ەكونوميكا 5 جىلدا 6 پايىزعا وسەدى
الداعى 5 جىلدا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسىمى 5,8% دەڭگەيىندە بولجانىپ وتىر. بۇل تۋرالى ۇكىمەت وتىرىسىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ ايتتى. ول رەسپۋبليكانىڭ دامۋ بولجامى حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋى بويىنشا بولجامدارىن, سىرتقى نارىقتارداعى كونيۋنكتۋرانى ەسكەرە وتىرىپ, قالىپتاستىرىلعانىن العا تارتتى. «بارلىعى ءۇش ستسەناري قارالىپ جاتىر – بازالىق, وپتيميستىك جانە پەسسيميستىك», دەپ ناقتىلادى مينيستر.
بازالىق ستسەناري كەزىندە مۇنايدىڭ ورتاشا باعاسىن باررەلىنە 80 دوللار دەڭگەيىندە الۋ ۇسىنىلادى. بولجام بويىنشا 5 جىل ىشىندە ءىجو-ءنىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسۋى 5,8%-دى قۇرايدى. ينفلياتسيا 2024 جىلى 6-8%, 2025 جىلى 5,5-7,5% دەڭگەيىندە ايقىندالدى, كەيىننەن 2026-2028 جىلدارى 5%-عا دەيىن تومەندەيتىن كورىنەدى.
كەلەسى جىلى ءىجو-ءنىڭ ناقتى ءوسۋى 5,3%-دى قۇرايدى, كەيىن 2028 جىلى 6%-عا دەيىن وسەدى. نومينالدى ءىجو 2024 جىلعى 135 ترلن تەڭگەدەن 2028 جىلى 218,5 ترلن تەڭگەگە دەيىن وسەدى دەگەن بولجام بار.
جالپى, ەكونوميكانىڭ بارلىق بازالىق سالاسىندا ءوسىم كۇتىلىپ وتىر. ماسەلەن, ونەركاسىپتە ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنى 4%-دى, ونىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 4,9%-دى, تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىندە 3,1%-دى قۇرايدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمىنىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسىمى 4,5%-دى قامتيدى. قۇرىلىس سالاسىنداعى ءوسىم بولجام بويىنشا ورتا ەسەپپەن 8,8%-دى, ساۋداداعى ءوسىم 7,4%-عا جەتەدى دەگەن جوسپار بار.
ال ەكسپورت كولەمى 2024 جىلى 83,1 ملرد دوللاردان 2028 جىلى 94,8 ملرد دوللارعا دەيىن ۇلعايادى. ءوز كەزەگىندە يمپورتتا 60,7 ملرد دوللاردان 65,6 ملرد دوللارعا دەيىن وسەدى.
ۇكىمەت وتىرىسىندا 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسى تۋرالى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ تا بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2024 جىلى تۇسىمدەر 20,4 ترلن تەڭگە دەڭگەيىندە بولجانۋدا. ال شىعىستار 2023 جىلعا قاراعاندا 1,5 ترلن تەڭگەگە ءوسىپ, شامامەن 24 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايادى دەپ جوسپارلانىپتى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ نەگىزگى ۇلەسى الەۋمەتتىك سالاعا تيەسىلى ەكەنىن ايتتى.
كەلەسى جىلى ۇلتتىق قوردان 3,6 ترلن تەڭگە كولەمىندە ترانسفەرتتەر تارتىلادى. بۇل قاراجات الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا جۇمسالادى. اتاپ ايتقاندا, جىلۋ, گاز جانە سۋمەن جابدىقتاۋ جانە اۆتوجولداردى, ينجەنەرلىك جەلىلەردى جاڭعىرتۋعا, سونداي-اق «جايلى مەكتەپ», «اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوبالارى اياسىندا الەۋمەتتىك نىساندار سالۋعا قاتىستى يگەرىلەدى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ءۇش جىلدىق كەزەڭگە ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسى ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىڭ بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتەمەسىن تولىق جانە ۋاقتىلى ورىنداۋعا, سونداي-اق ەكونوميكانىڭ ساپالى جانە ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
مۇنايعا دەگەن ەڭ تومەنگى باعانى ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق قورعا كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت مۇناي سەكتورىنان تۇسەتىن تۇسىمدەر كولەمىنەن اسپايدى. وعان قوسا بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ ءوسۋى ينفلياتسيانى ەسكەرە وتىرىپ, ۇزاقمەرزىمدى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ ورتاشا دەڭگەيىنەن ارتپايدى.
