارنالعان پانەلدىك سەسسيا كەزىندە يادرولىق سىناقتار مەن قورشاعان ورتانى وڭالتۋ قۇرباندارىنا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ (ياقتسش) جۇمىس توبى شەڭبەرىندەگى قازاقستاننىڭ قىزمەتى باياندالدى. سونداي-اق وسى ماسەلە بويىنشا حالىقارالىق تراست قورىن قۇرۋ جونىندە ەلىمىز باستاما كوتەردى.
كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ سالاسىنداعى نەگىزگى حالىقارالىق قۇقىقتىق قۇجاتتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارت, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت, يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارت, ورتالىق ازياداعى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق تۋرالى شارت جونىندە پىكىر الماستى.
