كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ءبىرجان مەن ءلايلىنىڭ اڭىزعا بەرگىسىز حيكاياسىمەن اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ «زامانا بۇلبۇلدارى» اتتى ەڭبەگى ارقىلى تانىسپىز. ءبىرجان ەل ارالاپ ءجۇرىپ, ارىقبالىق جاقتان قايتىپ كەلە جاتىپ, اعايىندى كولباي, جانباي دەگەندەردىڭ اۋىلىنا كەلىپتى دەسەدى. «كولباي, جانباي جاس جاعىنان بىرجانمەن شامالاس... مالدى, جاندى ادامدار بولادى. وزدەرىنىڭ مەنمەندىگىمەن, پاڭدىعىمەن اتتارى شىققان. اناۋ-مىناۋ كىسىنى مەنسىنبەيتىن دە مىنەزدەرى بار. ءبىرجاننىڭ حالىق الدىندا اسا بەدەلدى ەكەنىن بىلەدى. ءبىرجاننىڭ وسى اۋىلعا قاراي قيسايعانىن كورىپ, بۇرىننان كوڭىلدەس بولسا دا, تانىماعانداي ۇيلەرىنە ەنىپ كەتەدى. مۇنى بايقاپ قالعان ءانشى ىركىلمەستەن, وزىنشە قىر كورسەتىپ, اۋىل شەتىندەگى قوراشتاۋ ءبىر ۇيگە كەلىپ تۇسەدى. قوناقتىڭ اتاقتى ءبىرجان سال ەكەنىن بىلگەن ءۇي يەسى بارىنشا كۇتىپ, ءانشىنىڭ استى-ۇستىنە ءتۇسىپ بايەك بولادى. تاماق ءىشىپ بولعاننان كەيىن ءبىرجان سال ادەتىنشە دومبىراسىن الىپ, ءان سالادى. اۋىل ادامدارى جينالىپ, قوشەمەتتەپ, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن ءبىرجاننىڭ اسەم اندەرىن تىڭداپ راقاتتانادى. كولباي, جانباي ەكەۋى ءان تىڭداۋعا كەلمەيدى. ءانشىنىڭ داۋسىن ەستىپ, وتىرا الماي تۇرا جۇگىرگەن قارىنداسى ءلايلىمدى دە, بارعىسى كەلگەن كەلىنشەكتەرىن دە جىبەرمەيدى.
ال ەرتەڭىندە ءانشى مىنگەن اتىنىڭ اياعىنداعى شىدەرى جوق بوپ شىعىپتى. ونى ەستىگەن ءبىرجان قۇدىق جاققا قاراپ تۇرىپ, اسەم باسىپ سۋ الىپ كەلە جاتقان ءلايلىمدى كورسە كەرەك. ءلايلىمنىڭ الدىنان شىعىپ, «شىدەر كورمەدىڭىز بە؟», دەپ اڭگىمەگە اينالدىرا باستايدى. بۇنى كورگەن كولباي مەن جانباي قۇدىق باسىندا جۇمىسى بارداي قارىنداسىنا قاراي جۇرەدى. اعالارىنىڭ ءسوزدى انىق ەسىتەتىن جەرگە كەلۋىن كۇتكەن ءانشى تاباندا لايلىمگە قاراپ, سۋىرىلىپ كەلىپ اندەتە جونەلىپتى.
ء«لايلىم شىراق!
مەن دە وزىڭدەي جاس ەدىم, جاڭا تالاپ.
بىرەۋگە تاشكەنت بارعان الدىرىپ ەم,
قىزىل جىبەك قىرمىزى پۇت
بەس قاداق».
ويدا-جوقتا مۇنداي ىلتيپاتقا ۇشىراعانىنا تاڭ-تاماشا قالعان ءلايلىم قاپەلىمدە نە دەرىن بىلمەي اڭىرىپ تۇرعان ورنىندا قوزعالماي قالادى. ءبىرجان بولسا, ودان بەتەر ەكىلەنىپ:
ء«لايلىم شىراق!