«جالپى, جان-جاقتى ويلاستىرىلعان ءارى تەڭگەرىمدى بيۋدجەت جوباسى قالىپتاستىرىلدى. ول بۇرىنعىداي الەۋمەتتىك بيۋدجەت بولىپ قالا بەرەدى. 2024 جىلى الەۋمەتتىك سالاعا 9,9 ترلن تەڭگە كوزدەلىپ وتىر», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسى ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋعا, بيزنەستى قولداۋعا, كولىك ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋگە جانە گازداندىرۋعا باسىمدىق بەرىلەتىنىن اتاپ ايتتى.
«جالپى, اتالعان سالالارعا 2024 جىلى 2,8 ترلن تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر. الدىمىزدا تۇرعان ماڭىزدى مىندەت – بيۋدجەت قاراجاتىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ», دەپ نىقتادى ءسوزىن ول.
ۇسىنىلعان قۇجاتتار بويىنشا داۋىس بەرۋ راسىمىنەن كەيىن ءا.سمايىلوۆ زاڭ جوبالارىن جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بولجامىن پارلامەنت ماجىلىسىنە ەنگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.
بارلىق كەن ورنىن تەكسەرۋ ءجۇرىپ جاتىر
پرەمەر-مينيستر ۇكىمەت وتىرىسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە جىل سوڭىنا دەيىن بارلىق كەن ورنىن تەكسەرۋ جۇمىستارىن اياقتاۋدى, ءوز مىندەتىن ورىندامايتىن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا قاتىستى ءتيىستى شارا قولدانۋدى, سالادا ناقتى شەشىمدەر قابىلداۋدى تالاپ ەتتى. اتاپ ايتقاندا, ەلىمىزدەگى گەولوگيا سالاسىن ودان ءارى دامىتۋ شارالارى كۇن تارتىبىنە شىعىپ, قىزۋ تالقىلاۋعا ءتۇستى.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ازامات بەيسپەكوۆ رەسپۋبليكانىڭ مينەرالدىق-شيكىزات بازاسىنا قاتتى جانە كەڭ تارالعان پايدالى قازبالار, كومىرسۋتەكتەر مەن جەراستى سۋلارىنىڭ كەن ورىندارى كىرەتىنىن ايتتى. جالپى العاندا, مەملەكەتتىك تەڭگەرىمدە پايدالى قازبالاردىڭ 100-دەن اسا ءتۇرى بويىنشا 8 مىڭنان اسا كەن ورنى ەسەپكە الىنعان.
جەر قويناۋىن مەملەكەتتىك گەولوگيالىق زەرتتەۋ ەكى باعىتتا – جەر قويناۋىن ايماقتىق زەرتتەۋ جانە ىزدەۋ-بارلاۋ بويىنشا جۇرگىزىلەدى. ءبىرىنشىسى بويىنشا بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان اۋماعىنىڭ 94,5%-ى 200 مىڭدىق ماسشتابتا گەولوگيالىق جەتە زەرتتەۋمەن قامتىلعان. ەكىنشى باعىت شەڭبەرىندە مونوقالالار ماڭىندا ورنالاسقان قالا قۇراۋشى كاسىپورىنداردىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 16 ۋچاسكەدە ىزدەستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
بيىلدان باستاپ Minerals.gov.kz اقپاراتتىق پلاتفورماسى ونەركاسىپتىك پايدالانۋعا بەرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ول گەولوگيالىق اقپاراتپەن تولتىرىلىپ جاتىر. بۇگىندە 40 مىڭعا جۋىق ەسەپ جۇكتەلدى. جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 16 مىڭ ەسەپ كۇتىلىپ وتىر. گەولوگيالىق ماتەريالدارعا اشىق قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ بيزنەس-پروتسەستەرىن تسيفرلاندىرۋ, سونداي-اق الەۋەتتى جانە جۇمىس ىستەپ تۇرعان ينۆەستورلار ءۇشىن بىرىڭعاي تەرەزە قاعيداتىن ەنگىزۋ جوسپارلانعان.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ كومىرسۋتەك شيكىزاتىن بارلاۋ سالاسىنداعى جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالدى. تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ تۋرالى ايتىپ بەردى.
بايانداماشىلاردى تىڭداعان پرەمەر-مينيستر گەولوگيا سالاسىن دامىتۋ ەلىمىزدىڭ مينەرالدىق شيكىزات بازاسىن تولىقتىرۋدىڭ جانە وتاندىق وڭدەۋ ونەركاسىبىن شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
وسىلايشا, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا «كىم ءبىرىنشى كەلسە – سول ءبىرىنشى الادى» قاعيداتى بويىنشا ءتيىستى ليتسەنزيا الۋ ءتارتىبى جەڭىلدەتىلدى. جەر قويناۋىن مەملەكەتتىك گەولوگيالىق زەرتتەۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن گەولوگيا سالاسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى.
سونىمەن قاتار گەولوگيالىق ماتەريالداردىڭ اشىق قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن تسيفرلىق اقپاراتتىق ونلاين-پلاتفورما ىسكە قوسىلدى. وندا ءوتىنىمدى بەرۋدەن باستاپ ليتسەنزيا الۋعا دەيىنگى بارلىق ءراسىم كوزدەلگەن, انىق كورسەتىلگەن.
«قازىر بارلىق كەن ورنى تەكسەرىلىپ جاتىر. ءوز مىندەتتەمەسىن ورىندامايتىن جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كومپانيالاردان ليتسەنزيالار الىنىپ, كەلىسىمشارتتار بۇزىلىپ جاتىر», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
بۇعان قوسا ول مەتالداردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرى بويىنشا الەمدەگى جەتەكشى ورىندارعا قاراماستان, شيكىزات بازاسىنىڭ ايتارلىقتاي قىسقارعانىنا نازار اۋداردى. مىسالى, حروم, اليۋميني, مىرىش, مىس, قورعاسىن قورى ازايىپ بارادى ەكەن. جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەردى وندىرۋگە نەگىز بولاتىن سيرەك جانە سيرەك جەر مەتالدارىن بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ قارقىنى باياۋ ءجۇرىپ جاتىر.
ء«بىز ءالى كۇنگە دەيىن ءبىرىنشى ءوتىنىم قاعيداتى بويىنشا ليتسەنزيا العان جاس كومپانيالاردىڭ جاڭا باستامالارى مەن ناقتى جۇمىسىن كورىپ وتىرعان جوقپىز», دەپ اتاپ ءوتتى پرەمەر-مينيستر.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, جەر قويناۋىن زەرتتەۋدىڭ عىلىمي بازاسى مەن ينفراقۇرىلىمى بارىنشا جاڭارتۋدى تالاپ ەتەدى. ينۆەستورلاردى ودان ءارى تارتۋعا قاجەتتى گەولوگيالىق اقپاراتتى تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى دا اياقتالعان جوق. بىلىكتى گەولوگتەر مەن گەودەزيست ماماندار ءالى تاپشى بولىپ وتىر.
«وتكەن12 جىل ىشىندە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە 2 ترلن تەڭگەدەن اسا جەكە ينۆەستيتسيالار سالىندى. بىراق سوعان قاراماستان, ءبىز جاڭا كەن ورىندارىن بارلاۋعا جۇمسالاتىن سالىمدار بويىنشا ارتتا قالىپ وتىرمىز. اتالعان پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر قابىلداندى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
وتىرىستى قورىتىندىلاعان پرەمەر-مينيستر رەسۋرستىق بازانى ۇلعايتۋ, سيرەك كەزدەسەتىن جانە سيرەك جەر مەتالدار نەگىزىندە جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەر ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن جول كارتاسىن ازىرلەۋدى, 2 اي مەرزىمدە زاماناۋي تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى پايدالانا وتىرىپ, گازدى كەن ورىندارىنىڭ تاريحي دەرەكتەرىنە تياناقتى تالداۋ جۇرگىزۋدى, جىل سوڭىنا دەيىن عىلىمي بازا مەن ينفراقۇرىلىمدى جۇيەلى رەتتەۋدى تاپسىردى.
سونىمەن بىرگە ۇكىمەت باسشىسى جىل سوڭىنا دەيىن تاريحي دەرەكتەردىڭ بارلىق ءتۇرىن جان-جاقتى تالداپ, ونلاين-پلاتفورمانى بارىنشا تولتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدى, سونداي-اق ءوز مىندەتىن ورىندامايتىن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا قاتىستى شارالار قابىلداي وتىرىپ, بارلىق كەن ورنىن تەكسەرۋدى اياقتاۋ اسا قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