قىران بۇركىت مەن تۇسەر
تاۋدان قۇلاپ,
سەگىز بي سيازىنا قالدىرماي-اق,
كەل, ەكەۋىمىز بىتەيىك قۇپيالاپ»,
دەپ قىنجىلعان ءپىشىن كورسەتەدى. جالىنعانداي:
«وزىمە بەر, شىدەردى تاۋىپ الساڭ,
ەلۋ تەڭگە بەرەر ەم, ءشۇيىنشى الساڭ,
جەردە ءشىرىپ قالسا دا, كوزىم كورىپ,
قىرشىن جاسىم قيىلسىن,
ءبىتىم السام»,
دەپ اياعىن قاتايتا, ءتۇسىن سۋىتا ءتىلىن بەزەپ, ەكى اعاسىنا كوزىن تىگىپ:
ء«لايلىم شىراق – اسىل تاسىم!
كولباي, جانباي بىرگە وستىك,
زامانداسىم!
كەلگەن جوق كوكتەن پەرى,
جەردەن شايتان,
شىدەرىمدى ۇرلاعان قارىنداسىڭ»,
دەپ ءلايلىمدى ابدەن ساستىرادى. ءبىرجان تاعى دا ەكىلەنىپ, ءىستىڭ جايىن ەندى ءتۇسىنىپ كەلە جاتقان كولباي, جانبايعا, لايلىمگە كەزەك قاراپ, شىدەرىن ماقتاپ:
ء«لايلىم شىراق!
تاۋدان اققان سىلدىراپ مەن ءبىر بۇلاق,
قايىس بولسىن, ءجىپ بولسىن نەگە كەرەك,
شىدەرىمنىڭ باعاسى قىرىق قىسىراق»,
دەپ ولارمەن قۇنىن كەلىسپەي تۇرعانداي, باسىپ ايتا بەرەدى.
مىنا سال تاعى بىردەڭەنى بىلىقتىرار دەگەندەي كولباي, جانباي ءلايلىمدى ىمداپ, ۇيگە قاراي بۇرادى. «نە بولدى؟», دەپ شۋلاعان ادامدارعا ء«بىزدىڭ لايلىجانعا شىعارىپ تۇرعان ءانى عوي», دەپ ءىستىڭ شىن سىرىن اشقىلارى كەلمەي, سوڭدارىنان ەرگەن جۇرتتى جەكىرىپ, كەيىن ىسىرىپ تاستايدى. «جۇرگەن جەرىندە ءبىزدى جامانداپ جۇرەر», دەپ قورىققان كولباي, جانباي ءبىرجاندى قوناق ەتىپ, سىيلاپ, بىرنەشە كۇن قوندىرىپ, ءان سالدىرىپ, ريزا ەتىپ جونەلتەدى. كەتەر كەزدە جازىقسىز ءبىراز ۇيالتقانى ءۇشىن, ءبىرجان لايلىمگە قاراپ, كەشىرىم سۇراعانداي, شىدەردى قوسپاي, باسقا سوزىندە ەش «قوتىرى» جوق ولەڭمەن ء«لايلىم شىراق» ءانىن ايتىپ, ونى قىزعا ارناعانىن, قايدا بولسا دا ايتىپ جۇرگەندە ءار كەزدە ءلايلىمنىڭ سۋرەتى كوز الدىندا بولاتىنىن سەزدىرەدى. وسىلاي ءبىرجان اندەرىنىڭ ىشىندەگى ءبىر بەلدىسى – ء«لايلىم شىراق» دۇنيەگە كەلەدى», دەپ جازادى احمەت جۇبانوۆ.
شىدەردەن تۋعان اڭىز ماحابباتتىڭ عاسىر جاساعان ء«لايلىم شىراققا» ۇلاسقانىنا بۇگىندە كۋا بولىپ وتىرمىز. سوناۋ ەسكى جىلداردان بەرى راديودان دا ءجيى بەرىلەدى. ء«بىرجان – سارا» وپەراسىنا دا ەندى.
ءبىرجان سالدىڭ لايلىگە دەگەن ىستىق ماحابباتىن ۇلى شوقان دا ايتادى. كومپوزيتور, ونەر زەرتتەۋشىسى ءىليا جاقانوۆ ءبىر ماقالاسىندا ءبىرجان سال مەن ءلايلى جونىندە قىزىقتى دەرەك سەرگەي نيكيتيننىڭ «سارى-اركا − زولوتايا پلانەتا» اتتى كىتابىندا جازىلعان دەيدى.
«نيكيتين وسى كىتاپتىڭ ىشىنە كىرگەن «پامياتنيك چوكانۋ ۆاليحانوۆۋ» دەگەن وچەركىندە بىلاي دەپ كەلتىرەدى: «لەتوم 1856 گودا چوكان ۆاليحانوۆ پريگلاسيل دۋروۆا ۆ كوكچەتاۆ (شوقاننىڭ قادىر-قاسيەتىن, ءبىلىم-ورەسى مەن بيىك مادەنيەتىنە ءتانتى بولعان اتاقتى زەرتتەۋشى عالىمدار – پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكي, گ.پوتانين, ا.بەكەتوۆ, ن.ۆەسەلوۆسكي, ا.بەرەزين, ا.ۆاسيلەۆ, مىنە, وسى كورنەكتى تۇلعالاردىڭ قاتارىندا ف.م.دوستوەۆسكي مەن س.ف.دۋروۆ ەرەكشە قۇرمەتپەن اتالادى. دوستوەۆسكي مەن دۋروۆ ومبى تۇرمەسىندە بىرگە وتىرعان. ەكەۋى دە ازىپ-توزىپ, دەنساۋلىعى ناشارلاپ, ابدەن قاجىعان. قىرىق جاستاعى دوستوەۆسكي دۋروۆتان بەس جاس كىشى بولسا دا, الپىستان اسقان شال سياقتى بۇگىلىپ قالىپتى. كەيىن ەكەۋىن تۇرمەدەن شىعارادى دا, دوستوەۆسكيدى سەمەيگە, دۋروۆتى كوكشەتاۋعا قىزمەت ەتۋگە جىبەرەدى). ۆسەگو ليش گود پروسلۋجيل دۋروۆ ۆ كوكچەتاۆە. نو سدەلال منوگوە. پود پرەدلوگوم سوستاۆلەنيا كوللەكتسي فلورى سارى-اركي ون رازەزجال پو ستەپي, پوبىۆال ۆ بۋراباە, مەزگيل-سورە, كاراۋلە, شورتانداح, اك-كۋلە, اكمولە, اتباسارە», دەپ جازادى. دۋروۆ وسى وڭىرلەردە ءجۇرىپ, قازاق حالقىنىڭ ادەبي-مۋزىكالى فولكلورىن دا زەرتتەيدى, ءانشى-كۇيشىلەردى دە تىڭدايدى. شوقان دۋروۆتىڭ وسى جۇمىسىنا بەك قىزىعىپ, ونىڭ دەنساۋلىعىن تۇزەۋگە ارەكەت ەتىپ, گۋبەرناتورعا حات جازىپ, بوساتىپ الادى دا, سىرىمبەتتەگى ءوز اۋىلىنا الىپ كەلەدى».
كەشەگى وتىزىنشى جىلداردا كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ ساياساتىمەن كوپتەگەن ءان جاۋھارلارىنىڭ ءوڭى وزگەرىپ سالا بەردى. لايلىگە ارنالعان عاجاپ تۋىندىنىڭ ءبىرى ء«لايلىمنىڭ» دە ءسوزى سول تۇستا قايتا جازىلدى. تۋىندىعا قازاق راديوسى مۋزىكا رەداكتسياسىن باسقارعان اقىن ماقسۇتبەك مايشەكين قالام سالعان.
«ەسەن-امان ءجۇرمىسىڭ, ءلايلىم شىراق؟
جاڭا تاپتىم اۋىلىڭدى
كوپتەن سۇراپ.
جەل تيمەسە,
جان تيمەس دەپ جۇرگەندە,
قول ۇستاسىپ جاتپەنەن كەتتىڭ
جىراق.
اققۋ ەدىڭ تارانعان ايدىنداعى,
ۇشتىڭ ۇزاپ قاناتىڭ جايدىڭ-داعى.
كولەڭكەڭدى كورسەتپەي كەتە باردىڭ,
قول الىسقان سەرتىڭنەن تايدىڭ-داعى.
وسىلاي ما, ەي, قالقا, ايتقان سەرتىڭ,
جۇرەگىمدى جاندىردى عاشىق دەرتىڭ!
مۇنشا نەگە سەن مەنى اۋرەلەدىڭ,
بولماعان سوڭ اۋەلدە باستا ەركىڭ؟»
اۆتور بۇل نۇسقادا شىنايى وقيعادان الىس كەتپەگەن. نەگىزىن ساقتاي وتىرىپ, ءسوزىن عانا قۇبىلتقان. ايتا كەتەيىك, ء«لايلىمنىڭ» جاڭا نۇسقاسىن العاش رەت رابيعا ەسىمجانوۆا ورىندادى.
